− پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ ساپارىن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا قۋاتتى سەرپىن بەرە الاتىن تاريحي وقيعا دەپ اتادى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قازىرگى قاتىناستاردىڭ دەڭگەيىن شىنىمەن دە جاڭا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك كەزەڭى دەپ ايتۋعا بولا ما؟
− بۇگىن قول قويىلعان كەلىسىمدەردىڭ ىقپالىن ءبىز تەك شامامەن ءۇش-بەس جىلدان كەيىن عانا ناقتى باعالاي الامىز. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭنىڭ قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا قانشالىقتى ساي كەلەتىنىن ءدال قازىر ايتۋ ءالى ەرتە. الايدا قالىپتاسقان قۇقىقتىق بازاعا سۇيەنسەك, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, ءسوزسىز, ەڭ جىلى ءارى بەرىك بايلانىستاردىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتاۋعا بولادى.
ەكى ەل كوپتەگەن باعىت بويىنشا ىنتىماقتاستىق ورناتقان. تۇركيا قازاقستانعا بەلسەندى تۇردە ينۆەستيتسيا قۇيىپ كەلەدى, سونداي-اق مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق دەڭگەيى دە جوعارى. اسىرەسە, نارىق كولەمى مەن تۇركيانىڭ قازاقستاننان گەوگرافيالىق قاشىقتىعىن ەسكەرسەك, بۇل ايتارلىقتاي كورسەتكىش. بۇدان بولەك, الەمدەگى گەوساياسي تۇراقسىزدىققا, ساۋدا سوعىستارىنا جانە جاھاندىق ساۋدا مەن ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋىنا قاراماستان, 2025 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى جالپى تاۋار اينالىمىن ارتتىرىپ, ونى شامامەن 5,5 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى.
سونىمەن قاتار تۇركيا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن جوعارى ءبىلىم الۋعا دا, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا اياسىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە دە ەڭ تانىمال باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇعان قوسا, قازاقستاندا تۇرىك ءتىلى بەلسەندى تۇردە وقىتىلىپ, اعىلشىن تىلىنەن كەيىنگى ەڭ سۇرانىسقا يە شەت تىلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنگەن.
وسىلايشا, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس شىن مانىندە ستراتەگيالىق دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن تۇركيادا قۇرامىنا كىرەتىن ورتا ءدالىز جوباسىن اتاپ وتۋگە بولادى.
− بۇگىن ەكى ەلدىڭ كوشباسشىلارى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جوعارى دەڭگەيلى كەڭەستىڭ التىنشى وتىرىسىن دا وتكىزدى. مۇنداي تەتىكتەر ۇزاق مەرزىمدى جانە تۇراقتى سەرىكتەستىكتى قالىپتاستىرۋدا قانداي ءرول اتقارادى؟
− كەڭەستەر دەڭگەيىندەگى مۇنداي ءوزارا ءىس-قيمىل فورماتتارى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى ينستيتۋتسيونالداندىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جالپى العاندا, بۇل − ءبىزدىڭ ءوڭىر ەلدەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى. تۇركيا ورتالىق ازيا ايماعىنا رەسمي تۇردە كىرمەگەنىمەن, مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى جەكە قارىم-قاتىناس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان پرەزيدەنتى مەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان اراسىنداعى بايلانىس وتە جوعارى دەڭگەيدە, ال بۇل ءوز كەزەگىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دا جاقسى دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. نەگىزىندە, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا ەشقاشان ايتارلىقتاي كۇردەلى ماسەلەلەر بولعان ەمەس. تۇركياداعى ىشكى ساياسي جاعداي قانداي بولعانىنا قاراماستان, ەكىجاقتى قاتىناستار ءاردايىم تۇراقتى ءارى دوستىق سيپاتتا ساقتالىپ كەلەدى.
الايدا بولاشاقتا, الداعى ونداعان جىلدارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆادا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەكە بايلانىسىنا عانا تاۋەلدى بولمايتىن بەرىك ينستيتۋتسيونالدىق كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. بۇل مەملەكەتتەرگە ءتۇرلى سىن-قاتەرلەرگە يكەمدىرەك جاۋاپ بەرۋگە جانە شەشىمدەردى جەدەلىرەك قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان مۇنداي كەڭەستەر مەن ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرى شىنىمەن دە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
− سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن تۇركيا ساۋدا, لوگيستيكا, ءبىلىم بەرۋ, قورعانىس ونەركاسىبى جانە ديپلوماتيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتىپ كەلەدى. قاي باعىتتار ەڭ جوعارى ستراتەگيالىق الەۋەتكە يە؟
− جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى − لوگيستيكا سالاسى. بۇگىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە تۇرىك كومپانيالارىن ەلىمىزدىڭ تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا بەلسەندىرەك ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىرۋ ايتىلدى. ارينە, بۇل ماسەلە كەشە وتكەن بەيرەسمي كەزدەسۋدە دە تالقىلانعان بولۋى مۇمكىن.
قازاقستان مۇنايعا, گازعا جانە شيكىزاتتىق پايدالى قازبالار ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان نەگىزگى شيكىزاتتىق ەمەس باعىتتاردىڭ ءبىرى.
لوگيستيكادان بولەك, ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا ماڭىزدى باعىت رەتىندە قاراستىرىلادى. جوعارىدا ايتقانىمداي, تۇركيا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن ەڭ تانىمال باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. الايدا سوڭعى جىلدارى قازاقستان, ەڭ الدىمەن, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ ەكسپورتىن دامىتۋعا دا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە باتىستىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى كوپتەپ اشىلىپ جاتىر. ارينە, قازاقستان مۇنداي وقۋ ورىندارىنا مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك شەتەل ازاماتتارىنىڭ تۇسۋىنە جانە سول ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىنا مۇددەلى. وسىلايشا, ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا بولاشاعى زور باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل سالانىڭ بارىنشا ءوزىن-ءوزى اقتايتىن دەڭگەيگە جەتىپ, مەملەكەتتىك گرانتتارعا تاۋەلدىلىگى ازايعانى ماڭىزدى.
− ەرتەڭ تۇركىستاندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى وتەدى. بۇل ۇيىم بولاشاقتا ەۋرازياداعى ىقپالدى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق پلاتفورماعا اينالا الا ما؟
− بۇل سۇراققا كوشە وتىرىپ, ينستيتۋتسيونالدىق شەكارالاردىڭ ايقىن ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جوعارىدا ايتقانىمداي, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر ءارتۇرلى ەكونوميكالىق جانە ساياسي بىرلەستىكتەرگە كىرەدى. ماسەلەن, قازاقستاننان بولەك ەاەو-عا قىرعىزستان دا مۇشە, ال ءوڭىر مەملەكەتتەرى ءارتۇرلى اسكەري-ساياسي فورماتتارعا قاتىسادى. مىسالى, ۇقشۇ جانە ناتو. ءوز كەزەگىندە وزبەكستان بەيتاراپ, بلوكتان تىس مارتەبەگە يە. سوعان قاراماستان, بۇل الاڭ سوڭعى جىلدارى بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلەدى. سامميتتەر جىلىنا ەكى رەت وتكىزىلەدى: ءبىر رەسمي جانە ءبىر بەيرەسمي. بۇل قازىردىڭ وزىندە قالىپتاسقان ساياسي داستۇرگە اينالعان. جالپى العاندا, بۇل ءىس-شارالارعا ۇلكەن نازار اۋدارىلادى. بۇل ۇيىمعا دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى − يكەمدى فورمات. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى قاتاڭ شەكتەۋلەرگە يە ەمەس جانە قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە قاتاڭ مىندەتتەمەلەر جۇكتەمەيدى. ءدال وسىنىڭ ارقاسىندا ول ديالوگ ءۇشىن قولايلى پلاتفورماعا اينالىپ, سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعىنا قاراماستان, ايتارلىقتاي دامۋ قارقىنىن كورسەتتى.
− بۇگىنگى الەم كۇردەلى گەوساياسي جىكتەلۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ وتىر. قازاقستان مەن تۇركيا ەۋرازياداعى تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا بىرلەسىپ قانداي ءرول اتقارا الادى؟
− ەۋرازياداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ, ەڭ الدىمەن, كاۆكاز ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, تۇركيا دا, قازاقستان دا كاۆكازداعى جاعدايدىڭ تۇراقتى بولعانىنا, تاۋارلاردىڭ كەدەرگىسىز تاسىمالدانۋىنا جانە زانگەزۋر ءدالىزى سياقتى لوگيستيكالىق باعىتتاردىڭ دامۋىنا مۇددەلى. ارينە, وتكەن جىلى ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ون جىلدا العاش رەت قازاقستان بيدايىنىڭ پارتياسى ارمەنياعا جەتكىزىلگەنى تۋرالى اقپارات پايدا بولدى. تۇركيا ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى قاتىناستاردا, سونداي-اق جالپى وڭتۇستىك كاۆكاز ايماعىندا ماڭىزدى ءارى ىقپالدى ويىنشى بولىپ قالادى. بۇل باعىتتاعى بايلانىستاردى دامىتۋ ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىز جانە وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ ۇستانىمدارىمىز كوپ جاعدايدا سايكەس كەلەدى.
سونىمەن قاتار تۇركيا تاياۋ شىعىستاعى ماڭىزدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى جانە ول وڭىرمەن تىكەلەي شەكتەسەدى. قازاقستان, ءوز كەزەگىندە, تاياۋ شىعىستا بەيبىت جاعدايدىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى. كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمدارىمىز ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن بولعانىمەن, جالپى العاندا تۇركيانىڭ پىكىرىن بۇل وڭىرگە قاتىستى ماسەلەلەردە, اسىرەسە يزرايل مەن پالەستيناعا قاتىستى جاعدايلاردا, سونداي-اق سيريا, يراك جانە باسقا دا ەلدەر بويىنشا ەلەمەۋگە بولمايدى. سوندىقتان ەلدەرىمىز اراسىنداعى ديالوگتى ۇزدىكسىز جالعاستىرۋ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇستانىمدارىمىز بەن پىكىرلەرىمىزدى ەسكەرۋ وتە ماڭىزدى.
− قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ ەكىجاقتى قاتىناستاردى نىعايتۋداعى جەكە ءرولىن قالاي باعالايسىز؟
− حالىقارالىق قاتىناستارداعى جەكە ءرول ءبىزدىڭ وڭىرگە ءتان ەرەكشەلىك. مۇندا مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا جەكە بايلانىستاردىڭ ىقپالى وتە جوعارى. بۇل اسىرەسە مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىرۋ سياقتى سيمۆولدىق ديپلوماتيالىق قادامدار ارقىلى دا ايقىن كورىنەدى. مىسالى, بۇگىن رەجەپ تايپ ەردوعان وردەنمەن ماراپاتتالدى. ارينە, ءبىزدىڭ كوشباسشىلار اراسىندا وتە جاقسى قارىم-قاتىناس قالىپتاسقان. قازاقستان تۇركيانىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن قولدايدى, ال تۇركيا ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق باستامالارىن قولدايدى. ءبىر اي بۇرىن ءتيىستى سامميت وتكەن بولاتىن, بۇل دا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. كوشباسشىلار دەڭگەيىندەگى مۇنداي بايلانىس ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ قالىپتاسۋىنا, سونداي-اق تەڭ دارەجەدە ديالوگ جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەدى. بۇل قازىرگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا ەرەكشە ماڭىزدى.
− اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
