ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ — ۇكىمەت جۇمىسىنداعى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ ءسولتۇس­تىك وبلىستارعا ساپارى بارىسىندا كوپ ايتىلعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى بولاتىن. بۇل پروبلەما اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنا تەگىس قاتىستى بولىپ شىقتى. دەمەك, وسى ماسەلەنى بۇكىل ەلىمىزگە ءتان دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى, سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسىن كەڭ كولەمدى قاراستىراتىن بولساق, ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەڭ تولعاقتى تاقىرىپتار قاتارىنا شىعاتىندىعىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تازا اۋىز سۋمەن قامتىلۋى جايى جەر شارىنداعى ەكو­لو­گيا­لىق احۋالدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋىنىڭ استارىندا ادام­زاتتىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالدى. كوپتە­گەن ساراپشىلار ەندىگى كەزەكتە ەل مەن ەلدىڭ, ءوڭىر مەن ءوڭىردىڭ اراسىندا بولۋى مۇمكىن داۋ جانجال­دار ناق وسى ماسەلەدەن ءوربۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ اي­تادى. دەمەك, ءار مەملەكەت وزدەرىندەگى سۋ رەسۋرس­تارى مەن ونى ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانۋ ىسىنە الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءمان بەرە تۇسپەك. ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن نىعايتۋ مەن ونىڭ قورلارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە قازاقستان باسشى­لىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان قاتتى كوڭىل بولۋدە. ەلباسىمىز بىزبەن كورشى مەملە­كەتتەر باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەرىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارىن پايدالانۋ ءىسىن ءاردايىم مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى رەتىندە كوتەرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ سۋ كونتسورتسيۋمىن قۇرۋ, ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ, ارال­دى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ, ەرتىس پەن ىلەنىڭ, سىرداريانىڭ سۋلارىنىڭ ازايۋىنا جول بەرمەۋ, قازاقستاندى اشىق تەڭىزگە شىعا الاتىن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كاسپي مەن قارا تەڭىز اراسىندا كانال تارتۋ – مىنە, بۇلار ەلباسىمىز باستاماشى بولىپ, ۇلكەن حالىقارالىق مىنبەر­لەردە باتىل دا تاباندى تۇردە كوتەرىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن نىعايتۋ ءىسىنىڭ اسا اۋقىمدى تاقىرىپتارى جانە حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن الىستان ويلايتىن كورەگەندىكتىڭ تاعى ءبىر دالەلى. قازىرگى كۇنى قازاقستان سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى كەڭ اۋقىمدا قاراستىرا وتىرىپ, ولاردى رەت-رەتىمەن مۇمكىندىككە سايكەس شەشىپ وتىرۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا الۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە, كىشى ارال قالپىنا كەلە باستادى. وڭتۇستىك ءوڭىردى سۋمەن قاتۋ جانە كوكتەمگى تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوكساراي قارسى رەتتەگىشى سالىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى بەلسەندىلىكپەن ەنگىزىلۋدە. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىستارى دا رەتكە كەلتىرىلە باستادى. ەل باسشىلىعىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى. ويتكەنى, بۇل ماسەلەنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. ونى شەشۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى رەتىندە ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالىپ “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. وسى باعدارلاما اياسىندا اۋىلدىق ەلدى-مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرىنەن 195 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا قالالىق جەرلەردەگى پروبلەما­لاردى شەشۋ ءۇشىن 140 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءسويتىپ, اتالعان ماقساتقا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبۇ­تىن­دەي العاندا 335 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان ۇكىمەت باسشى­سىنىڭ سولتۇستىك وبلىستارعا جاساعان ساپارى اتالعان پروبلەمانىڭ ءالى تولىق شەشىلمەگەندىگىن ايگىلەپ بەردى. سوندىقتان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ وسى باعىتتا ەلباسىنىڭ جاڭا تاپسىرماسىن الا وتىرىپ, ماسەلەنى قايتا ءبىر قاراستىرىپ تۇبىرىنەن شەشۋگە تالپىنىس جاساعاندىعى ۇكىمەتتىڭ وسى اپتادا وتكەن وتىرىسىندا ايقىن كورىندى. بۇل وتىرىسقا ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن قاتار ينتەراكتيۆتىك بايلانىس ارقىلى بارلىق وبلىستار باسشىلارى قاتىستى. وتىرىستا حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسە­لەسىن جاقسارتۋعا ارنالعان جاڭا تۇجىرىمداما­نىڭ جوباسى تالقىعا ءتۇستى. بۇل تۇجىرىمداما 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىماق. تۇجىرىمداما جوباسى جونىندە ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قۋاندىق بىشىمباەۆ باياندادى. باياندامادان بايقالعانىنداي وسىعان دەيىنگى “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى حالىقتىڭ وسى جونىندەگى پروبلەماسىن شەشۋگە ەداۋىر دارەجەدە ىقپال ەتكەن. ەڭ باستىسى, بۇل باعدارلاما اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ۋشىعىۋىنا جول بەرمەگەن. ال اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان سەكىلدى وبلىستاردا جاعدايدىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم جاقسارا تۇسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزگەن. بىراق, وكىنىشكە وراي بۇل باعدارلاما ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بىردەي دەڭگەيدە ورىندالما­عان. ءسويتىپ, ماسەلەنى تۇبىرىنەن شەشە الماعان. مۇنىڭ ءوزى, ەڭ الدىمەن, باعدارلاما جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە اۋىز سۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى بار بولعاندىعى ەكى پايىزعا عانا ازايعاندىعىنان كورىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەمەي تۇرعان 140 سۋ قۇبىرى بار. ءالى دە 83 مىڭ ادام سۋدى بۇرىنعىداي تاسىمالداپ ىشۋدە. ال قالالىق جەرلەردە سۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى 6 پايىزعا ارتا تۇسكەن. ءبىر جاقسىسى, ورتالىقتان­دىرىلعان سۋ كوزدەرىنە حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگى 7 پايىزعا ارتسا, سۋدىڭ ىسىرابى 8 پايىزعا تومەندەپتى. باعدارلامانىڭ ەڭ جاقسى جەتىستىگى رەتىندە اۋىلدى جەرلەردەگى تاسىپ جەتكىزەتىن سۋدى پايدالانۋشىلار سانى 2002 جىلعى 445,2 مىڭ ادامنان 82,9 مىڭ ادامعا دەيىن ازايعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ياعني ەلمىزدەگى اۋىز سۋعا بارىنشا مۇقتاج ادامدار سانى سوڭعى سەگىز جىلدا 82,4 پايىزعا ازايا تۇسكەن. وتىرىس بارىسىندا بۇرىنعى باعدارلامانى ورىنداۋداعى كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ايقىندالدى. سولاردىڭ قاتارىندا باعدارلاما اياسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا جۇيەلەن­گەن, سارالانعان بىرىڭعاي ءادىس-تاسىلدەردىڭ بولما­عاندىعىن, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل ارەكەتتەستىگىنىڭ جۇيەلى دە وڭتايلى جولدارىنىڭ قالىپتاسپاعاندىعىن, بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلعاندىعىن, سونىڭ سالدارىنان كەيبىر بولاشاعى جوق, بىراق قىمبات تۇراتىن جوبالاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جۇزەگە اسىپ كەتكەندىگىن, جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەن بولعاندىعىن, ىسكە قوسىلعان سۋ قۇبىرلارى مەن نىساندارىن دۇرىستاپ, تالاپقا ساي پايدالانۋعا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەگەندىگىن ايتۋعا بولادى. جاڭا تۇجىرىم­دامانى ازىرلەۋ كەزىندە وسى كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلگەن. ونى ازىرلەۋ ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ جەدەل تاپسىرماسى بويىنشا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىندە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان. جۇمىس توبى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىعىن قاتىستىرا وتىرىپ, جاڭا تۇجىرىمداما جوباسىن بىرلەسىپ جاساعان. جۇمىس توبى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سۋ ارنالارىنىڭ قىزمەتىن تالداۋ بارىسىندا مەملەكەت مەنشىگىندەگى مەكەمەلەرگە قاراستى سۋ جۇيەلەرىندە ەسەپتەگىش قۇرالداردى ورناتۋدىڭ جەكەمەنشىك سۋ قۇبىرلارىنا قاراعاندا الدەقايدا تومەن ەكەندىگىن انىقتادى. وسى رەتتە سۋ قۇبىر­لارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەكەمەنشىك قولىنا تاپسى­رىلعان شىمكەنت قالاسىنىڭ تاجىريبەسى جەتە زەرتتەلىندى. بۇل قالادا سۋمەن قامتۋ قۇبىرلارى مەن جەلىلەرى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ قۇيىلۋىنسىز ءتيىمدى دارەجەدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ماسەلەن, وسى قالاداعى “ۆودنىە رەسۋرسى-ماركەتينگ” جشس ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, بارلىق جەرلەرگە سۋ ولشەگىش قۇرالدارىن ورناتقان. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسە وتىرىپ, ءوزىن ءوزى اقتايتىن ورتا كەزەڭدىك تاريف جۇيەسىن جاساپ شىققان. كاسىپورىنداردى دامىتۋ ءۇشىن ءوز قاراجاتىن پايدالانعان. دەمەك, وسىنداي جاقسى تاجىريبەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ حالىقتى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قاراستىرىلىپ, ايقىندالۋى قاجەت. جۇمىس توبى قارجى مينيسترىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاڭا تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن ءار جىل سايىن 90 ميلليارد تەڭگەنىڭ قاجەت بولاتىندىعىن ەسەپتەپ شىققان. مۇنىڭ 60 ميلليارد تەڭگەسىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 30 ميلليارد تەڭگەسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراستىرۋ كوزدەلگەن. تۇجىرىمدامانى ءتيىمدى جاعدايدا جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىنانداي ءادىس-تاسىلدەر ەكشەلەنىپ الىنىپ وتىر. ءبىرىنشى, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەس­تىكتىڭ ءارتۇرلى فورمالارىن ەنگىزۋ قاجەت. سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ, جارتىلاي جانە بىرتە-بىرتە جەكەشەلەندىرۋ, كونسەسسياعا تاپسىرۋ سەكىلدى ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا جەكە ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە جول اشقان ءجون دەپ تابىلادى. وسى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, شىعىس, باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ پيلوتتىق جوبالارى جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. وسى جوبالار ءساتتى جۇزەگە اسقان جاعدايدا ولار كەڭىنەن ءورىس الاتىن بولادى. ەكىنشى ءادىس حالىقتى سۋمەن قامتۋعا قاجەتتى جاڭا نىساندارىن سالۋ ماسەلەسىن جۇيەلەۋ جانە بىرىزدەندىرۋدى كوزدەيدى. وسى ءۇشىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بەلگىلەنگەن كەزەڭى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مامانداندىرىلعان جوبالاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار ەنگىزىلەدى. ولار جۇزەگە اسىرىلاتىن جانە اسىرىلۋ ۇستىندەگى بارلىق نىسانداردا بولىپ ولاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىكتەرىن انىقتايتىن بولادى جانە وسى زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىندا ۇكىمەتكە ارنايى ەسەپ تاپسىرادى. ءسويتىپ, اۋىلدىق جانە قالالىق ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋ جوبالارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى ازىرلەنەدى. ونى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جەتەكشىلىك جاسايتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ءار جىل سايىن بەكىتىپ وتىراتىن بولادى. ۇشىنشىدەن, ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاس­قان جەر استى سۋلارىن پايدالانۋعا بارىنشا ءمان بەرىلەدى. وسى ءۇشىن جەر استى سۋلارىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋعا 2018 جىلعا دەيىن ءار جىل سايىن 6,2 ميلليارد تەڭگە قاجەت بولادى. ءار جىل سايىن شامامەن العاندا 400 اۋىلعا قاجەت بولاتىن جەر استى سۋ كودەرىنىڭ قورلارى ىزدەستىرىلەدى. مۇنىڭ سىر­تىندا 63 قالانى سەنىمدى سۋ كوزىمەن قامتاما­سىز ەتۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ايقىندالعان 194 ورىنداعى سۋ قورلارىنىڭ كولەمىنە قايتا باعالاۋ جاسالىنادى. سەبەبى, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتقاندىقتان ولارداعى قالعان قورلاردىڭ كولەمىندە ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن. حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ جونىندەگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ باسىمدىقتارى مەن ولشەمدەرى الدىن الا ايقىندالىپ وتىر. ماسەلەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان ورتالىقتارىنداعى جوبالاردى قارجىلان­دىرۋ باسىمدىققا يە بولادى. ونان كەيىن ادام سانى 1 مىڭنان اساتىن, ونان كەيىن ادام سانى 500-دەن 1 مىڭ ارالىعىنداعى ەلدى مەكەندەر قارجىلان­دىرىلادى. وسىلايشا رەت رەتىمەن كەتە بەرەدى. ال قالالار ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە سۋمەن قامتۋ نىسانىنىڭ اپاتتى جاعدايدا تۇرۋى جانە حالىقتىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەسىنە قولجەتىمدىمدىلىگى, ودان كەيىن قالاداعى حالىقتىڭ سانى ەسەپكە الىنادى. بيۋدجەت ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قالالار جانە اۋداندار بويىنشا ءبولىنىپ قاراستىرىلىپ, بىراق بىرىڭعاي ءتىزىم نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. وسىعان دەيىنگى “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى ءبىر كەمشىلىك – وعان ەنگىزىلگەن جوبالاردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ بولماعاندىعى ەدى. وسىعان وراي جاڭا باعدارلاماعا ەنەتىن جوبالارعا ەندىگى كەزەكتە جارتى جىلدا ءبىر رەت مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ كوزدەلىنۋدە. سونداي-اق ءار جىل سايىن ولاردىڭ ورىندالۋىنا باعا بەلگىلەنەدى. ولار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاناتىن بولادى. تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ بيىلعى جىلدان باستاۋ الادى. وسى ءۇشىن 2010 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە جاڭا تۇزەتۋلەر ەنگىزە وتىرىپ, 11 ميلليارد 568 ميلليون تەڭگە قاراستىرۋ قاجەت. مۇنىڭ 1 ميلليارد 23 ميلليون تەڭگەسى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى جاعدايدى زەرتتەۋ ءۇشىن, 1 ميلليارد تەڭگەسى قالالىق جەرلەردەگى جاعدايدى زەرتتەۋ ءۇشىن, 5 ميلليارد 880 ميلليون تەڭگەسى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, 3 ميلليارد 665 ميلليون تەڭگەسى اۋىلدى جەرلەردە جاڭا نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. ۇكىمەت وتىرىسىندا ءسوز العان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى سەرىك نوكين بۇرىنعى باعدارلامادا كەتكەن ءبىر كەمشىلىك اۋىز سۋمەن قامتۋ نىساندارى مەن قۇبىرلارىن جوبالاۋ ىسىنە قاتىستى بولعاندىعىن ايتتى. وسىدان بارىپ اتالعان نىسانداردىڭ ساپاسىز سالىنۋى بەلەڭ العان. قازىرگى كۇنى ساراپتاۋعا تاپسىرىلعان نىسانداردى جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعى تالاپقا ساي بولماي وتىر. سەبەبى ولاردى وسى ىسكە دۇرىس ماماندانباعان جانە قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جوق ۇيىمدار جاساعان. جاڭا تۇجىرىمدامانى جاساعاندا, مىنە, وسى كەمشىلىكتەر دە ەسكەرىلمەك. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىش­باەۆ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بىرنەشە قۇندى ۇسى­نىس­تارىن ورتاعا سالدى. سۋ كودەكسى بويىنشا حالىقتى سۋمەن قامتۋ ءىسى سۋبسيديالانۋى كەرەك. اۋىلدى جەرلەر ءۇشىن اۋىز سۋدىڭ ءتاريفى بەلگىلەنگەن كەزدە مىنە, وسى ماسەلە ەسكەرىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى باعدارلاما بويىنشا اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە بولىنگەن قارجىنىڭ 74 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستى­رىلىپ, تەك 25 پايىزى عانا جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جۇكتەلىنگەنىمەن ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىستارى وسى ماڭىزدى ماسەلەگە دۇرىس ءمان بەرمەدى. ياعني وزدەرىنە جۇكتەلگەن جوسپاردى ءتىپتى جارتىلاي دا ورىندامادى. وسىنىڭ سالدارىنان باستالعان بىرقاتار جۇمىستار اياقسىز قالدى. ەندى وسىنداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلمەگەندىگى ءجون. ۇكىمەت وتىرىسىندا باسقا دا كوپتەگەن ءىس باسىنداعى ادامدار ءسوز الىپ, ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. وتىرىستى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا رەسپۋبليكا حالقىن اۋىز سۋمەن تولىق قامتۋ ءۇشىن جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى ىسكە قوساتىن 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما جوباسى ازىرلەنىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, بۇل جوبانى 15 تامىزعا دەيىن جەرگىلىكتى جەرلەردە تالقىلاۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. “2010-2013 جىلداردىڭ بيۋدجەت جوباسىندا سۋ ءبىزدىڭ باسىمدىقپەن قاراستىراتىن ماسەلەمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىزگە تاپسىرعانىنداي, تاياۋداعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ءبىز بۇل ماسەلەنى بولاشاق ءۇشىن تۇبىرىنەن شەشىپ, سالا جۇمىسىن تارتىپكە كەلتىرەتىن بولامىز. ارينە, بۇل ىستە پروبلەما كوپ, بىراق ولاردى شەشۋگە بولادى. ولاردىڭ شەشىمى ءبىزدىڭ قولىمىزدا”, دەدى پرەمەر-مينيستر. سۇڭعات ءالىپباي. ءبارىن دە ماماندار شەشەدى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ادامزات بالاسىنىڭ سانى 2025 جىلى 8,5 ملرد.-قا دەيىن وسسە, ال 2050 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 11 ملرد.-قا جەتپەكشى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ پلا­نەتامىزدا ازىق-ت ۇلىك تاپشى­لىعىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. سون­دىقتان, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قوسىمشا كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە ءماجبۇر بولامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى­نىڭ قوسىمشا كوزدەرىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ول زياندى ورگا­نيزمدەردىڭ ەگىستىكتەرگە, باۋ-باق­شا مەن جايىلىمدىقتارعا تيگىزەر كەرى اسەرىن كۇرت تومەندەتۋ نەمەسە ءبىرجولاتا جويۋ بولىپ تابىلادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قورى مەكەمەسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, دۇنيەجۇزىلىك بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى زياندى ورگانيزمدەر اسەرىنەن 35 پايىز, ونىڭ ىشىندە زيانكەستەردەن 13,8 پايىز, ارامشوپتەردەن 12,0 پايىزى جانە وسىمدىك اۋرۋلارىنان 9,2 پايىز تومەندەيدى ەكەن. ونىمدىلىكتىڭ تىكەلەي ازايۋىمەن قاتار, ولاردىڭ ساپاسى دا نا­شارلاپ, ءونىم­دى ساقتاۋ كە­زىندە ونى 10-12 پايىز تاعى دا جوعالتادى ەكەنبىز. بەلگىلى رەسەي عالىمى اكادەميك ۆ.ا. زاحارەنكونىڭ كەلتىرگەن ءما­لىمەتتەرى بويىن­شا زياندى ورگانيزمدەردەن 37,0 ±5% داقىلدار ءونىمى جويىلادى ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە بۇل كورسەتكىش كوپ بولماسا, از ەمەس, سەبەبى, ءبىزدىڭ شا­رۋا­شىلىق جۇرگىزۋ دەڭگەيىمىز ولار­دان كوش كەيىن قالىپ وتىر ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىمدىلىكتى ارتتى-رۋمەن قوسىمشا ءونىم الۋ كوزدەرى مىنە, وسى جەردە جاتقان سياقتى. جوعارىدا كورسەتىلگەن تسيفرلار, دۇنيەجۇزىلىك قاۋىم مويىنداعان شىندىق, سەبەبى بۇل دۇنيە ءجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى عالىمدارىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى. ەگەر دە ءبىز ەگىستەرىمىزدىڭ باۋ- باق­شا­لارىمىزدىڭ, ورماندارى­مىزدىڭ, جايىلىمدىقتارىمىزدىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دۇنيەجۇ­زىلىك دەڭگەيگە كوتەرەمىز دەسەك,  وسىمدىك قورعاۋ سالاسىن اسا ماڭىزدى  الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تۇرعىسىنان قاراۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, وسىمدىك قورعاۋ سالاسى ەلىمىزدىڭ ازىق -ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەر فاكتور, ەگىنشىلىك جۇيەسىن دامىتار سالا رەتىندە قارالۋى ءتيىس. سوڭعى كەزدەرى وكىنىشكە وراي, قوعامىمىزدا اگرونوميا ماماندى­عىن يگەرگەندەر ىشىندە وسىمدىك قور­عاۋ مامانى بولىپ كەز كەلگەن كىسى جۇمىس ىستەي الادى دەگەن بىرجاقتى  پىكىر قالىپتاستى. وتكەن حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى جۇرگىزىلگەن اتى شۋلى وڭتايلاندىرۋ ناۋقانى كەزىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسىمدىك قورعاۋ فاكۋلتەتى جويىلىپ, سول سەبەپتى “وسىمدىك قورعاۋ” مامان-دىعى دا كەلمەسكە كەتتى, ال, بۇل پرو-فيل­دەگى كافەدرا دەربەستىگىن جوعال-تىپ, باسقا پروفيلدەگى كافەد­رالارعا قوسىلىپ كەتە باردى. كەيبىر بيلىك باسىندا وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ بۇلايشا ويلاۋى نەگە اكەلىپ سوقتىرعانىن قازىرگى ءومىرىمىزدىڭ اششى شىندىعى كورسەتىپ وتىر. بۇگىن ءبىز, وسى جاعدايدان “كوپتەن كۇتكەن” كەلەڭسىز جايلارعا, ياعني شەگىرتكەنىڭ جاپپاي كوبەيۋىنە, تات اۋرۋلارىنىڭ ەپيفيتوتياسىنا, تاناپتاردا ارامشوپتەردىڭ قاۋ­لاۋىنا, ەلىمىز اۋماعىندا شەت ەلدەردەن ەنگەن جاڭا كارانتيندىك وبەكتىلەردىڭ كوبەيۋىنە  كۋا بولىپ وتىرمىز. كۇنى كەشە عانا وسىمدىك قورعاۋ ماماندارىنىڭ وزدەرىنە جەتەر اتاق, ابىرويلارى بار بولاتىن. ولاردى “وسىمدىك دارىگەرلەرى”, ياعني “جاسىل كرەست” قىزمەتكەرلەرى دەپ اتايتىن.  وسىعان قوسا ولاردى “كورىنبەيتىن ماي­داننىڭ قىزمەتكەرلەرى دەپ اتاي­تىن, ويتكەنى زيانكەس ورگانيزم­دەردەن كەلەتىن شىعىن كوزگە كورىن­بەيدى. قازىرگى تاڭدا شەتەلدەردە وسىمدىك قورعاۋ ابىرويلى ماماندىق­تار ساناتىندا. جاسىراتىنى جوق, كەشەگى ءبىزدىڭ ينستيتۋت عىلىمي قىزمەتكەرلەرى قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەلدىك فيرمالاردا قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ كەشەگى ماماندارىمىزدىڭ قولى ارقىلى شەتەلدىك فيرمالار قازاقستان نارىعىنا وزدەرىنىڭ تەحنولوگياسى مەن پرەپاراتتارىن ەنگىزىپ جاتىر. وسىندايدا كوڭىلگە ءبىر وي كەلەدى: وسىمدىك قورعاۋ ماماندىعىنىڭ قانداي قاسيەتتەرى بار, نەگە ءبىز ونى دەربەس ماماندىق رەتىندە تانىعى­مىز كەلەدى؟ شىندىعىن ايتقاندا, وسىمدىك قورعاۋ جۇمىسىنىڭ وزىندىك قىر- سىرى بار جانە ول سان قىرلى. باستى قاعيدا, مەديتسيناداعى سياقتى – “زيان كەلتىرمەۋ”. وسىمدىك قورعاۋ مامانى قاندايدا ءبىر پەستيتسيدتى “يادوحيميكاتتى” قولدانباس بۇرىن, ونىڭ تيگىزەر اسەرىن الدىن الا وي ەلەگىنەن وتكىزۋى ءتيىس. ناقتىلاي ايتساق, اگروبيوتسەنوزدىڭ تىرشىلىگى بۇزىلماي ما, توپىراقتىڭ, سۋدىڭ, اۋانىڭ پەستيتسيدتەرمەن لاستانۋى بولماي ما, اۋىلشارۋاشىلىعى دا­قىلدارىنىڭ ءونىمى پەستيتسيدتەرمەن لاستانباي ما؟ تاعى دا وسى تەكتەس كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان دا, وسىمدىك قورعاۋ سالاسىنىڭ مامان­دارى ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق ماسەلەسى – قورشاعان ورتا تازالى­عىنا اتسالىسۋى ءتيىس. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ايماعىندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن پەستيتسيدتەردىڭ (ۋلىحيميكاتتار) ءتىزىمى” 240-تان استام اتاۋلاردان تۇرادى. ولاردىڭ ءبارى كۇردەلى ور­گا­نو­حيميالىق قوسىلىستار, ال بىرقا­تارى ادام ومىرىنە وتە قاۋىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە كەي كەزدەردە پەستيتسيدتەردىڭ بينارلىق قوسىلىسىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى, بىراق ولاردىڭ ءبارى حيميالىق قوسى­لىس جاساۋعا جارامدى ەمەس. سون­دىقتان, بۇل پروفيلدەگى ماماننىڭ حيميا سالاسىنان تەرەڭ ءبىلىمى بولۋى كەرەك. ول پايدالانۋعا ارنالعان پەستيتسيدتەردىڭ  حيميالىق قاسيەت­تەرىن, ولاردىڭ اسەرلى زاتىن, قول­دانۋدىڭ رەگلامەنتتەرىن, پرەپارات­تاردىڭ حيميالىق قوسىلىس قاسيەتتەرىن جەتە مەڭگەرۋى ءتيىس. وسىمدىك قورعاۋ مامانىنىڭ سەس ماماندارىنا بەرىلگەن سياقتى, پەس­تيتسيد قالدىقتارىن اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىندە باقىلاۋ جانە تەكسەرۋ, سونىمەن قاتار ونىمدەردە پەستيتسيدتەردىڭ مەتابوليتتەرىن, نيتراتتاردىڭ, اۋىر مەتالداردىڭ تۇزدارىن انىقتاۋ قۇزىرى بەرىلگەن. ياعني, وسىمدىك قورعاۋ مامانى, مەدي­تسينالىق قىزمەت سياقتى پەستيتسيد­تەردىڭ جانە باسقا دا حيميالىق قۇ­رال­داردىڭ ادام ومىرىنە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە اتسالىسىپ, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ىسىندە قىراعىلىق تانىتۋى ءتيىس. بىراق تا وسىمدىك قورعاۋدى پەستي­تسيدتەردى پايدالانۋ توڭىرەگىندە عانا ءسوز قوزعاساق, بۇل قاتەلىك بولار ەدى. حيميالىق ءادىس, زياندى ورگانيزم­دەرگە قارسى باسقا ادىستەر تيىمدىلىك تانىتپاعان جاعدايدا عانا قولدانا­تىن شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتە­لەدى. ناعىز وسىمدىك قورعاۋ مامانى العاشقى كەزدە حيميالىق ەمەس, ياعني اگروتەحنيكالىق – زيانكەستەردىڭ قىستاپ شىعاتىن قورىن, ءارامشوپ­تەردىڭ وسكىنىن كۋلتيۆاتسيا, ديسكىلەپ جويۋ ارقىلى, اۋرۋ قوزدىرعىشتا­رىنا قارسى ۋ قولدانۋ, اۋىسپالى ەگىستى پايدالانۋ مەن ءتوزىمدى سورت­تاردى قولدانۋ سياقتى شارالاردى ىسكە اسىرۋى ءتيىس. ەكولوگيالىق جانە بيولوگيالىق فاكتورلاردى تولىق كولەمدە پايدالانا وتىرىپ, اگرو­بيو­تسەنوزداردى يگەرە الاتىن باسقا­رۋ تەتىكتەرىن جاساۋ, سونىمەن قاتار اگروەكولوگيالىق فاكتورلار ارقىلى وسىمدىك توزىمدىلىگىن بيولوگيالىق سترەستەرگە قارسى قولدانۋ, ەنتومو­فاگتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, جەر­گىلىكتى ميكروورگانيزم شتامدارى نەگىزىندە وتاندىق بيوپرەپاراتتاردى جاساپ شىعارۋ كوزدەلۋى ءتيىس. كوپ جاعدايدا وسىمدىك قورعاۋ مامان­دارى كوزگە ىلىنبەيتىن نىسان­دارمەن جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, وسىمدىك اۋرۋلارىنىڭ قوزدىرعىش­تارىن تەك ميكروسكوپ ارقىلى عانا كورۋگە بولادى, كوپتەگەن ۇساق زيان­كەستەردى بينوكۋليار ارقىلى اجىراتا الامىز. ءتىپتى كوپتەگەن ءارامشوپ­تەردىڭ ۇقساستىعىن داقىلداردان اجىراتۋ وتە قيىنعا سوعادى. وسىمدىك اۋرۋىنىڭ دامۋىن نەمەسە زيانكەس­تىڭ زياندىلىعىن تاپ باسىپ ايتۋ كوپ جاعدايدا قيىندىقتارعا كەز بولىپ جاتادى. سەبەبى, زياندى ورگانيزمدەر كوزگە كورىنبەي تىرشىلىك ەتەدى. كوپ جاعدايدا ناقتى دياگنوز قويۋ ءۇشىن كۇردەلى لابوراتوريالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جاعدايلاردا وسىمدىك قورعاۋ مامانى جىگەرلى ناتۋراليست جانە عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزە الاتىن جاقسى ەكسپەريمەنتاتور بولۋى دا قاجەت. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن رەسپۋبليكا اۋماعىن كاران­تيندىك شەتجەرلىك زياندى ورگانيزم­دەردەن قورعاۋ مەملەكەتتىك ءىس بولىپ تابىلادى. ەگەر دە, ءبىزدىڭ استىق قويمالارىمىزعا كاپر قوڭىزى ەنىپ كەتسە, ءبىزدىڭ سىرتقا شىعارار استىق­تى ەشبىر دە مەملەكەت ساتىپ الماس ەدى. ەلىمىزگە ينديالىق قاراكۇيە اۋرۋى ەنىپ كەتكەن جاعدايدا, استىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى كۇرت تومەندەپ كەتەر ەدى. كاليفورنيالىق كۇنباعىس تۇقىم ارقىلى ەنسە, ەگىستىك پەن القاپتار بۇل ارامشوپپەن جاپپاي لاستانار ەدى. ءار جىلدارى ەلىمىز اۋماعىنا كارانتيندىك نىسانداردىڭ 14 ءتۇرى ەنسە, ەندى ولاردىڭ 48 ءتۇرىنىڭ ەنۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسىمدىك قورعاۋ ماماندا­رىنىڭ تاپشىلىعىنان ەلىمىزدىڭ كەدەن پوستىلارىندا باسقا مامان­دىق يەلەرى جۇمىس ىستەدى جانە ءالى دە جۇمىس ىستەۋدە. بۇلار كەشەگى مۇعا­لىمدەر, دارىگەرلەر, زووتەحنيكتەر, مەحانيزاتورلار, ميليتسيونەرلەر. ال ەكسپەرتيزا دالدىگى, كارانتيندىك قوسىمشا تەكسەرۋ ناتيجەلەرى كەدەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. جاڭا جاعدايعا سايكەس قازاق وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي – زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2008 جىلدان باستاپ قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. وسىمدىك قورعاۋ قىزمەتى مەن عىلىمى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە قىزمەت ەتەدى. ونىڭ سەبەبى, بيولوگيالىق سوعىستىڭ بىردەن-ءبىر ءادىسى ءوسىم­دىكتەر اۋرۋلارىنىڭ جاساندى ەپي-فيتوتياسىن تۋدىرۋ, زيانكەستەردىڭ جاپپاي كوبەيۋىن جاساۋ, وتە زياندى ارامشوپتەردىڭ تۇقىمىن تاراتۋ. بيولوگيالىق قۇرالداردى زەرتتەپ, دايىنداۋمەن دۇنيە جۇزىندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ بيولوگيالىق لابوراتوريالىق اينالىسادى. مۇنداي زەرتتەۋلەر كەشەگى كسرو اۋماعىندا دا جۇرگىزىلدى. وعان وتارداعى فيتوپاتولوگيا جابىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دالەل بولا الادى. سوندىقتان, وسىمدىك قورعاۋدىڭ ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىندا دا ماڭىزى بار. ەگەر دە جاھاندىق بيولوگيالىق سوعىس بولماسا دا, جەكەلەگەن مەملە­كەتتەرگە قارسى بيولوگيالىق لاڭ­كەس­تىكتىڭ قولدانىلۋى عاجاپ ەمەس. وسىمدىك قورعاۋ ءىسىنىڭ ەلىمىزدە توتەنشە جاعدايلار ەنگىزىلۋىنە دە قاتىسى بار. “ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي” جونىندەگى زاڭدا مىناداي  پۋنكتتەر بار. “اۋىل شارۋاشى­لىعى وسىمدىكتەرى مەن ورماندارىن اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ جاپپاي جايلاپ الۋى”. مىسالى, 2004- 2005 جىلدارى الماتى وبلىسى اۋماعىندا جوڭعار الاتاۋىندا الما اعاشتارى ورماندارىندا الما كۇيەسى كوبەلەگىنىڭ جاپپاي كوبەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءتو­تەنشە جاعداي جاريالاندى. زيانكەس مادەني الما اعاشتا­رىنىڭ نەگىزىن قالايتىن جابايى وسەتىن الما اعاشتارىنىڭ گەنو­فون­ىنا قاتتى قاۋىپ ءتوندىردى. سوندىقتان زياندى ورگانيزم­دەردىڭ ءوسىپ دامۋىن باقىلايتىن جۇيەلى مونيتورينگ جۇمىستارى ۇنەمى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. مىنە, قىسقاشا ايتقاندا, ەلىمىز ءۇشىن وسىمدىك قورعاۋ قىزمەتى مەن عىلىمىنىڭ الار ورنى وسىنداي. قايتالاپ ايتار بولساق, ەگەردە وسىمدىك قورعاۋ جۇمىسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەسە, جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارى ءونىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى جويى­لادى, ونىڭ ساپاسى ناشارلاپ, بىلىكتىلىكسىز جۇرگىزىلگەن حيميالىق قورعاۋ شارالارىنىڭ كەسىرىنەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. وسى رەتتە ءسۇيىنشى دەپ ايتۋعا لايىق جاڭالىق, ءبىلىم جانە عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىكتەرى تاراپىنان, وسىمدىك قورعاۋ قىزمەتى مەن عىلىمىنىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنگەندىكتەن, ء“وسىم­دىك قورعاۋ” ماماندىعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قايتادان قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر. ۇكىمەت شەشىمىمەن, جىل سايىن 220 وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين ماماندارىن دايىنداۋ ءۇشىن قارجى ءبولىندى. جىل سايىن ءار ءبىر ستۋدەنتتىڭ وقۋى ءۇشىن 650 مىڭ تەڭگە, اي سايىنعى ستيپەنديا ءۇشىن دە 15 مىڭ تەڭگە شاماسىندا قارجى ءبولىنىپ وتىر. قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا “وسىمدىك قورعاۋ” فاكۋلتەتى قايتادان اشىلىپ, اگرارلىق پروفيلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وسى سالا بويىنشا جاڭادان كافەد­رالار اشىلماقشى. ءبىزدىڭ اگرارلىق ەلىمىز وسىمدىك قورعاۋ جونىندەگى بىلىكتى مامان­دارعا ءزارۋ. “جاسىل كرەست” قىزمەتىنىڭ قايتادان جاندانۋى بۇگىنگى كۇننىن وزەكتى ماسەلەسى جانە ول تىكەلەي جاستارعا بايلانىستى. ورتا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا تۇسۋگە شاقىرامىز جانە ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋىنا تىلەكتەسپىز. اباي ساعيتوۆ, قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇعا اكادەميگى. ماعجان يسين,  باس عىلىمي قىزمەتكەر, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى, پروفەسسور. اۋىلدى جاستار عانا كوركەيتەدى ۇزىنكول اۋدانىنداعى  تۇلەكتەر مەن جاس ماماندار فورۋمىندا وسىنداي تۇجىرىم ايتىلدى قازىر جوعارى جانە ورتا  وقۋ ورنىن بىتىرگەن جاستاردىڭ الدى­نان انتالاپ شىعار  سۇراق كوپ. ەڭ باستىسى ديپلوم قولعا تيگەن سوڭ جۇ­مىستى قايدان ىزدەۋ كەرەك؟ قا­لادا قالعان دۇرىس پا, الدە اۋىلعا بارۋ كەرەك پا؟ راس, قالادا جاستار ءۇشىن قىزىقتى وركەنيەت جەتىستىك­تەرى مول. الايدا, باسپانا ماسە­لەسى  تالپىنعان جاستىڭ الدىنا كول­­دەنەڭ تۇرادى. قالادا جۇمىسقا ور­نا­لاسقان جاس مامانعا ەشكىم دە  ايلىق جالاقىنى ۋىستاپ تولە­مەيدى. جۇمىس تاپقانمەن دە  جا­لا­قىسى ءوزىنىڭ  تاماعى مەن  پاتەر­اقىسىنا زورعا جەتەتىنى ديپلوم العان جاستاردىڭ بارلىعىنا ءمالىم. ال ادام ءومىرىنىڭ ماعىنا­لى, قىزىقتى بولۋى  ونىڭ تەك قالادا تۇرۋىنا بايلانىستى ما؟ قاراشا ۇيدە ءوسىپ-ونگەن حالقى­مىزدىڭ بۇكىل بولمىسىن, ءداستۇر-سالتىن قالىپتاستىرعان اۋىل ەمەس پە ەدى؟ 90-شى جىلدارى  نا­رىق قيىندىقتارىنان السىرەپ قالعان اۋىلداردىڭ قازىر ەڭسەسى كوتەرىل­گەن. ونى  توزدىراتىن دا, وزدىرا­تىن دا ادام. ادام قولىمەن جا­سالادى ءبارى دە. ۇزىنكول اۋدانىن­داعى جاستار مەن جاس ماماندار فورۋمى  “پرەزيدەنتپەن بىرگە مىقتى قازاقستان ءۇشىن!” اكتسياسى شەڭبەرىندە ءوتتى. وندا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ باعىتتارى, اۋىل-سەلونى  كوركەيتۋگە جاس­تاردى قاتىستىرۋ,  جاس ماماندارعا ارنالعان “ديپلوممەن اۋىلعا!”, “اۋىل جاستارى” جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ, جاس مامانداردىڭ ۇيرەنىسىپ, قالىپتاسىپ كەتۋىنە قامقورلىق جاساۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. فورۋمدا اۋدان اكىمى امانتاي سەيفۋللين  جاستارعا  اۋدانداعى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر تۋرالى بايانداپ بەردى. اۋدانعا وتكەن جىلى قولىندا ديپلومى بار, جالىنداپ تۇرعان 59 جاس مامان كەلدى. سولاردىڭ ارقا­سىندا اۋرۋحانادا, اۋدان مەكتەپ­تەرىندە مامان تاپشىلىعى ءبىرتىن­دەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. اكىم جاستارعا  اڭگىمەسىن بيۋدجەتتەن ءبو­لىنگەن قارجىنى تىزبەكتەپ, قۇرعاق  تسيفرعا قۇرمادى. فورۋمعا كەلىپ وتىرعانداردىڭ  باسىم كوپشىلىگى اۋىلدان كەشە عانا قالاعا وقۋ ىزدەپ كەتكەن بالالار. امانتاي  قاراتاي ۇلى ءوزىن جاستاردىڭ الدىندا تەك اكىم عانا ەمەس, ولاردىڭ اعالارىنداي  ۇستادى. – قازاقتا “قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى” دەگەن ءسوز بار. قۇر قى­زىل تىلگە سالىپ, “اۋىلعا كەلىڭ­دەر” دەگەنمەن دە بومايدى. وقۋىڭدى ءبىتىرىپ, اۋىلعا كەلسەڭ–باسىڭدا باسپاناڭ, جۇمىس ورنىڭ, جالاقىڭ,  ءبىر رەت بەرىلەتىن جاردەم قارجىڭ دايار. بۇل ءومىردى ەندى باستاپ جاتقان ادامعا ۇلكەن كومەك,–دەدى اكىم.–مىسالى وتكەن جىلى  اۋداندىق اۋرۋحاناعا كەلگەن جاس دارىگەر ماماندارعا  بەرىلگەن ۇيلەردە ولار وت جاعىپ اۋرە بول­مايدى. ۇيلەر ارنايى وقشاۋ قازاندىقتان  جىلىتىلادى, ىستىق سۋ, سۋىق سۋى  شۇمەكتەن كەلىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە  ءبىر رەت بەرىلەتىن جاردەم اقشالارىن الدى. قالادان دالاعا كەلگەن جاستار ەشقانداي دا قوڭىلتاقسۋدى, قيىندىقتى سەزىن­گەن جوق دەپ ويلايمىن. ۇزىنكول ورتا مەكتەبىنىڭ  جاس مۇعالىمى ازامات ساندىباەۆ سونداي جاس مامانداردىڭ ءبىرى. ول ەشنار­سەدەن كەم بولىپ وتىرعان جوق. – اۋىلدىڭ ءوز قىزىعى وزىندە. مۇندا دا ورتام, ۇجىمىم, دوستا­رىم بار. ءومىردىڭ قىزىعى اينا­لاڭداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىڭدا جاتقان جوق پا؟ ال قالعان يگىلىكتەردى ءوزىمىز جاسايمىز. اۋىل بۇرىنعىداي ەمەس,  كوركەيىپ كەلەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى مەيرامحانالار, دۇكەننىڭ نەشە ءتۇرى, دەمالىس پاركى قالاداعىدان ەشقانداي  كەم ەمەس,–دەيدى ازامات. ۇزىنكول اۋدانىنان بەس ستۋدەنت جوعارى وقۋ ورىندارىندا وبلىس  اكىمىنىڭ گرانتىمەن وقىپ جاتىر. ولاردىڭ  تورتەۋى اۋدانعا مۇعالىم, بىرەۋى دارىگەر بولىپ ورالادى. ونىڭ ۇستىنە اۋدان اكىمى مەن  شا­رۋاشىلىقتار گرانتتارىنا وبلىس­تاعى كوللەدجدەردە وقىپ جاتقان جاستار دا جەتكىلىكتى. ۇزىنكول اۋدانىندا دا باسقا جەرلەردەگىدەي  وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان. ستۋدەنتتەر مەن تۇلەكتەر باسقو­سۋىندا ۇزىنكول اۋدانىنداعى  جاس ماماندارمەن جۇمىستىڭ جاقسى تاجىريبەلەرى كەڭىنەن  اڭگىمە بولدى. مۇندا مەكتەپتەردەگى ءار جاس مۇعالىمنىڭ  اقىلشى-ۇستازى بار. ولار بىرگە وتىرىپ  وقۋ, جۇمىس جوسپارىن جاسايدى, بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدە ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىرادى. اۋدان اكىمشىلىگى ەلىمىزدەگى جانە وبلىستاعى كوپتەگەن جوعارى جانە ورتا  وقۋ ورىندارى­مەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ وتىرادى. مىسالى, وتكەن جىلى اۋدان باسشىلىعى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىمەن 4 دارىگەر جانە ءبىر اكۋشەركا ءۇشىن 4 كەلىسىم-شارت جاسادى. ولاردىڭ بارلىعى قازىر اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ بەلدى ماماندارى بولىپ ءجۇر. قازىر اۋدان اكىمىنىڭ گرانتىمەن  13 جاس پەدا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندا­رىندا   ءبىلىم الۋدا. اۋدانداعى سەلولىق  وكرۋگتەردە جاس ماماندارعا قامقورلىق-قولداۋ جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل جۇمىسقا سول وڭىردەگى قالتالى  اۋىل­شارۋاشىلىق كاسىپورىندارى باسشىلارى دا تارتىلادى. ويتكەنى جاس مامان ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى اۋىلداعىلاردىڭ بارىنە ورتاق. ۇزىنكول اۋدانىنداعى شارۋاشى­لىق باسشىلارى بولات قاراباەۆ, رۇستەم كوشەرباەۆتار  اۋىلعا كەلگەن جاس مامانعا باسپانا سالىپ بەرىپ, ولاردىڭ تۇرمىستىق ماسەلە­لەرىنە كومەك بەرۋىمەن باسقالارعا ۇلگى بولدى. اۋىلعا كەلگەن جاس مامانعا جان-جاقتى جاعداي جاساۋ, تۋعان جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن وياتۋ, اۋىلدى كوركەيتۋگە ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋ الدە دە جۇمىستاردى, جۇرتشىلىقتىڭ, باسشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان “الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس” دەپ اۋىلعا كەلگەن جاستاردىڭ دا قاراپ وتىرۋىنا بولمايدى, جاستىق جالىنمەن قيمىلداۋ كەرەك. مۇنى وسىنداعى جاس ماماندار باستاما ەتىپ كوتەردى ءارى سول ءۇشىن “تۇلەكتەر مەن جاس ماماندار اسسوتسياتسياسىن” قۇردى. – اۋدان جاس ماماندارعا ءالى دە ءزارۋ. بيىل اۋدانعا 19 مەديتسينا مامانى جانە 24 مۇعالىم  كەرەك. ولاردىڭ بارلىعى دا  جەرگىلىكتى جەرگە ۇيرەنىسىپ,  ەڭ باستىسى تۇراق­تاۋ ءۇشىن اتقارىلار جۇمىس كوپ. ونى ءبارىمىز بىرىگىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ شەشۋىمىز كەرەك. پرە­زيدەنتىمىز جاستارعا قامقورلىقتى جاساۋىنداي جاساپ وتىر. “بولا­شاق”, “اۋىل جاستارى” باعدار­لامالارى سونىڭ جاقسى دالەلى. پرەزيدەنت جاستاردىڭ قامىن ويلاعاندا ءبىز نەگە وعان قولداۋ كورىسپەيمىز؟! – دەيدى جاس مامان ولەسيا پوپوۆا.ء–بىزدىڭ اتالارىمىز بەن انالارىمىز اۋىلدى  مۇنان دا قيىن كەزدە كوتەرگەن بولاتىن. ۇزىنكولدە جينالعان جاس تۇلەكتەر مەن ماماندار, اۋدان باسشىلارى بىرىگىپ, جاستارعا  ۇندەۋ قابىلدادى. وندا “اۋىلدىڭ بولا­شاعى – جاستاردىڭ قولىندا!” دەلىنگەن.  ۇزىنكول اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا  جاس ماماندار مەن تۇلەكتەردىڭ فورۋمى ءوتىپ جاتقان كەزدە فەدوروۆ سەلوسىندا  ء“بىرلى­گىمىز جاراسقان!” اكتسياسى مەن “گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبا­رىمىز!” جاستاردىڭ  مارافون-ەستا­فەتاسى شەڭبەرىندە اۋىل جاستارى مەن وسىنداعى مەكتەپتى بيىل ءبى­تىرگەن تۇلەكتەر اسار ۇيىمداس­تىرىپ, مەكتەپتىڭ سپورت زالىن وزدەرى جوندەدى. ونىڭ قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەرگىلىكتى كاسىپكەر ۆ.پ.نەرەد الىپ بەردى. بۇل اسارعا كانيكۋلدا جۇرگەن مەكتەپ وقۋشى­لارىنا دەيىن تارتىلىپ, ولار اۋىلدى كۇل-قوقىستان تازارتتى. الداعى ۋاقىتتا اۋىل كوشەلەرىنە گۇل ەگۋدى, جاستار ساياباعىن جاساۋدى دا  ويلاستىرىپ قويىپتى وسىنداعى  ورتا مەكتەپتىڭ  پەداگوگيكا ۇجىمى. بىرلىكتىڭ جاساندىلىعى جوق جاراسىمدى كورىنىسى ەدى بۇل. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى, ۇزىنكول اۋدانى.