«مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي!», – دەگەن جامبىلدىڭ ومىرلىك كرەدوسى قازاق وقىرمانىنا وسيەت سياقتى ەستىلەتىنى قالاي؟ جاكەمنىڭ ونەردى ونەگە قىپ, ال سول ونەردى جاساۋشى ۇلى ونەرپازدى ءپىر تۇتۋى – ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە باس ءيۋى ەمەس پە؟ سەبەبى, ءسوزدى ءسوز ەتەتىن دە, ءبوز ەتەتىن دە ادام. ال اقىندار ءۇشىن قيسىنىن تاپسا, ءسوزدىڭ المايتىن اسۋى, ايتپايتىن سىرى, شاقپايتىن مۇڭى جوق. ءومىردىڭ بارلىق قۇبىلىستارىن كوكەيگە ءتۇيىپ, سودان عيبراتتى كەستە توقىپ, حالىقتىڭ ءوز ءسوزىن وزىنە ولەڭ ەتىپ ايتىپ بەرگەن ادامدى ءبىز اقىن دەپ تانيمىز. قاس تالانتقا ءومىردىڭ ءورى مەن ىلديى بولعان ەمەس. ولار قايدا سالسا دا كىرەۋكە بۇزعان جەبەدەي جاندى جەردى ءدال تاۋىپ, قادالماق سەرت. اقىننىڭ ادىلەتسىزدىك پەن جاۋىزدىققا سىلتەيتىن الداسپانى دا, جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتى قۇيقىلجىتا جىرلايتىن اق تىلەك اسپابى دا الميساقتان, تەك قانا ءسوز بولعان. راس, ءسوزدى كەرەك كەزىندە جۇمىر قىلىشتاي سىلتەپ, اۋەزدى اۋەنىن ناقىشتاي بىلگەن مايتالمان اقىندار قازاق دالاسىندا از ەمەس. اقىندار كوپ رەتتە قارىم-قاتىناس قۇرالى بوپ جۇرەتىن ءسوزدى ىرعاق پەن ۇيقاسقا اينالدىرىپ, مازمۇنىنا تەرەڭ سىر مەن سىمباتتى, تاعىلىم تاريحتى, جيناقتاپ ايتساق, جالپى ءومىردى سىيدىرىپ جىبەرگەنىن كورگەندە, ولاردى ءسوزدىڭ ءپىرى دەمەۋگە لاجىڭ جوق. سوندىقتان, ءسۇيىنبايدى ءسوزدىڭ ءپىرى دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءمانى وسىندا.
ءسۇيىنباي ارون ۇلى ءحىح عاسىردىڭ اقىنى. ايتسە دە كوبىمىز ونى تىم جاقىننان كورىپ, ءۇنىن ەتەنە ەستيمىز. مۇنىڭ قۇدىرەتى مىنادا دەپ بىلەمىن: ءسوزدىڭ ساۋلەسىن بولمىستىڭ بارلىق شىندىعىنا ءتۇسىرىپ, سول ارقىلى ءداۋىر مەن ءداۋىردى ۇشتاستىرعان جانە بولاشاققا دا وسى قاسيەتىمەن كەرۋەن كوشىن ەش توقتاتپاي تارتىپ بارا جاتقان ازامات اقىن ەكەندىگى. ءسۇيىنباي سۇلۋ دا سۇڭعىلا ءسوزدىڭ تالانتى. جەتىسۋ اقىندارىنىڭ اتاسى. داڭقى الاتاۋدان اسىپ, بۇكىل قازاق دالاسىنا جەتتى. وسىلاي ءسۇيىنبايدىڭ اقىندىق ورتاسى كەڭەيدى, قاناتىن جايدى, مەكتەبى قالىپتاستى. ونى ايتىس ونەرىنىڭ ابىزى دەسەك تە ارتىق ەمەس. ءبىر ءوزى ءبىر عاسىردىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ وتكەن كوركەم شەجىرە. ول دالا دارابوزى. ويتكەنى, اينالاسىنداعى اۋىلدىڭ التى اۋزىنان اتاعى ۇستەم شىققانىنا ونىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعى تولىق كۋا.
كورنەكتى ءسۇيىنبايتانۋشى عالىم, ۇرپاعى, پروفەسسور سۇلتانعالي سادىرباەۆتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراساق, اقىن تۋرالى العاشقى دەرەك حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنان باستاپ, باسپاسوزدەردە جاريالانا باستاعان ەكەن. ءسۇيىنباي ەسىمىن ەلگە تانىتۋشىلار: بەلگىلى فولكلوريست-عالىم ءا.ديۆاەۆ, ارداقتى اقىن س.سەيفۋللين, قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى ءى.جانسۇگىروۆ ەكەنى بارىمىزگە ءمالىم. وسى بايقامپاز باستاۋ كەيىن دە ۇزدىكسىز جالعاسىپ, تىڭ زەرتتەۋ, تىنىمسىز ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە تولىقتىرىلىپ وتىردى. ەلىمىزدە جارىق كورگەن اقىندار جىرلارىنا, ايتىس جيناقتارىنا, پوەزيالىق انتولوگياعا ءسۇيىنباي ەسىمى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ جىرىمەن ەنىپ, ادەبيەت تاريحىنان لايىقتى ورنىن الدى.
م.اۋەزوۆتىڭ ءسۇيىنبايدى «ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ باعالاۋى وتاندىق عىلىمداعى اقىن شىعارماشىلىعىنا بەرىلگەن ۇزدىك باعا بولدى. وسىنداي نەگىزدى پىكىرلەرىمەن قازاقتىڭ كورنەكتى عالىم-جازۋشىلارى س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, م.عابدۋللين, ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايلوۆ اقيىق اقىننىڭ ونەرىنە جان-جاقتى تالداۋلار جاساعان.
ال بۇل ۇلكەن توپقا ونى ءپىرىم دەپ باتاسىن الىپ, جانىندا جۇرگەن جىر الىبى جامبىلدى قوسپاي كەتۋ ابەستىك بولار ەدى. «مەن ءسۇيىنبايدىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردىم. مۇنداي جۇيرىك ءتىلدى, تەرەڭ ويلى اقىندى ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن. ول ولەڭ ايتسا كوكىرەگى كۇمبىرلەپ, اۋزىنان بۋداق-بۋداق سيقىرلى سۇلۋ سوزدەر ەستىلەتىن: ەگەر ايتىسا قالسا, نۇرلانىپ, جەر مەن اسپاننىڭ اراسىن قارا سوزگە تولتىرىپ جىبەرەتىن ەدى, جارىقتىق!..» – دەپ جاكەم ءسۇيىنبايدىڭ يمپروۆيزاتورلىق تالانتىنىڭ اسا ارىندى ەكەنىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتكەن. ەستەلىك ەدى دەپ قومسىنباي, زەر ساپ قاراساق, ۇستاز سوزدەرىنىڭ كوركەمدىگىن شاكىرتى تاپ باسىپ بايقاعان. «سيقىرلى سۇلۋ سوزدەر», «جەر مەن اسپاننىڭ اراسىن قارا سوزگە تولتىرىپ» دەپ تاڭعالعان جامبىلدىڭ وسى ءسوزدى ايتىپ وتىرعان كەزىندە داڭقى جەر جاراتىن. ول الەمدى تاڭعالدىرىپ جۇرگەن جىر جامپوزى بولا تۇرىپ, ءسۇيىنباي تۋرالى سويلەسە, ىلعي دا تابىنىپ, تامسانىپ وتىرۋدان ەشبىر تاڭعان ەمەس. جامبىلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتى – جەتىسۋ جەرى, وقۋلىعى – حالىق مۇراسى, ۇستازى – ءسۇيىنباي بولسا, ادەبيەتتىڭ تەرميندەرىن الگىدەي ادىپتەۋگە اقىننىڭ ءداستۇرلى تانىمى مولىنان جەتكەن. تىڭداۋشىنى ەلىتىپ, ەلجىرەتىپ, ارباپ, اسپان مەن جەردىڭ اراسىندا قۇستاي قالىقتاتىپ قوياتىن ءسۇيىنبايدىڭ سۇلۋ سوزدەرى جامبىلعا زەرتتەۋشىگە ءتان زەردەلى ويىن ايتقىزدى. ول ۇستازىنان تۇرمىستىڭ كۇيكىلىگىن, جەكە باستىڭ مۇڭ-زارىن ءارى وتە-موتە ۋاقىتتىق نارسەلەردى ءسوز قىلماۋدى ۇيرەنگەن ادام. ويتكەنى, ءسۇيىنباي جاۋىنگەرلىك ءداۋىردىڭ سوڭى مەن جازبا ادەبيەتتىڭ باسىندا تۇرعان اقىن بولعاندىقتان, زامانداستارىندا كەزدەسەتىن ءتۇڭىلىس سارىنىنان ءبىرشاما تازا بولدى. ەلدىڭ بولاشاعى تۋرالى اسىرە قايعىرۋ, ءوز باسىنىڭ تاقسىرەتىن حالىق قايعىسىنا دەيىن كوتەرۋ سياقتى اياسى تار تاقىرىپتارعا اقىن سونشاما ءسوز شىعىنداي بەرمەگەن. بۇعان ءسۇيىنبايدىڭ جىر-تولعاۋلارى كۋا.
جالپى, ءسۇيىنبايدىڭ جىراۋلىق پوەزيامەن ۇندەسە دامىپ, رۋحاني جالعاسقان ۇران مەن ۇندەۋگە تولى جىرلارى ونىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, كەرەك بولسا جاڭالىعى رەتىندە قارالۋى كەرەك. جاڭالىق ۋاقىتىندا عانا جاڭالىق, ال ۋاقىتى وتكەن سوڭ تاريحقا اينالادى. سوندىقتان, ەل بىرلىگى, قازاقتىڭ تۇتاستىعى جولىندا تۋ كوتەرگەن باتىرلاردى دارىپتەپ, رۋلىق, توپتىق شەڭبەردەن شىعىپ, ۇلتتىق تۇلعا دارەجەسىنە دەيىن شىققان ءسۇيىنباي ءوز ۋاقىتىنىڭ جاڭاشىل اقىنى بولدى. وعان «تەزەك تورەمەن ايتىسى», «ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى», قاراساي مەن قاراش, جاباي باتىرلار تۋرالى تولعاۋلارى, سۇرانشى, ساۋرىق, وتەگەن جايىنداعى جىرلارى تولىق دالەل بولادى.
ءسۇيىنبايدىڭ تەزەك تورە جانە قىرعىز قاتاعانمەن ايتىسى ءى.جانسۇگىروۆ پەن ف.عابيتوۆا قۇراستىرعان 1935 جىلعى جيناقتا جاريالانعاننان بەرى ءتۇرلى كىتاپتاردا جارىق كورىپ, زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان دا تىس قالعان ەمەس. سەبەبى, اسىل ءسوزدى توت باسپايدى. ءار كەزەڭ ونىڭ ولەڭ-جىر, تولعاۋلار مەن ايتىستارىنا جارىعىن ءتۇسىرىپ, كوركەمدىك قۋاتى مەن ومىرلىك شىندىقتارىنا ءاردايىم بويلاتا بەرمەك.
ال ءسۇيىنبايدى تەزەك تورە ءوزى دە اقىن بولعاندىقتان ءارى ناركەسكەندەي قيىپ تۇسەتىن وتكىرلىگىنەن قايمىققاندىقتان مويىنداعان. ءسۇيىنبايدى تۇڭعىش باعالاعان ادام دا وسى تەزەك تورە. ءسۇيىنبايدىڭ ونىمەن قانشا ۋاقىت دامدەس بولىپ, بىرگە جۇرگەنىن بىلمەيمىز, ەسەسىنە ونىڭ تەزەك تورە تۋرالى تىكەلەي دە, جاناما دا جىرعا قوسقان كەزى از بولماعان. ول قايعىرىپ وتىرعاندا كوڭىل ايتتى, ەل-ءىشى تورەنىڭ كەسىرىنەن داۋلاسىپ جاتقاندا تورەلىككە ءجۇردى, ايتىستى, تارتىستى, سىنادى. ناتيجەسىندە تەزەك تورە ەسىمى ادەبيەتكە دە ءتۇستى.
بارىمىزگە ادەبيەت حرەستوماتياسىنان بەلگىلى مىنا شۋماق تەزەك تورەنىڭ بارلىق بولمىسىن كوز الدىمىزعا جايىپ سالعان.
«اسسالاۋماعالايكۋم, تەزەك تورە,
ەلدەن جىلقى قويماعان كەزەپ تورە!
تەلى مەنەن تەنتەكتى تيات دەسە,
ءوزىڭ ۇرلىق قىلاسىڭ, اتتەگەنە!»
بيلىك پەن بايلىققا ماساتتانعان ادامداردىڭ جيناقتالعان وبرازى سياقتى ادەبيەتكە ەنگەن بۇل ادام تاريحي تۇلعا. اتاسى ابىلاي حان, ءوزى ۇلى ءجۇزدىڭ اعا سۇلتانى. تەزەكتىڭ كوزى اشىق بولعانىنا ونىڭ اقىندىعى دالەل ءارى شوقاننىڭ قايىن اتاسى, ورىستان اسكەري اتاق العان, جەتىسۋ جەرىن پاتشا اسكەرىنىڭ باسىپ الۋىنا اتسالىسقان ادام. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اقىلدى الپاۋىت. ال ونىڭ سۇيىنبايمەن ايتىسى وسى جانرداعى ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. ويتكەنى, ايتىستا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءحالى, بيلىك پەن بايلىقتىڭ شەكتەن شىققان وزبىرلىقتارى, تەكتىلىك پەن تەكسىزدىك, وتباسى, وشاق قاسى, سۇلۋلىق پەن ۇسقىنسىزدىق, تىپتەن مال-جاننىڭ كۇيى مەن قوڭىنا دەيىن ءسوز بولعان. تىرشىلىگى جىلقىعا تىكەلەي تاۋەلدى قازاقتىڭ ارى مەن ايبىنى دا وسىندا عوي. ال تەزەك تورە ءسۇيىنبايدى ارىق-تۇراق, كارى اتتارمەن مۇقاتقىسى كەلدى. اقىندىق كەدەيلىكپەن جاقىن ەكەنىن مەڭزەگەندەي, استامسي سويلەپ, كوتەرەم مالىن سىيعا تارتتى. ءسۇيىنباي ونىڭ وسى ۇساق مىنەزىن دە ءوز مالىنىڭ اۋزىمەن بەتىنە ايتىپ سالدى. نەنى مۇرات تۇتقانى دا تورەگە ءمالىم بولدى. اقىن وتكىرلىگىمەن دە ءوزىنىڭ ادامي قاسيەتىن ساقتاپ قالدى.
«حان تەزەك, بايلىعىڭا باس ۇرمايمىن,
مەن بىراق كورگەنىمدى جاسىرمايمىن!
اتىڭ دا, شاپانىڭ دا ءبارى وزىڭە,
كەلگەنشە ەندى اينالىپ تۇرعىن امان!» – دەپ سەس كورسەتەدى.
ءسۇيىنباي ارون ۇلى – تورەنىڭ, بيلىك پەن بايلىقتىڭ الدىندا: «ءسوز شىندىققا كەلگەندە, باس كەسسە دە بولمادىم», – دەپ ازاماتتىق, اقىندىق ۇستانىمىنان قايتپاي, ادىلەت جولىندا تۇرا ءبىلدى. ول اباي سىناعان «شەن مەن شەكپەن ءۇشىن, جانىن جالداپ, بىرەۋدى الداپ» اقىندىق قۇراتىن ادامداردىڭ توبىنان ەمەس ەكەنىن دە بۇل ايتىستا دالەلدەدى. دەمەك, ايتىستىڭ ومىرشەڭ بولۋىنىڭ كوپ سەبەبىنىڭ ءبىرى دە وسىندا ەمەس پە؟!
«ايتىس – ءسوز بارىمتاسى» دەگەن ۇلى مۇقاڭ وسى ونەردىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ءدال ايتقان. مۇندا ەكى جاقتان ءسوز سايىسىنا تۇسەتىن اقىنداردىڭ ارتىندا قالىڭ ەل تۇر دەگەن ءسوز. باسەكە, تارتىس, نامىس, ونەر سالىستىرۋ سياقتى سىن ساعاتتاردا اقىندار باعزى بارىمتاشىلاردىڭ قاۋىپ-قاتەرىن باستان كەشەدى.
ايتالىق, ءسۇيىنباي مەن قاتاعان ايتىسقان كەزدە ەل مەن ەلدىڭ جارىسى, ءسوز سايىسى, ۇلت نامىسى تارازىعا ءتۇستى. قوس اقىن دا ءوز ۇلتىنىڭ ۇلى بولعاندىقتان, بارىن, بايلىعىن, ماقتانىن دارىپتەدى. ءبىر-بىرىنە ءسوز سويىلىن اياماي سالىسقان ولاردىڭ ايتىستارى قوس حالىقتىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرىنىڭ وتە جويقىن, كوركەمدىك كەمەلدىككە ۇلتتىق سيپاتتارىن مەيلىنشە ساقتاي وتىرىپ, عاسىرلاردان بايىپ جەتكەنىن كورسەتتى. قاتاعان قىرعىزدىڭ باي-ماناپتارىن دارىپتەپ, ءسۇيىنبايدى كەمسىتە قورلاپ وتىرۋى – ايتىس تابيعاتى بويىنشا قالىپتى نارسە. ءوز كەزەگىندە ءسۇيىنبايدىڭ دا قاتاعاندى ماقتاپ وتىرعان ماناپتارىمەن قوسا جەرگە تىعا تۇيرەسە, بۇل دا ورىندى بوپ سانالادى. الايدا, اقىندار ايتىپ جاتقان ەل مەن جەردىڭ, بار مەن جوقتىڭ, كىسىلىك پەن ساتقىندىقتىڭ, اتاق پەن ابىرويدىڭ ءبارى دە ەكى ەلدىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى نارسە. سوندىقتان, ارتىق ايتىلعان ءبىر ءسوز ءبىر ەلدى ەكىنشى ەلدىڭ الدىندا جەرگە قاراتۋى ابدەن مۇمكىن. ۇياتتى, نامىسقا تيەتىن, بەتكە شىركەۋ, كەرەك بولسا, سۇيەكتەرىنە ماڭگى تاڭبا بولىپ تۇسەتىن جايتتاردىڭ دا ورىن الۋى عاجاپ ەمەس. تاباندا سۋىرىپ سالىپ ايتىسىپ جاتقان اقىن قارسىلاسىنان كەلەتىن قاتەردى دە قاداعالاپ وتىرۋى شارت. مىنە, وسى باعىتتا ءسۇيىنباي مەن قاتاعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ اتىنان ءسوز بارىمتاسىنا شىقتى. ەكەۋى دە ءوز ەلىنىڭ جاقسى جاعىن ايتا وتىرىپ, جاماندىقتارىن جىپكە ءتىزدى. بىردەن تارپا باس سالعان قاتاعان قازاقتى باتىرى جوق, بايلىعى جوق, قىرعىز كوپپىز دەپ اياعىن شالىس باستى. وسى سوڭعى ءسوزى سۇيىنبايعا قاتاعاننىڭ, اسىرەسە قىرعىزداردىڭ تالماۋ تۇسى ەكەنىن بىردەن اڭعارتتى. «اسپان مەن جەردىڭ اراسىن قاراسوزگە تولتىرىپ» جىبەرەتىن ءسۇيىنباي ءۇشىن از قىرعىزدىڭ توبەسىنە دە, كومەيىنە دە قالىڭ قازاقتى قۇمشا قۇيىپ جىبەرۋ تۇك بولمادى. قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىن, ولار مەكەندەگەن اتىراپ پەن ايماقتى, باتىرى مەن ءبيىن, بايى مەن بايلىعىن قاتاعاننىڭ كوز الدىنان سالقار كوشتەي ءتىزىپ وتكىزگەندە, بەكتەر مەن ماناپتار, حان ورمان, قارا بايتىك باستاعان بارلىق قىرعىز جەڭىس ءسۇيىنبايدىڭ قانجىعاسىندا كەتىپ بارا جاتقانىن كۇرسىنە مويىندادى.
ءسوزدىڭ ءپىرى – ءسۇيىنباي:
«...حاندارىڭ وتىر قىسىلىپ,
«كوپپىن» دەپ ماعان ايتپاي-اق,
بايمىن دەسەڭ جەتپەي مە؟!
اسقارالى تاۋ مەن ەدىم,
ادىرماق تاۋ سەن ەدىڭ.
تارتىلعان بۇلاق سەن ەدىڭ,
ايدىن شالقار كول مەن ەدىم!
مەنىمەنەن ايتىسىپ,
قاتاعان سەنىڭ قادامىڭ,
اۋەل باستان وڭعان جوق.
الداسپانعا جولىقتىڭ,
تۇبىڭە جەتپەي تىنبايمىن!
ءسوز باستاعان بۇلبۇلمىن,
توپ باستاعان ءدۇلدۇلمىن!
سۋدان شىققان سۇيرىكپىن,
بايگەدەن وزعان جۇيرىكپىن!
شىعارما, قاتاعان, ءۇنىڭدى.
ەسىڭە ساقتا قۇلاعان,
قاناتىڭ سىنعان كۇنىڭدى.
قىرعىز, قازاق جيىلىپ,
جالپىلداتپا مۇنىڭدى!» – دەپ توقتاعاندا نامىس پەن ۇياتتان ورتەنە كۇيىنگەن قىرعىزدار قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرىنە استىنداعى اتتارىن وزدەرى ءتۇسىپ بەردى. مىنا جايت انىق: بۇل ايتىستان كەيىن توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلىپ, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قىرعىز, قازاقتىڭ اراسىنا سونشاما سىزات تۇسكەن جوق. «قازان بۇزار ءۇي تەنتەك» قايدا دا بولعان, سوندايلاردىڭ سالدارىنان ءوزارا شەكىسىپ قالعان جەكەلەگەن ادامدار بولماسا, تۇتاس ەل ءبىر-بىرىمەن مۇلدە جاۋ ەدى دەپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. تاريح كەنەسارىعا بايلانىستى كەيبىر قاتقىل تۇجىرىمدار جاسايتىنى راس, ايتسە دە ەكى ەلدى ءوزارا جاۋ بولدى دەيتىن سىڭايداعى پىكىرلەردىڭ ورنىعۋىنا پاتشا وتارشىلدارى مەن ونىمەن پيعىلداس جازىلعان تاريحي ەڭبەكتەردىڭ ءبىرشاما ىقپال ەتكەنىن دە قاپەرگە الۋ ارتىق ەمەس-اق.
ءسۇيىنباي قىرعىزدى قاتاعانشا قارالاپ, ورىنسىز وي ايتاتىن اقىن ەمەس. كەڭ قۇلاش, ەپيكالىق ساناداعى جىرشى, اقىن بولعاندىقتان, ءار نارسەنىڭ سەبەپ-سالدارىنا, اسىرە وڭعاق سيپاتىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن. قالىپتاسقان ۇلتتىق تانىم بويىنشا, ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق ەكەنىن, ولار تۋرالى عايبات, پەندەلىك ءسوز ايتۋدىڭ ابەس ءارى ارتىق بولارىن جانە ءبارى دە جازمىش, سولاي بولعاندىقتان, ولار ۇلى قۇرباندىق, شەيىت دەگەن ۇلى بايلام ايتىپ وتىر. قازاق اقىنى ابىزدىڭ ايتاتىن اتالى ءسوزىن قاتاعانمەن ايتىسىندا وسىلاي تولعاپتى. ال ءبىز, بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعامنىڭ ادامدارى ءسوزدىڭ ءپىرى – ءسۇيىنباي جاساعان وسىناۋ ادامي تۇجىرىمعا توقتاي الماي جۇرگەنىمىز وكىنىشتى-اۋ!
اقىننىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزىپ جاتقان كۇننىڭ مۇعدارىنان قاراساق, كەم ايتقاندا ءۇش ۇرپاق اۋىسىپ كەتتى. الايدا, اقىن جىرلاعان ارمان مەن مۇرات ەشقايدا كەتكەن جوق. ويتكەنى, ادام بالاسىنىڭ ءومىرى وسىناۋ قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىنەن باستاپ, ءومىردىڭ بارلىق قۋانىشى مەن قايعىسى تاريحي ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى نارسە. ءار زامان ءارتۇرلى باعىتتا كوش تۇزەيدى جانە ول ىلگەرىلەۋ مەن كەرى كەتۋدەن دە امان بولمايدى. سوندىقتان, تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءادىل شەشىمىن تالاپ ەتەدى. ال وسى جولدا ازاماتتىق ۇنىمەن زامانا ءۇنىن تولعايتىن توپ تا قالىپتاسادى. البەتتە, ارتىق ايتىپ, كەم پىشەتىن ساتتەر كەزدەسەدى, بىراق ءبارى دە ۋاقىتقا قىزمەت ەتەدى. ۇرپاق وتكەننىڭ دۇرىستىعى مەن قاتەلىگىن اجىراتىپ, بولاشاققا ۇلگىلى جولمەن قادام باسادى.
ماڭگىلىكتىڭ سىرىن تانۋعا تالپىنعان ادام ءوزىم ماڭگى جاساسام ەكەن دەمەيدى, ەلىم, رۋحىم, تاعىلىمىم ماڭگى بولسا ەكەن دەيدى. ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋ دەيتىن ۇلى يدەيامىزدىڭ ءوزى دە وسى. رۋحى, ۇجدانى, تاريحى, تاعىلىمى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى, ەكونوميكاسى مەن ساياساتى – ءبارى-ءبارى تاسپاداي ورىلمەي, يدەيالىق ماقساتقا تابان تىرەۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن وتكەنگە ۇڭىلەيىك, بولاشاقتا قاتەلەسپەيىك دەيىك. ول ءۇشىن رۋحاني مادەنيەتىمىزگە, تاريحىمىزعا كوز سالايىق, ودان ءبىز ۇيرەنەتىن قانداي ساباق بار ەكەن.
ءسۇيىنباي ارون ۇلى – «قاراساي باتىر», «وتەگەن باتىر», «سۇرانشى باتىر», «جاباي باتىر», «قاراش – قاراش ۇلى ەكەن» دەيتىن تولعاۋلارىن ايتىپ وتىرعاندا جان-جاعىنان قىسقان جاۋلارىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەيدى. نە امال ىستەۋ كەرەك ەكەنىن دە اتاپ-اتاپ ايتىپ بەرگەن. ول سوزدەرىن باتىرلارعا, حالىققا ەستىرتىپ ايتقان ۋاقىتتا اقىن وتكەن بابالاردىڭ ءومىر جولىن ۇلگى ەتە تولعادى. نامىس, جىگەر, قايرات بەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ەرلىكتەرىن زامانداستارىنا وراسان دارىپتەپ كورسەتتى. ويتكەنى, «وسەر ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر» دەيدى. ءتۇڭىلۋ, مۇقاتۋ, تەرىس ناسيحات ايتۋ – سۇيىنبايعا جات مىنەز. ول زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «وي باتىرى» بولاتىن. تاريحي دەرەكتەر ونىڭ سۇرانشى, ساۋرىقتارمەن بىرگە جورىققا قاتىسقانىن دا راستايدى. ولارعا باباسى قاراسايدىڭ رۋحىن شاقىرا كۇرەسكە ۇندەۋى زامانداستارىن ولىمگە يتەرمەلەۋ ەمەس, «قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن» ەكەن. دالىرەك ايتساق, مىنا بىزدەر ءۇشىن. قالىڭ قازاقتىڭ ماڭگىلىك مۇراتى ءۇشىن.
«ەي, سۇرانشى, ساۋرىق!
قوقاننىڭ قولى كوپ بولدى,
جەتىسۋدا جاتقالى.
اقتۇياق اتقا مىنەسىڭ,
بۇگىن ماعان ەرەسىڭ!
قانشاما حالقىڭ ەرەدى,
ونى دا كەيىن كورەسىڭ.
تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن:
ىلەدە جاتقان جالايىر,
شاپىراشتى, كوپ دۋلات,
ولار دا اتقا مىنەدى.
وزدەرىڭدەي بولعان سوڭ,
سۇرانشى – ساۋرىق تىرەگى» – دەپ, وسى تاريحي شايقاستىڭ باس يدەولوگى بولعان ءسۇيىنباي اقىن, كەيىن تەزەك تورەنىڭ: «ەلىڭدە قانداي باتىر بار, ايتشى؟», دەپ وتىرىك ساۋال تاستاعاندا, «سۇرانشى باتىر» دەگەن ايگىلى تولعاۋىن ايتىپ, ولاردىڭ ەرلىگىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ءدال كورسەتكەن ءارى تورەنىڭ ەزدىگىن بەتىنە باستى. ازاماتتىق پەن ساتىمساقتىقتى تارازىعا سالا سويلەپ, ونى ۇيالتقان ەدى.
ال بۇگىنگى وقىرمان اقىننىڭ ەل باسقارعان باسشىلار مەن ەل شەتىن جاۋدان قورعاعان باتىرلاردى شىنايى, كەيدە اڭىزدىق سارىن قوسا جىرلاعان تولعاۋلارىنان نەنى بايقايدى دەسەك, ەرلىكتى, وتانشىلدىقتى, ماڭگىلىك ەل بولۋ يدەياسىن ۇعادى دەپ سانايمىن. مىنا تومەندەگى وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەرگە تولى جولدار بىزگە اقىن جۇرەگىنەن اقتارىلىپ تۇسكەنىمەن قۇندى. ءسۇيىنبايدىڭ بابالارعا باس يگەن تاعىلىمدى تولعاۋلارى مەن ازاماتتىق ءۇنى كوركەم ادەبيەتتە رياسىز تازالىعىمەن ەركىن ورىن الدى.
«سول قاراساي بابامىز
ەمەننەن نايزا الاتىن,
قورامساققا قول سالاتىن,
قىرىق مىڭ دۇشپان كەلسە دە,
تايسالماي قارسى باراتىن», – دەپ تولعايتىن ءسۇيىنباي اقىن:
«اۋلەتى قاراسايدىڭ تۇگەل باتىر,
ورناتقان دۇشپانىنا زامان اقىر.
سۇرانشى مەن ساۋرىقتىڭ ەرلىكتەرى,
كۇن سايىن قالىڭ ەلگە تاراپ جاتىر».
نەمەسە:
«قازاق قازاق بولعالى,
قازاق اتقا قونعالى,
نە كورمەدى بۇل ەلىم؟!» – دەپ قاپالانعان حالىق قاھارمانى قازاعىنا رۋحتى ۇران تاستاپ, زامانانىڭ جاۋىنگەرلىك ۇندەۋىن جاساپتى. ول ايگىلى «ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم» ولەڭىندە:
«ءبورىلى بايراق استىندا –
بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن!
بورىدەي جورتىپ كەتكەندە,
ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!» – دەپ ەلدىڭ ەلدىگى مەن تۇتاستىعى جولىندا جانقيارلىق جارعىسىن جاريالاعان ءسۇيىنباي ارون ۇلىن ءحىح عاسىردىڭ اقيىق, «جۇيرىك ءتىلدى, تەرەڭ ويلى, سيقىرلى سۇلۋ ءسوزدى» سۇڭعىلا اقىنى دەپ بىلەمىز. ونىڭ ماڭگىلىك ەل ءۇشىن «ءبورىلى بايراق كوتەرىپ, ءبولىنىپ قالماي» جىر توگەتىن اقىندىق مۇراتى – كۇللى قازاق, بارلىق بولاشاق ۇرپاققا ارداقتى اماناتتاي ەستىلەدى.
الاتاۋدىڭ اقيىق اقىنى الماتى وبلىسىنىڭ بۇگىنگى جامبىل اۋدانىندا قاراقىستاق وزەنى بويىنداعى قۇلانساز جەرىندە ومىرگە كەلدى. ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ اۋلەتى – ولەڭ ۇيا سالعان قاسيەتتى شاڭىراق. ارعى اتاسى كۇسەپ ءىرى اقىن ەدى. ول 1701 جىلى تۋىپ, 1791 جىلى قايتىس بولعان. ودان ارون تۋادى. ول 1750 جىلى تۋىپ, 1835 جىلى دۇنيە سالادى. اروننىڭ ءتورت بالاسى بولعان. ولار: جامانشال, جۇمىق, ءسۇيىنباي, وسپان. وسى ءتورت بالانىڭ ىشىنەن ولەڭ سۇيىنبايعا قونادى. وعان سۇيەكەڭنىڭ ءوز ولەڭى كۋا. تۇسىندە بالا ءسۇيىنباي قىزىل جولبارىستى, ايدى اينالىپ ۇشىپ جۇرگەن دومبىرانى كورەدى.
«اتىڭنان اينالايىن, قىزىر بابام,
تۇسىمدە تاڭعا جۋىق كەلدىڭ ماعان.
بىلمەيمىن «ولەڭ» دەدى, «كوگەن» دەدى,
سايراۋىق قۇستار كەلىپ ءتوندى ماعان.
مەن تۇرمىن قولدى-اياققا تۇرعىم كەلمەي,
قويدى عوي قويىڭا دا قىرعىن كەلمەي!
اۋزىمنان تۇيدەك-تۇيدەك شىققان ءسوزدى,
نە دەيىن ءسوز كەستەسى – ولەڭ دەمەي», دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقان.
وسىدان سوڭ:
«ءسۇيىنباي سويلەر سوزگە تارىلماعان,
جالتىلداپ جانعان وتتاي جالىنداعان,
ساڭقىلداپ قالىڭ قازاق اراسىندا,
ەلىرىپ ولەڭ ايتسا ارىنداعان!»
«اقىن بوپ, جيىرمادا جەلدەي بولدىم», دەپ وسى ونەردىڭ تەگەۋرىنىن تولعايتىن ءسۇيىنباي ءسوز زەرگەرى. اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارى ۋاقىتتىڭ تەزىنەن توزباي ءوتىپ, بۇگىنگە جەتتى, بولاشاققا دا كەتە بەرمەك. ويتكەنى, «بالقىتقان حان-قارانى, قىزىل ءتىلىم, تابىلماعان سويلەسەم سوزدەن ءمىنىم», «ءسوزىم سۇلۋ بولعان سوڭ, ءبىلىندى ەلگە زەرگەرىم», دەگەن جولداردى بەكەر ايتپاعان عوي. اقىننىڭ الداسپانى ءسوزى ەدى. وسى جولدا ەلدىڭ مۇڭى مەن ارمانىن ايتىپ, باسىن بايگەگە تىككەن كەزدەرى دە از بولماعان.
قايتالاپ ايساق:
«حالىقتى تىلمەن قورعادىم,
ءسوز شىندىققا كەلگەندە,
باس كەسسە دە بولمادىم...», – دەگەن جىر جولدارىنان سۇيەكەڭنىڭ حالىق اقىنى بولعانىن تۇيسىنەمىز. ونىڭ وسىنداي ساياسي ليريكالىق ولەڭدەرىندە قازاقتىڭ سول ۋاقىتتاعى شىنايى ءومىرى جاتتى. قانىندا قاسيەتتى ونەر بار ءارى اۋليە ءسوز ونى تاڭداپ كەپ قونعاندىقتان, ءسۇيىنباي ارون ۇلى قازاق ولەڭىنىڭ مارتەبەسىن كوتەردى.
سونىمەن قاتار, «ءبورىلى بايراق» تولعاۋىندا بۇكىل قازاقتىڭ ورتاق رۋحى كورىنىپ قانا قويعان جوق, ءتۇبى ءبىر تۇركىلىك تۇتاستىق دەگەن يدەيا دا كوتەرىلدى. ارعى جاعى كوك بورىدەن باستالاتىن ءبورىلى بايراقتى ۇستاپ, ەلدىكتى نىعايتۋ, بىرلىككە ۇمتىلۋ دەيتىن ۇلكەن ماسەلە جاتىر. ال ايتىستارىندا ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلت تاۋەلسىزدىگى دە ءسوز بولعان. مىسالى, قاتاعانمەن ايتىسىندا ءسۇيىنباي اتامىزدىڭ مىناداي سوزدەردى جاسقانباي ايتقانى تاڭعالدىرادى.
ناۋرىزباي ءتىرى جۇرگەندە,
ورىستىڭ كەتكەن مازاسى, – دەگەن جولداردا كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ايبىندى رۋحىن دارىپتەۋ بار. پاتشالىق وتارشىل جۇيەنىڭ ارعى ءتۇبىن اڭداۋ بار. ولار سەسكەنەتىن كەنەسارى-ناۋرىزبايلار سياقتى ۇلت باتىرلارى بولعان. سوندىقتان, قيلى زامان, قيىن كۇندەردە قان توگىپ, قازا بولعان وسى تۇلعالار ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى بوزداقتار ەكەنىنە ءسۇيىنباي اقىن يمانداي سەنگەن. اقىننىڭ وسى تۇجىرىمىن بۇگىنگى تاريح راستاپ وتىر, دەمەك ءسۇيىنباي ارون ۇلى دا تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ ۇلى جىرشىسى دەپ ەسەپتەيمىز.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت
جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ۇعا مۇشە-كوررەسپوندەنتى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
سۋرەتتى سالعان ءابىلحان قاستەەۆ.
سۋرەتتى تۇسىرگەن باقداۋلەت باتىربەك ۇلى.
