جانۋارلار تۋرالى زاڭ: يەسىز يتتەرگە بايلانىستى نە وزگەردى؟

يەسىز يتتەر نەگە كوبەيىپ كەتتى؟

ەسكە سالايىق, جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى زاڭ جوباسى 2021 جىلى ماجىلىستە قارالعانى ءمالىم. سول كەزدەگى زاڭ جوباسىندا جانۋارلاردى اۋلاۋ, ءتيىستى ورتادا ستەريليزاتسيالاۋ, ۆاكتسيناتسيالاۋ, ودان كەيىن تابيعي ورتاعا جىبەرۋ ءادىسىن قولدانۋ تۇرعىسىندا ماسەلەلەر قوزعالدى. تابيعي ورتاعا جىبەرۋ ارقىلى جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسى قىسقارتىلادى دەپ كۇتىلدى. الايدا ءبىرتالاي ۋاقىت وتكەنىمەن, قاڭعىباس يتتەردىڭ سانى ازايمادى.

يەسىز يتتەردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ادامنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىندە جاتسا كەرەك. كوپتەگەن ادامدار باستاپقىدا اۋەستىكپەن نەمەسە بالا-شاعاسىنىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن ءيتتى اسىراپ الادى دا, كەرەك جوق كەزدە جىبەرە سالادى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, ادام اۋەلى ءيتى اسىراپ الماس بۇرىن «بۇعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي الامىن با, ۋاقىتىندا ۆەتەرينارعا بارا الامىن با, ەڭبەك دەمالىسى كەزىندە جول ءجۇرۋ كەرەك بولسا, يتىمە كىم قارايدى؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردى وزىنە قويىپ, ويلانۋى كەرەك.

ال, جاڭا زاڭنىڭ نەگىزگى جاقسى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ءاربىر ادامدى جاۋاپكەرشىلىككە اكەلەدى.

2021 جىلعى زاڭ جوباسىندا جانۋارلارعا قاتىگەزدىك جاساماۋ تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلسە, ال 2026 جىلى قابىلدانعان زاڭ جوباسىنا سايكەس باستى باعىتقا – ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, جاس بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى العا قويىلىپ وتىر. ەكى زاڭ جوباسىن سالىستىرعان كەزدە وسىنداي ناتيجەنى ايتۋعا بولادى.

ورالدا قاڭعىباس يتتەر بەس جاسار بالانى تالاپ تاستادى

جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلەدى

استانادا يەسىز يت كوپ ەمەس, ال قالا ماڭىنداعى اۋىلداردان كوپ كەزدەستىرەسىز. يەسىز يتتەر اۋىلداردا جەتكىلىكتى, ال مەگاپوليس, مونوقالالاردا ۇيىرىمەن, توپ-توبىمەن جۇرگەنىن كورەسىز.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى باقىتجان يساحاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن قالالار مەن مەگاپوليستەردە 109 قىزمەتى اۋلاۋ قىزمەتىن اتقارادى. وسى جۇمىستاردى ارنايى اتقاراتىن ۇيىم – جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك (جشس) بولا ما, الدە اكىمدىكتىڭ ءوزىنىڭ ۆەتەرينارلىق ستانتسياسى بولا ما, ونى اكىمدىكتەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى ايقىندايدى.

«اكىمدىكتەردىڭ سايتتارىندا اتالعان ۇيىمداردىڭ نومىرلەرى جاريالانادى. نە بولماسا بىرىڭعاي ورتاق ءنومىر 109 قىزمەتىنە حابارلاسىپ, ء«يتتى كولىك قاعىپ كەتتى», ياكي «يتتەر توبىمەن وسى ماڭدا ءجۇر» دەگەن سياقتى ءتۇرلى حابارلامالار جىبەرۋگە بولادى. سايكەسىنشە, حابارلاما اۋلاۋ قىزمەتتەرىنە جەتكىزىلەدى. اۋلاۋ قىزمەتتەرى سول ماڭعا بارىپ, يتتەردى اۋلاپ, ونى پاناجايلارعا اپارادى», دەدى ب. يساحاەۆ.

(فوتو: sredneuralsk.info) 

باقىتجان يساحاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى قابىلدانىپ جاتقان زاڭ بويىنشا اكىمدىكتەر قۇرامىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جانە تابيعات قورعاۋشىلارىن, قوعامدىق ينسپەكتورلاردى بىرگە الىپ, يتتەردىڭ قالاي كۇتىلىپ-ۇستالۋىن, ەسەپكە قويىلعان-قويىلماعانىن تەكسەرۋ بويىنشا رەيدتەر ۇيىمداستىرا الادى. ەندى زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, تۇسىندىرىلەدى.

«بۇل زاڭنىڭ جاڭالىعىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتىپ وتىر. جالپى قاعيدانى دا سولار بەكىتەدى. ءوز ءوڭىرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى جانۋارلاردى باعىپ-ۇستاۋ ەرەجەسى, يەسىز قالعان جانۋارلاردىڭ سانىن رەتتەۋ, جالپى ولاردى ەسەپكە قويۋ, ت. ب. شارالاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە مىندەتتەلىپ وتىر. بۇعان دەيىن ونداي وكىلەتتىكتەر بولماعان», دەيدى باقىتجان يساحاەۆ.

ايىپپۇلدار ارتتى

ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا دەمەنتەۆا اتاپ وتكەندەي, بۇرىنعى زاڭ بويىنشا يتتەر چيپتەلمەيتىن بولسا ايىپپۇل سالىناتىن. ەندى وسى زاڭدا تاعى قوسىمشا ايىپپۇلدار سانى ارتتى. ويتكەنى قاڭعىباس يتتەر اسپاننان ءتۇسىپ جاتقان جوق. ارينە, ولاردىڭ باستاپقىدا يەسى بولعان. ءماجىلىس ايىپپۇلداردى, ودان كەيىن قىلمىستىق كودەكسكە بىرنەشە تۇزەتۋلەردى ەنگىزىپ, ۇكىمەتتىڭ قورىتىندىسىنا جىبەرگەن.

«جانۋارلارعا قاتىگەزدىك جاساپ, ونى مەرت قىلعانى ءۇشىن ايىپپۇل – 120 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 150-گە دەيىن ۇلعايتىلسا, قوعامدىق جۇمىستارعا جەگىلۋ 120 ساعاتتان 150 ساعاتقا دەيىن كوبەيتىلدى, ال قاماۋ مەرزىمى 30 تاۋلىكتەن 40 تاۋلىككە دەيىن ۇزارتىلدى», دەدى دەپۋتات.

دەپۋتات قاڭعىباس يتتەردەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ۇسىندى

ن. دەمەنتەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قاتىگەزدىك سالدارىنان جانۋار ولسە, وندا كىنالى تۇلعاعا قارسى قوسىمشا شەكتەۋلەر كۇشەيتىلەدى.

«قۇقىق بۇزۋشىلىق بىرنەشە جانۋارعا قاتىستى جاسالسا, ادامدار توبى بولىپ جاسالسا, ەگەر قايتالانسا, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ كوزىنشە نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاۋ ارقىلى جاسالسا, وندا ايىپپۇل 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 2000-عا دەيىن ۇلعايتىلادى (7 000 000 تەڭگەگە دەيىن). قوعامدىق جۇمىستار 400 ساعاتتان 800 ساعاتقا دەيىن كوبەيتىلەدى. وسىلاي اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتپەسەك, وندا جانۋارلار يەسىز بولىپ قالا بەرەدى. ولاردىڭ سانىن دا ازايتا المايمىز. ويتكەنى جانۋارلاردىڭ يەلەرى وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەي قالادى», دەيدى ناتاليا دەمەنتەۆا.

ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ, سەرۋەندەتۋ, تاسىمالداۋ تالاپتارى بۇزىلسا, ايىپپۇل – 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 30 ايلىققا دەيىن ارتتىرىلادى. ءبىر جىل ىشىندە قايتالانسا بۇل جاعداي ەكى ەسەلەنەدى. سوندىقتان يەلەرى ەندى ءۇي جانۋارلارىنا وتە ۇقىپتى قاراۋىنا تۋرا كەلەدى.

جانۋارلاردى قورعاۋ جانە قوعام قاۋىپسىزدىگى: قاڭعىباس يتتەردىڭ شابۋىلىنا قالاي توسقاۋىل قويامىز؟

يتتەردى چيپتەۋ

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى باقىتجان يساحاەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەكىتىلگەن نورماعا سايكەس, ءيتتىڭ ءچيپى بولماسا, ەندى ول يەسىز بولىپ ەسەپتەلىنەدى.

«نەگىزگى مىندەتتەلەتىنى – چيپ. ەگەر بۇرىنعى تاسىلمەن قۇلاعىنا سىرعا سالىپ, بازاعا تىركەگەن بولسا, وندا بازا ارقىلى يەسى انىقتالىپ, سايكەسىنشە يەسىنە قايتارۋ سولاي جۇرگىزىلەدى. ەگەر بەلگىلى مەرزىمگە دەيىن وسى ءيتتى اكىمدىك ۇستاعان بولسا, سول مەرزىم ارالىعىنداعى كەلتىرىلگەن شىعىندار جانۋار يەسىنەن ءوندىرىلىپ الىنادى», دەدى باقىتجان يساحاەۆ.

ءچيپتىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە وسى ءيتتىڭ يەسى جانە مەكەنجايى جازىلادى, ۆاكتسيناتسيالانعان با, جوق پا دەگەن سياقتى ءارتۇرلى اقپارات جازىلادى. يەسىز جۇرگەن يتتەردى ۇستاعان كەزدە كەيبىر چيپتەردە مۇلدە ەشقانداي اقپارات بولمايتىن جاعدايلار بولىپ جاتادى. ب. يساحاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ سەبەبى يت يەسى چيپ ەنگىزۋ كەرەك كەزىندە بازا ارقىلى ءوتىنىم بەرەدى. بىراق كوپ ازاماتتار چيپتەردى رەزەرۆكە قويادى (ونى كىم رەزەرۆكە قويعانىن, قاي ۆەتەرينار قويعانىن ناقتىلاۋعا بولادى). بىراق ۆەتەرينارعا بارىپ ءچيپتى ورناتىپ, ۆەريفيكاتسيادان وتكىزبەگەندىكتەن, سول نومىرلەردە ەشقانداي اقپارات بولماي تۇرادى.

ءۇي جانۋارلارىن چيپتەۋ: جانۋارلار تۋرالى جاڭا زاڭ بويىنشا يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلەدى

باقىتجان يساحاەۆ بازا تۋرالى دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا «تاڭبا» مەن «تابان» ەكى بولەك نارسە.

«ماسەلەن «تاڭبا» دەگەن – اكىمدىكتەر ايقىندايتىن بازا. ال «تابان» دەگەن – ءبىزدىڭ قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاساعان بازامىز. بۇگىنگى نارىقتا «تاڭبا» جانە «ايتيكور» دەگەن 2 كومپانيا بار. ول «تاڭبانىڭ» ءوزىن جەتكىزەتىن 2 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە ءارتۇرلى كومپانيا جەتكىزەدى. ال «تابان» بۇل جيناقتالعان اقپاراتتار. مىسالى, الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ ەكەۋىندە ەكى ءتۇرلى بازا بولۋى مۇمكىن. الماتىدا «تاڭبا» بولسا, الماتى وبلىسىندا «ايتيكور» نەمەسە باسقا بازا بولادى. ەكەۋىندەگى اقپارات كەلىپ, ءبىزدىڭ «تابان» دەگەن بازامىزعا جيناقتالادى. يتتەردى ىزدەۋ-ناقتىلاۋ تۇرعىسىندا جەرگىلىكتى ۇتىپ العان بازا ارقىلى تابا الماعان جاعدايدا, رەسپۋبليكالىق بازادان («تابان») قاراۋعا بولادى, ودان بارلىق وڭىرلەر شىعادى. كەز كەلگەن ۇتقان كومپانيانىڭ بارلىعى بىزگە اقپارات بەرىپ وتىرادى», دەيدى ب. يساحاەۆ.

قازاقستاندا يەسىز جانۋارلاردى تەگىن ۆاكتسيناتسيالاۋ توقتاتىلادى

ءتۇيىن

قوعامدا «شەتەلدەردە ولاي ەمەس, ال ءبىزدىڭ يتتەر نەگە اگرەسسيۆتى؟» دەگەن ماسەلە ايتىلىپ جاتادى. يتتەر اگرەسسيۆتى بولىپ تۋمايدى. اگرەسسيا كوبىنە اشتىقتان نەمەسە قورقىنىشتان, ياعني ادامداردىڭ قاتىگەز قارىم-قاتىناسىنان بولادى.

قۇتىرعان يتتەردىڭ قابۋىنىڭ دەنساۋلىققا زيانى زور, ءتىپتى قايعىلى جاعدايمەن اياقتالۋى دا مۇمكىن.

يتتەن زارداپ شەككەن تۇلعا ءيتتىڭ يەسىنەن بارلىق شىعىندارىن – ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن شىعىنداردىڭ سوماسىن, ەمىنىڭ, ەمگە كەتكەن جانە ماتەريالدىق شىعىندارىنىڭ بارلىعىن وندىرە الادى. بۇل زاڭمەن كوزدەلگەن. بىراق مۇنى كوپ ادام ءالى دە بىلمەيدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, ءاربىر زاڭ قابىلدانعان كەزدە, سول زاڭ تۋرالى تۇسىندىرۋلەر تەلەارنالار جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى حالىققا تارالا بەرسە, ەل سونى كورىپ, مادەنيەتى ويانادى. مىسالى, قازىر ەكولوگيالىق مادەنيەت بارلىق جەردە ايتىلىپ جاتقاندىقتان, حالىق بىرتىندەپ وسى ەكولوگيالىق مادەنيەتكە ۇيرەنىپ جاتىر. ەگەر جانۋارلاردى قورعاۋ تۋرالى بارلىق جەردە ايتىلاتىن بولسا, حالىق كورىپ: ء«بىز يت اسىراپ الۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزىمىز جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەن عوي», دەپ تۇسىنە باستايتىنى انىق.

قازاقستاندا ءار ساعات سايىن بەس ادامدى يت قابادى