اتا زاڭ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن انىقتاپ, ەلىمىزدى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە بەلگىلەپ, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەكەندىگىن بەكىتتى. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلىپ قانا قويمايدى, ولاردىڭ ورىندالاتىنىنا اتا زاڭ كەپىلدىك بەرەدى. وسى كەپىلدىك كەز كەلگەن ادامنىڭ قانداي جاعدايدا بولماسىن قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايتىندىعىن, ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقا دا قاتىگەزدىك نەمەسە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجابىر كورسەتۋگە بولمايتىنىن بەكىتتى. ال وسى باعىتتا سوتتالعانداردىڭ, ياعني باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ قۇقى قالاي قورعالادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز. مىنە, وسىعان وراي ءبىز باس پروكۋراتۋرانىڭ ۇستالعان, قاماۋعا الىنعان جانە قىلمىستىق جازانى وتەۋشى ادامدار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى دەپارتامەنت باستىعى, 3-سىنىپتى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى سەرىكباي ەرىمبەتوۆكە جولىعىپ, ەلىمىزدە بۇل ماسەلەنىڭ قالاي شەشىمىن تاۋىپ جاتقاندىعى تۋرالى سۇراعان ەدىك. ول بىلاي دەپ ايتىپ بەردى.
ءيا, اتالىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەر قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق جاعىنان دا ماڭىزدى دەسەك, وندا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلىپ, تۇزەۋ ورىندارىندا جازاسىن وتەپ جۇرگەن سوتتالعاندار ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى. سەبەبى, ولاردىڭ ءومىر سالتتارىنا قويىلعان شەكتەۋلەر كەيبىر جاعدايلاردا قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قورعالۋىنىڭ وسالدىعىنا سوقتىرۋى ىقتيمال. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇزەۋ كولونيالارىندا 42 مىڭنان استام سوتتالۋشى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازالارىن وتەپ جاتىر. ولاردىڭ دەنى اسا اۋىر نەمەسە اۋىر قىلمىستار جاساعاندار. بۇل از سان ەمەس. الايدا, وسىدان بەس جىل بۇرىن تۇرمەدەگى سوتتالعاندار سانى 63 مىڭعا جۋىق ادام بولعانىن ەسكەرسەك, قازىرگى كەزدە ولاردىڭ سانىنىڭ ەداۋىر كەمىگەندىگىن كورەمىز.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پىكىرىنە سايكەس, ەلدىڭ 100 مىڭ تۇرعىنىنا شاققاندا تۇرمەدەگى قىلمىسكەرلەر سانى 150 ادامدى قۇراسا, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى جوعارى دەڭگەيدە دەپ سانالىپ, مەملەكەتتىڭ تۇرمە رەيتينگى جاقسى باعامەن دارەجەلەنەدى. وسى رەيتينگ كورسەتكىشىمەن تۇرمەدەگى ادام سانى كوپ دەگەن 50 ەلدىڭ ءتىزىمى جىل سايىن جاساقتالادى. 2014 جىلدىڭ ناتيجەسىمەن جاسالىنعان تۇرمە رەيتينگىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا اقش, كۋبا, ال تمد ەلدەرىنەن رەسەي, تۇرىكمەنستان, بەلارۋس تۇر. وكىنىشكە قاراي, وسى تىزىمدە قازاقستان دا بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز 244 سوتتالۋشى كورسەتكىشىمەن 47-ورىندا جانە بۇل كورسەتكىش ءبىز ءۇشىن تىم جوعارى بولىپ وتىر. بۇل جاعدايعا كەزىندە ءتىپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى دە نازار اۋدارعان بولاتىن. ەلباسى 2010 جىلدىڭ 29 قاڭتارىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قىلمىستىق جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءتۇرى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, قوعامنان وقشاۋلاۋمەن بايلانىستى ەمەس قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالاردىڭ اسا كەڭ قولدانىلۋىنا جاعداي تۋعىزۋ قاجەتتىلىگىن تاپسىردى.
بۇگىنگى كۇنى تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇرگىزۋ, تۇرمە رەيتينگىن جاقسارتىپ, قازاقستاندى تۇرمەدەگى ادام سانى كوپ 50 ەلدىڭ قاتارىنان شىعارۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ ناقتى مىندەتتەرى بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ىقپالى ەرەكشە. قوعامداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جاڭا زاڭدار قابىلداندى جانە وزگە دە قاجەتتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىعان وراي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى دە جاڭارتىلعان مازمۇنعا يە بولۋدا, ولاردىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ نەگىزگىسى ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ, ازاماتتاردىڭ وسى ورگاندارعا دەگەن سەنىمدەرىن ارتتىرۋ بولىپ بەلگىلەنۋدە.
مۇنداي باعىتتاردى وڭ وزگەرىستەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق جۇيەسىن دە قامتۋ ۇستىندە. ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالارىنا سايكەس, سوت تاعايىندايتىن قىلمىستىق جازالاردى ورىنداۋ مىندەتى وسى جۇيەگە جۇكتەلگەن. سوندىقتان, سوتتالۋشىلاردىڭ جازادان كەيىنگى بولاشاعىن بەلگىلەۋدە وسى ورگاننىڭ جۇمىس ناتيجەسىنىڭ ورنى بولەك. اسىرەسە, بۇل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى ورىنداۋ بارىسىندا ماڭىزدى. سەبەبى, بۇل جازا ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ەڭ باستىسى – باس بوستاندىعى قۇقىعىمەن بايلانىستى.
كەڭەس داۋىرىندە قىلمىستىق زاڭنامالاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن سوتتالۋشىلاردى تۇزەيتىن ەڭ ءتيىمدى قۇرال رەتىندە دارىپتەپ كەلدى. وسى تۇيىندەۋ سوتتالۋشىلارعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانىڭ كەڭىنەن تاعايىندالۋىنا دا سەبەپ بولدى. بۇل پسيحولوگيا ءبىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدا دا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن سوزىلىپ, سوڭعى 3-4 جىلدىقتا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانىڭ باسقا جازالارعا قاراعانداعى ۇلەسى ءاردايىم جوعارى بولىپ, ءتىپتى ونىڭ 50 پايىزعا دەيىن جەتكەن كەزدەرى بولدى.
2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا باس پروكۋراتۋرا «تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانىن ازايتۋدىڭ 10 شاراسى» اتتى فورۋم وتكىزىپ, وسى جاعدايدىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى مەن ونى دۇرىستاۋدىڭ جولدارىن تالقىلادى. قابىلدانعان وسى جانە باسقا شارالاردىڭ ارقاسىندا, سونداي-اق سوت-پروكۋرورلىق-تەرگەۋ تاجىريبەلەرىن وزگەرتۋ ناتيجەسىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بيىلعى جىلى 25 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ايتا كەتەتىن جاعداي, قوعامعا اسا قاۋىپتى دەپ تانىلعان قىلمىسكەرلەردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتاۋ تاجىريبەسى وزگەرگەن ەمەس.
جازا تاعايىنداۋ تاجىريبەسىنىڭ جەڭىل جازالار تۇرلەرىن كەڭىنەن قولدانۋعا بەت بۇرۋىنىڭ باسقا دا سەبەبى بار. قازىرگى كريمينولوگيا عىلىمى دالەلدەگەندەي, سوتتالعانداردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوپ جاعدايدا ولاردىڭ تۇزەلۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزە المايدى. سەبەبى, تۇزەۋ كولونيالارىندا cوتتالعانداردى ۇستاۋ ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردەن قالىپتاسقان جۇيەمەن كەلە جاتىر. بۇل جۇيەنىڭ باستى ەرەجەسى – جازاسىن وتەۋشىلەردى توپتارىمەن (وترياد) باراقتاردا ورنالاستىرۋ, ال ءار توپتاعى ادام سانى 50-دەن اسادى. مۇنداي امال, ارينە, سوتتالعانداردىڭ بارلىق قيمىلدارىن باقىلاپ, كوز الدىندا ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن وتە قولايلى. ال باس بوستاندىعى شەكتەلۋدىڭ اسەرىنەن پسيحيكاسى قالىپتى جاعدايدا دەپ ايتۋعا بولمايتىن وسى ساناتتاعى ادامداردىڭ ءبىر جەردە بولۋىنىڭ شيەلەنىستىك جاعدايلاردى كوپتەپ تۋعىزۋى كۇندەلىكتى تاجىريبەدە ورىن الىپ وتىرادى. سوتتالعانداردى ۇستاۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىنىڭ باسقا دا زياندى جاقتارى جەتكىلىكتى.
قولدانىستاعى قىلمىستىق كودەكسكە سايكەس, جازا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار, سوتتالعان ادامدى تۇزەۋ جانە سوتتالعان ادامنىڭ جاڭادان قىلمىس جاساۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولدانىلادى. ال سوتتالعانداردى باراقتاردا وتريادتىق تۇردە ۇستاۋ سوتتالعان ادامدارمەن تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, سول ارقىلى ولاردىڭ تۇزەلۋىنە ىقپال ەتە المايدى. كەرىسىنشە, سوتتالعانداردىڭ وسىنداي جاعدايدا بولۋى ولاردىڭ وقشاۋلانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى, العاشقى رەت سوتتالعانداردى بۇرىن سوتتى بولعانداردىڭ ىقپالىنا تۇسۋىنە يتەرمەلەيدى. ىنتا-جىگەرلەرى تومەن سوتتالعاندار تۇرمەدە قالىپتاسقان زياندى تارتىپكە قارسى شىعۋعا باتىلدارى جەتپەي, وسى ءتارتىپتى قابىلداپ, تەرىس ىقپالعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولادى. بىرنەشە جىل وسىنداي تەرىس ورتادا بولعان ادامنىڭ وتەگەن جازادان دۇرىس قورىتىندى شىعارماي, قايتالاپ قىلمىس جاساۋى دا وسىنىڭ اسەرىنەن بولادى. ودان باسقا, ءبىرنەشە ونداعان سوتتالعانداردىڭ توپتاپ ءبىر جەردە ۇستالىنۋى ولاردىڭ اراسىندا «تۇرمە مادەنيەتىنىڭ» («تيۋرەمنايا سۋبكۋلتۋرا») كەڭ تارالۋىنا دا جاعداي جاسايدى. تۇزەۋ كولونيالارىنىڭ وسىنداي فورمالارى «سموترياششي», «اۆتوريتەت» دەپ ءوزدەرىنە ات قويعان, تۇزەلۋگە نيەتتەرى جوق قىلمىسكەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەدى.
ارينە, باراقتىق جۇيەدە سوتتالعانداردى ۇستاۋدىڭ زياندى ەكەندىگىن كريمينولوگيا عىلىمى بۇرىن دا دالەلدەپ كەلگەن. وتكەن عاسىردىڭ كەڭەستىك داۋىرىندە دە جازانى كولونيالىق وتەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. وكىنىشكە قاراي, ول زاماندا قىلمىستىق-جازالاۋ ساياساتى تەك ۇرەيلەندىرۋ ماقساتىنا عانا نەگىزدەلدى, قىلمىستىق كودەكس جازانى سوتتالۋشىعا جاساعان قىلمىسى ءۇشىن تاعايىندالعان ءوش الۋ تۇرىندە تانىدى. جاسىراتىنى جوق, سوتتالعان ادام قۇبىجىق بولىپ كورىندى, ارزان جۇمىس كۇشى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان سول ۋاقىتتا ولاردى قايتا تاربيەلەۋگە جاعداي جاساپ, قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قايتارۋعا تىرىسۋعا مۇددەلىلىك تە بولمادى.
ءوز الدىمىزعا شاڭىراق كوتەرگەن تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا قازاق مەملەكەتى ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى دەپ تانىدى. سوندىقتان دا ءاربىر ادام قۇقىعىنىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى مەملەكەت وزىنە مىندەت ەتىپ الدى. قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ بۇل كوزقاراسى بارلىق قوعام مۇشەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە سوتتالعان ازاماتتارىمىزعا دا تارايدى. جازاسىن وتەپ بولعاننان كەيىن ولاردىڭ ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا تەڭ قۇقىقتى بولىپ قايتا ورالۋى – زايىرلى قوعامنىڭ بەلگىسى. سول سەبەپتى تۇرمەدە وتىرعان سوتتالۋشىلارمەن جان-جاقتى تاربيەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە جوعارى. سوندىقتان, قازىرگى كەزدە ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سوتتالعاندارمەن تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ مۇمكىن تۇرلەرىن كەڭىنەن ەنگىزۋدە. وعان بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭا قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى دە كەڭ مۇمكىنشىلىك بەرەدى.
تۇرمەدە وتىرعانداردى قايتا تاربيەلەۋدە, ولاردىڭ سانيتارلىق-تۇرمىستىق جاعدايلارىن قالىپتا ۇستاۋدا, ارينە, قازىرگى تۇزەۋ كولونيالارىنىڭ باراقتىق-وتريادتىق جۇيەسى مۇمكىنشىلىك بەرمەيتىندىگى, ءتىپتى, زيان كەلتىرەتىندىگى انىق. سول سەبەپتى دۇنيەجۇزىنىڭ كوپ ەلدەرىندە, اسىرەسە, باتىس ەلدەرىندە سوتتالعانداردى قاماۋدا ۇستاۋدىڭ باسقا جۇيەلەرى قالىپتاسۋدا. بۇل – سوتتالعانداردى ءبىر-بىرىنەن بولەك, ءبىر نەمەسە ەكى ورىندىق كامەرالاردا ۇستاۋ. سوتتالعانداردى قايتا تاربيەلەۋدەگى وسىنداي تۇرمەلەردىڭ تيىمدىلىگى 1955 جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى بۇۇ كونگرەسى قابىلداعان قاماۋداعى ادامدارعا قاراۋدىڭ تومەنگى ستاندارتتىق ەرەجەلەرىندە اتاپ كورسەتىلگەن. جازانى كامەرالىق جاعدايدا وتەۋدىڭ سوتتالۋشىنى قايتا تاربيەلەۋدەگى وڭ ماڭىزى تۋرالى وتاندىق كريمينولوگيا دا كوپتەن ايتىپ كەلەدى. وسىنداي قاجەتتىلىكتەردىڭ ناتيجەسىمەن ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا بۇل باعىتتا العاشقى قادامدار دا جاسالىندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 24 تامىزىنداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا «جازالاردى ورىنداۋدى دارالاۋ قاعيداتى نەگىزىندە سوتتالعانداردى ۇستاۋدى, ولارعا تۇزەۋ-تاربيەلىك ىقپال ەتۋدىڭ تۇرلەرى مەن ادىستەرىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى» اتاپ ءوتىلدى. قىلمىستىق جازالاردى اتقارۋ جۇيەسىن جالپىعا بىردەي حالىقارالىق ستاندارتتارعا ودان ءارى جاقىنداتۋ كەرەكتىگىن بەكىتە وتىرا, تۇجىرىمداما جەكە ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ ءتيىمدى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىن كامەرالىق تارتىپكە كوشىرۋ قاجەتتىلىگىن تانىدى. بۇل رەتتە سوتتالعان ادام كۇندىز جەكە قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا وتىرا, تۇندە بولەك مەكەن-جايعا قامالادى. بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا اتالىپ ءوتىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى بەلگىلەندى. قازىرگى كەزدە وسى ماڭىزدى ماسەلە ءوزىنىڭ ناقتى شەشىمدەرىن تاۋىپ, كامەرالىق تارتىپتەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋدىڭ العاشقى قادامدارى جاسالىنۋدا.
دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان ۇلت جوسپارىندا دا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىن دامىتۋ شەڭبەرىندە پەنيتەنتسيارلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ قاراستىرىلعان. 2013 جىلى كامەرالىق تيپتەگى تۇزەۋ مەكەمەسى قىزىلوردا وبلىسىندا سالىنىپ ىسكە قوسىلدى, ال باتىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا وسى تەكتەس مەكەمەلەردىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ پايىمداۋىنشا, 2016 جىلى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازاسىن وتەپ جاتقانداردىڭ 18 پايىزىنىڭ كامەرالىق تۇردەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەۋى جوسپارلانىپ وتىر. كامەرالىق تۇردەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى. سەبەبى, قولدانىستاعى بارلىق دەرلىك تۇزەۋ كولونيالارىنىڭ توزىعى جەتكەن, ولاردى جاڭا تيپتەگى مەكەمەلەرمەن اۋىستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ارينە, مۇنداي كامەرالىق ۇلگىدەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ سالىنۋى كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. مىسالى, جەنەۆا قالاسىنداعى كامەرالىق تيپتەگى ءبىر تۇرمەنىڭ قۇرىلىسىنا شۆەيتساريا ۇكىمەتى 400 ملن. ەۆرو قارجى جۇمساعان. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋگە ۇمتىلىسىمىز قارجى جاعىنان جانە باسقا دا ۇيىمداستىرۋشىلىق تۇرعىسىنان باتىل قادامداردى جاساۋدى قاجەت ەتەدى. قىلمىستىق-تۇزەۋ جۇيەسى احۋالدىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرا, قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن كامەرالىق تيپتەگى تۇرمەلەردىڭ جوباسىن دايىنداپ شىعاردى. وسىنداي تيپتەگى ءبىر مەكەمەنىڭ بىزدەگى ەسەپتەلگەن باعاسى 17 ملرد. تەڭگە قاراجاتتى قۇرايدى ەكەن.
قازىرگى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا كامەرالىق كولونيالاردى تەك بيۋدجەت قاراجاتىنان سالۋ مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن سالماق بولاتىندىعى انىق. سول سەبەپتى بۇگىندە بالامالى مۇمكىنشىلىكتەردى پايدالانۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ وتىر. وسىنداي قۇرىلىستاردى جۇرگىزۋ كوپ ەلدەردە مەملەكەتتىك-جەكەشەمەنشىك ارىپتەستىك ينستيتۋتىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بىزدە دە وسى ينستيتۋتتى كەڭىنەن پايدالانۋ كوزدەلىنىپ وتىر. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى قۇرىلعان ورتالىق جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى پايدالانا وتىرىپ, كامەرالىق تۇردەگى تۇرمەلەردى سالۋدىڭ دۇنيەجۇزىندە ەكى بالاماسى بار. ءبىرىنشى ءتۇرى – مۇنداي تۇرمەلەردى جەكەمەنشىكتەر سالادى دا, سوتتالعانداردى باقىلاۋ, تۇرمەنىڭ جۇمىس ىستەۋ بارىسىن مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرادى. وسىنداي تاجىريبە فرانتسيادا كەڭىنەن تاراعان. ەكىنشى تۇرىندە جەكەمەنشىكتەر قۇرىلىستى سالىپ بولعاننان كەيىن ونىڭ ىشكى پايدالانىلۋىن وزدەرى جۇزەگە اسىرادى, مەملەكەتتىك ورگان تەك تۇرمەنىڭ سىرتقى كۇزەتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇرمەنىڭ ءومىرىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جەكەمەنشىككە مەملەكەت ارەندالىق قۇن تولەپ وتىرادى. وسىنداي تاجىريبە اقش پەن انگليا مەملەكەتتەرىندە قولدانىلۋدا.
ءبىزدىڭ ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ كامەرالىق تۇردەگى تۇرمە سالۋدىڭ بارلىق مۇمكىن دەگەن ادىستەرىن كەڭىنەن زەرتتەۋدە. مەملەكەتكە قولايلى دەگەن جوبالاردىڭ ءبىرى تاڭداپ الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستايتىن كۇنى دە قاشىق ەمەس. انىق كوز جەتكەن نارسە – وسىنداي تۇردەگى جازانى وتەۋ ورىندارىنىڭ اياعىن شالىس باسقان ازاماتتارىمىزدىڭ تۇزەۋ جولىنا تەز تۇسۋىنە اسەرىنىڭ تيىمدىلىگى. ناتيجەسىندە تاعدىردان تەپكى كورگەن پەندەلەر ادامي قاسيەتتەرگە بوي ۇرىپ, ولاردىڭ قوعامعا دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەدى.
جازىپ العان
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
