كۇلكى كەرۋەنى №12

ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى   ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى بىردە... ۆولتەردەن بىرەۋ: – ءوز كورولدىگىڭىزدىڭ تاريحىن جازباس پا ەكەنسىز؟ – دەپ سۇراپتى. – ەشقاشان دا! – دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى جاۋاپ بەرەدى ۆولتەر. – بۇل مەن ءۇشىن كورولدىك زەينەتاقىسىنان ايىرىلۋ دەگەن ءسوز. * * * اتاقتى نەمىس فيزيگى گەنريح رۋدولف گەرتس مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە, توكارلىق پەن اعاش وندەۋگە قاتتى قىزىعادى ەكەن. جەكسەنبى كۇندەرى وسى سالاداعى ارنايى مەكتەپتەرگە دە بارىپ تۇرىپتى. كەيىننەن گەرتس پروفەس-سور بولعان كەزدە, ول تۋرالى ەستىگەن قارت اعاش شەبەرى: «ودان تاماشا توكار شىعار ەدى», دەپ قاتتى وكىنىپتى…   *** داڭقتى ساتيريك فرانسۋا رابلەنىڭ بىردە قارجى داعدارىسىنا ۇشىراعانى سونداي, ليوننان پاريجگە بارۋعا اقشا تاپپاي قينالىپتى. «قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك» دەپ باسى سالبىراپ كونە بەرەتىندەردىڭ قاتارىنان ەمەس فرانسۋا سوسىن ءۇش كىشكەنتاي قاعاز قوراپشاعا شەكەر سالىپ, ولارعا «كورولگە ارنالعان ۋ», «حانشاعا ارنالعان ۋ», «دوفينگە ارنالعان ۋ» دەپ جازىپ, ەسىگىنىڭ الدىنا شىعارىپ قويىپتى. مۇنى كورگەن سول كەزدىڭ پوليتسياسى ساتيريكتى قاماۋعا الىپ, سوتتاۋ ءۇشىن قارۋلى كۇزەتپەن پاريجگە جەتكىزىپتى… * * * روسسيني وزىنە ءمارماردان جاسالعان ءمۇسىن تۇرعىزىلعالى جاتقانىن جانە ول ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە اقشا بولىنگەنىن ەستىپ قالىپ: – مۇنشا اقشانى قايداعى ءبىر ەسكەرتكىشكە بولا قۇرتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ – دەپ شامدانىپتى ول. – ماعان سول اقشانىڭ جارتىسىن بەرىڭدەر. مەن اپتاسىنا ەكى رەت بالكونعا شىعىپ, ءدال سول پوزادا قيمىلسىز تۇرايىن! * * * بەرنارد شوۋ الپىسقا تولعاندا, وعان جاعىمپازدانعان بىرەۋ: – ءسىز الپىسقا ەمەس, ءۇشىنشى رەت جيىرماعا تولدىڭىز, – دەپتى. – ارينە, – دەپتى شوۋ مۇدىرمەستەن. – ال سەكسەنگە كەلگەنىمدە, جيىرماسىنشى رەت ءتورت جاسقا تولعان بولام!   *تاتار ازىلدەرى ءۇش ساڭىراۋ شال مەن كەمپىر دە, كۇيەۋگە شىعا الماي كوپ وتىرىپ قالعان قىزى دا ساڭىراۋ ەكەن. ءبىر كۇنى شال جولاۋشى جۇرمەك بولىپ كەمپىرىنە: – مەنىڭ جاڭا ەتىگىمدى تاۋىپ بەرشى, – دەپتى. ساڭىراۋ قۇلاق ونى قايدان ەستىسىن, كەمپىرى ونى «داۋدە بولسا, بۇل شاي قايناتىپ بەر» دەگەن شىعار دەپ ءتۇسىنىپ, قىزىنا: – قىزىم, اكەڭ شولدەپتى, ساماۋرىن قويشى, – دەيدى. كارى قىزدىڭ باسىن باسقا ءبىر وي مازالاپ وتىرسا كەرەك, شەشەسىنىڭ ايتقانىن ول دا وزىنشە ءتۇسىنىپ: – سىزگە ۇناعان جىگىت ماعان دا ۇنار. ءسىزدىڭ ءبىر تىلەگىڭىزدى ورىندايىن: مەن ريزامىن, سول جىگىتكە تۇرمىسقا شىعايىن, – دەپتى. كەشەگىگە بۇگىن جىلاۋ – حاليوللا ق ۇلىنىم, نەگە جىلايسىڭ؟ – باسىمدى ەسىككە سوعىپ الدىم. – قاشان سوعىپ الىپ ەدىڭ؟ – كەشە كەشكىسىن. – ە, ەندەشە, ول ءۇشىن بۇگىن جىلاۋىڭا جول بولسىن؟! –كەشە قالاي جىلايمىن, ول كەزدە ۇيدە ەشكىم بولعان جوق قوي. وسەكشىنىڭ مۇڭى – جاڭا كوشىپ كەلگەن كورشىلەرىڭ قانداي ادامدار ەكەن؟ – دەپ سۇراپتى ءبىر ايەلدەن. – وڭباعان ادامدار كورىنەدى! – نەگە, الدە كوپ سويلەپ مازاڭدى كەتىرە مە؟ – كەرىسىنشە, سىبىرلاسىپ قانا سويلەسەدى, ءبىر ءسوزىن دە ەستي الماي قاپا بولامىن.   كۇللى الەمنىڭ كۇلكىسى تۇرمەدە كەزەكتى سوتتالعاندى تىلگە تارتىپ وتىر. – نە ءۇشىن وتىرسىڭ؟ – ەش كىنام جوق, سۇتتەن اق, سۋدان تازامىن. – وتتاپسىڭ! بىزدە ەش كىناسى جوقتارعا ون جىل بەرەدى, ال سەنىكى – ون بەس جىل عوي. *** ۇيلەنىپ ءۇي بولعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە كۇيەۋى جەلكەسىن قاسىپ قىزاراقتاپ, كەلىنشەگىنە: – كۇنىم, كەشىرشى مەنى... وزىڭە دەيىن ۇيلەنىپ... ەكى بالاعا اليمەنت تولەيتىنىمدى جاسىرىپ قالىپ ەدىم... – دەيدى كۇمىلجىپ. سوندا كەلىنشەگى: – ساسپا, كۇنىم... مەن دە قۇر الاقان ەمەسپىن – باقانداي ءۇش بالاعا اليمەنت الامىن... – دەگەن ەكەن. *** ءولى دەنە كەلىپ تۇسەتىن ورتالىق جەرگىلىكتى «سپورتزاتتارىن» ساتاتىن دۇكەنگە حابارلاسىپ وتىر: – سىزدەر جاقىن كۇندەرى «ياۆا» اتتى موتوتسيكلدىڭ قانشاسىن ساتىپ ەدىڭىز؟ – بار بولعانى جيىرماسىن عانا. – تۇسىنىكتى, ءالى ءۇش-تورتەۋى ءجۇرىپ ءجۇر ەكەن عوي... *** الاق-جۇلاق ەتىپ ءتىسى قىشىپ كەلە جاتقان تۇلكى قارسى قاپتالداعى قالىڭ جىڭعىلدىڭ اراسىنان: «كۋ-كا-رە-كۋ!» – دەپ «بەيمەزگىل» شاقىرعان قورازدىڭ قىشقىرىن ەستىپ, «ءا, قۇدايىم, بەردىڭ بە!» دەپ سۇڭگىپ كەپ كەتەدى... شاقىر-شۇقىر, بۇرق-سارق... ... ءبىر مەزگىلدە الگى قۋىستان قارنىن سيپاپ, ءتىسىن شۇقىپ شىعىپ كەلە جاتقان قاسقىر: – اتاڭا نالەت, شەت ەلدىڭ ءبىر ءتىلىنىڭ ءبىر ءسوزى مىناۋ... باسە, ەلدىڭ ءبارى نەعىپ شەت ەل ءتىلىن ۇيرەنۋگە قۇمار دەسەم... –دەگەن ەكەن. *** ارميان راديوسى جاۋاپ بەرەدى: – ايتىڭىزشى, ادام مەن شىبىنعا ورتاق نارسە نە دەپ ويلايسىز؟ – ەكەۋىن دە گازەتپەن ۇرىپ مۇرتتاي ۇشىرۋعا ابدەن بولادى. *** – ايتىڭىزشى, قاندالا ارقىلى سپيد-ءتى جۇقتىرۋعا بولادى ما؟ – البەتتە بولادى, ەگەر قاندالادان باسقا قوينىڭىزعا الىپ جاتار ەشكىم تاپپاساڭىز... *** ءۇشىنشى قاباتتان توڭازىتقىشتى لاقتىرىپ جىبەرىپ, ءبىر ادامنىڭ اياعىن زاقىمداماعان ايىپكەرگە سوت ءجۇرىپ جاتادى. سۋديا: «ايىپكەر, قالاي بولدى, باسىنان باستاپ ايتىپ بەرىڭىز». ايىپكەر: «كومانديروۆكادان تاڭەرتەڭ كەلدىم. ۇيگە كەلگەن بەتتە ايەلىم قۇپ-قۋ بوپ كەتتى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن بىلە قويدىم دا: «قايدا؟!» دەدىم اقىرىپ. ايتا قويسىن با, تەرەزەدەن سىرتقا قاراسام, ءدال تۇبىندە ءىش كيىممەن عانا بىرەۋ جۇگىرىپ بارادى, قولىما تۇسكەنى توڭازىتقىش بولدى, ءدال توبەسىنەن تاستاپ كەپ جىبەردىم». سۋديا: «جابىرلەنۋشى, ءسىز نە دەيسىز؟» جابىرلەنۋشى: «تاڭەرتەڭ جۇگىرۋشى ەدىم, بۇل جولى دا جۇگىرىپ بارا جاتقانمىن. كەنەت جوعارىدان قۇلاعان توڭازىتقىش, قۇداي ساقتاپ, اياعىمدى عانا جارالادى. سۋديا: «كۋانى شاقىرىڭىزدار! (قول-اياعى گيپستەلگەن كۋانى قول اربامەن الىپ كىردى). «بۇل وقيعا بولىپ جاتقاندا, ءسىز قايدا ەدىڭىز؟» كۋا: «توڭازىتقىشتا وتىرعانمىن...»