دارابوز كۇيشى شەرتكەن سىر ەدى

كەزىندە قارشىعا احمەدياروۆپەن وتكىزگەن سۇحباتىم قاعازعا تۇسكەنىمەن, جاريالاتىپ ۇلگەرمەگەن ەدىم. قايتالاپ ءبىر  وقىپ شىققاندا ءبىرتۇرلى بەيجاي كۇيگە ءتۇستىم. كوڭىلىمدى الدەبىر مۇڭ بيلەدى. ءالى توپىراعى سۋىماعان ۇزەڭگىلەس اعانىڭ اشىق-جارقىن داۋىسىن قايتادان ەستىگەندەي, ونەر جايىنداعى اقىلدى پىكىرىن قايتادان پايىمداعانداي بولدىم. رياسىز اڭگىمەلەسىپپىز. داۋلەسكەر كۇيشى, كۇي ونەرىنەن ماعلۇماتى مول قارشىعا ءوزىنىڭ كەلەلى تولعانىستارىن ىرىكپەي ورتاعا سالعان ەكەن. ەسكىرمەيتىن پىكىر, كونەرمەيتىن وي اعانىڭ ارتىندا قالعان بىزدەرگە اماناتىنداي كورىندى. باس-اياعى ءبۇتىن, الىپ-قوسارى جوق وسى دۇنيەنى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ, قازاق كۇي ونەرىندە ۇلكەن ءىز قالدىرعان كۇيشىنىڭ ۋاقىتپەن ۇندەس كوركەم ويلارىن زامانداستىڭ ساناسىندا قايتادان جاڭعىرتسام دەگەن وي كەلدى. – قارشىعا احمەديار ۇلى, بۇگىنگى اڭگىمەنى ورىنداۋشىلىق ونەر جانە ونىڭ پروبلەمالارى تۇرعىسىنان باستاساق دەيمىز. وعان قالاي قارايسىز؟ – ءيا, ورىنداۋشىلىق ونەر بارلىق ۋاقىتتا ەڭ قيىن, شيەلى پروبلەما بولعان. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ ورىنداۋشىلاردىڭ جۇ­مى­سىن قيىنداتىپ وتىرعان نارسە – تەوريامەن ەكى اراداعى قاي­شىلىق. بۇل ويىمدى قىس­قا­شا ءتۇسىن­دىرىپ بەرۋگە تى­رى­سايىن. ءبىر ءسات باتىس ەۋرو­پانىڭ, رەسەيدىڭ, امە­ريكانىڭ – ۇلى مۋزىكالىق ءما­دەنيەت تۋدىرعان ەلدەرىنىڭ مىسالىنا جۇگىنەيىك­شى. شوپەن, لي­ست, بەتحوۆەن, مو­تسارت, گلينكا, چايكوۆسكي سياق­تى زاڭعار تۇل­عا­لار تۋرالى ەڭ جاقسى پىكىردى, ەڭ تۇششىمدى ءسوزدى ايتقان كىم؟... ور­ىن­داۋشىلار! وسى الىپ تۇل­عا­لارمەن تەڭەسە الماسا دا, بوي تا­لاستىرا الاتىن, سولارعا جە­تە­قابىل ادامدار. تاعى دا شە­گەلەپ ايتايىن – ورىنداۋ­شىلار! ءتىپتى, ءومىرىن ساحناعا ەمەس, ونەر­دىڭ سىنىنا, زەرت­تەۋ­شىلىككە جۇم­سا­عان تەورە­تيك­تەرىنىڭ وزدەرى, ورىن­داۋشىلىق ونەردىڭ جايىن اڭىز بەن ەرتەگىدەن, قاڭقۋ مەن ۇزىن­قۇلاقتان ەستىگەن ادامدار ەمەس, وزدەرى دە ءتاپ-ءتاۋىر ورىنداۋشى بولعان ادامدار ەدى. ال بىزدە تازا ورىنداۋشىلىق پەن تەوريانىڭ اراسىندا ەلەۋلى الشاقتىق بار. – ول نەندەي الشاقتىق؟ ءتۇ­سىن­دىرە كەتسەڭىز. – ونى اڭگىمە بارىسىندا اي­تامىن. اۋەلى قازىرگى ورىن­دا­ۋ­شى­لىقتىڭ باستى بەلگىلەرىن سي­پاتتاپ كەتەيىن. بۇگىنگى ور­ىن­داۋشىلىق – عاسىرلار قوي­ناۋىنان تامىر تارتقان قازاق­تىڭ ءداس­تۇرلى مۋزىكالىق ءما­دەنيەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى, ءتول پەرزەنتى. بۇگىنگى ورىنداۋ­شىلىق – ەشقاشان ۇزىلمەگەن, ساباقتاسا جالعاسقان ءداستۇرلى ورىنداۋ­شى­لىق, ونەردىڭ جاڭا سيپاتتارىمەن مو­لىققان كو­رىنىسى. بۇل – ەشبىر شارتسىز قابىلدانۋعا ءتيىس اقيقات. ياعني, كەيبىر كەرتارتپا عالىمداردىڭ ايتقانىنداي, قازىرگى ورىنداۋ­شى­لىق اسپاننان تۇسكەن جوق, كە­رىسىنشە, ءوزىنىڭ اتا توپىرا­عىنان ءوسىپ شىقتى. – كەيىنگى جىلدار بەدەرىندە قازاق باسپاسوزىندە, ءداستۇردىڭ تازالىعىن جاقتاعان بىرقاتار ماتەريالدار جارىق كورگەن. شا­ماسى, وسى ماقالالارداعى ۋاعىز­دالعان يدەيالاردى مەڭزەپ وتىرسىز عوي. – بۇل كەيىنگى جىلدارى وربىگەن وي ەمەس, 60-شى جىل­دار­دىڭ ىشىندە قالىپتاسقان تەندەنتسيا. ەڭ اۋەلى ايتارىم, تاپ-تازا كۇيىندەگى ءداستۇر ەش­كىمدە, جەر بەتىندەگى ەشبىر حا­لىقتا جوق. ءداستۇر – مۇرا­جايعا قويىپ, ۇستىنەن شىبىن ۇشىرماي كۇزەتەتىن زات ەمەس. تاريحتىڭ نيزامىن, زامانانىڭ لەبىن مويىندامايتىن ءداستۇر ولەدى. دامۋدىڭ زاڭى – قاتىگەز نارسە. بولاشاقتى كوزدەپ, جۇ­مىس ىستەمەسەڭ, زامانعا ىلەس­پەسەڭ – بەلىڭنەن باسىپ, جول­دىڭ شەتىنە تەۋىپ ءتۇسىرىپ كەتە بەرەدى. – ءداستۇردى نە دەپ سيپاتتار ەدىڭىز؟ – ءبىر اۋىز سوزبەن ايتساق – ءداس­تۇر سول مادەنيەتتىڭ ءوزى. ءداس­تۇر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ۇنەمى دامۋ ۇستىندە بولادى. ءداس­تۇر جا­ڭالىققا سەرگەك بولادى, ما­ڭا­يىنداعى قۇبى­لىس­تاردىڭ ىشىنەن ءوزىنىڭ قولايىنا جاق­قا­نىن جاتسىنباي الىپ, ۇزدىكسىز جەتىلۋ, وركەن جايۋدىڭ ۇستىندە بولادى. مىنە, ءداستۇر دەگەنىڭىز وسى. اتالمىش عالىمداردىڭ ءوز­دەرى قازاقتىڭ كۇيلەرىنەن يران-تاجىك ماقامدارىنىڭ, موڭعول مەن ءۇندىنىڭ اسپاپتىق مۋزى­كا­سىنىڭ ەلەمەنتتەرىن تاۋىپ جا­تادى. ال ەندى “قازاقتىڭ ءداس­تۇرلى مۋ­زىكاسى باسقا حالىق­تار­دىڭ كۇي سارىندارى­مەن لايل­انىپتى, بۇنىڭ قاي جەرى ءداستۇر؟” دەپ داۋ شىعارۋعا بولار ەدى عوي. – بۇعان داۋ ايتۋ قيىن, ارينە. قازىرگى ورىنداۋشىلىق­تىڭ قالىپتاسۋى – اسا كۇردەلى قۇ­بىلىس. سول 30-شى, 40-شى جىل­دارى جازىلعان ماقا­لا­لاردى وقىساڭىز, ارينە, بۇگىنگى سانا تۇرعىسىنان وقىساڭىز, كوپتەگەن جايتتارعا قايران قالار ەدىڭىز... – البەتتە. الايدا, ول ونەر تاريحشىسى ءۇشىن عانا – تاريح. ال, ءبىز ونەردىڭ ورتاسىندا ءجۇر­گەن, ايتار ەدىم – ونەر ەڭبەك­كەر­لەرى ءۇشىن وتكەن مەن كەتكەن دەگەن بولمايدى. ءبارى دە سەنىڭ زامان­داسىڭ, ءبارى دە سەنىڭ يگىلىگىڭ. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا ءما­دەنيەتىن ۇستاپ تۇرعان ءبىر­نەشە التىن تىرەك بار. سونىڭ ءبىرى – قۇر­مانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپ­تار وركەسترى. وركەس­تر­دىڭ نەگىزىن قالاعان ادام – اكا­دەميك احمەت جۇبانوۆ. قازاق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن اردا كۇيشىلەردى الماتىعا الىپ كەلۋ, ءتۇرلى تەمپەرامەنت, ءتۇرلى جىگەر مەن قايراتتى ءبىر ار­ناعا تو­عىستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءبۇ­گىنگى ادامعا بارلىعى دا ءوز-وزىنەن تۋا سالعانداي كورىنەدى. بۇگىنگى مادەنيەت, بىرنەشە ۇرپاقتىڭ قاجىرى مەن ەرلىك ءىسى­نىڭ ناتيجەسى دەسەم, ارتىق بول­ماس. وركەستر قالىپتاستى, ۇلتتىق كونسەرۆاتوريا, ۇلتتىق اكادەميا بوي كوتەردى. مىنە, ۇلتتىق ونەر وسىلايشا ورتا­لىق­­تان­دى. كەي-كەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا تۋرا كەلەدى. سوندا عىلىمعا قاتىسى بارى, قاتىسى جوعى – كەۋ- كەۋلەپ “ولاي ەتۋ كەرەك ەدى”, “بىلاي ەتۋ كەرەك ەدى” دەپ جا­تادى. ال ەندى كونە مۇرانى جيناعان كىم؟ سول اكادەميا مەن كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنان اشىلعان فولكلور كابينەتتەرى ەمەس پە؟! نوتا جازۋ جۇيەسىن سىناپ جاتادى. تىڭداپ وتىرىپ كۇلكىم كە­لەدى. بۇنىڭ ءبارى تازا تەوري­يا­دان كەلگەن ادامنىڭ, ورىن­داۋ­شى­لىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن, تاريحي سانادان جۇرداي ءماڭ­گۇرتتەردىڭ شاتتى-بۇتتى اڭگى­مەسى. ءوزىڭىز قاراڭىز. قازاق تاريحى – اۋىر تاريح. تىرشىلىك ءۇشىن, جەر ءۇشىن, ۇرپاقتىڭ باقىتى ءۇشىن تىنىمسىز كۇرەس ۇستىندە وتكەن تاريح. ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەت كوپ ونە­ر­لىنىڭ دە باسىنا ءتۇستى. كەشەگى قۇرمانعازىنىڭ بۇكىل ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن. ءبىز­دىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ تاع­دى­رىن جەر بەتىندە ۇقساسى جوق تاعدىر دەر ەدىم. بىزدە, مىسالى, كۇيشىنىڭ ارتىندا مۇراگەرى قالماسا, ونەرى وزىمەن بىرگە كورگە كىرەدى. ارتىق بولار, كەم بولار – اقيقاتى وسى. قول سوزىم جەردە تۇرعان ءحىح عاسىردى عانا بىلەمىز. ار جاعى شە؟ ەگەر قازاق حالقى وتىرىق­شى­لىقتى ەرتەرەك يگەرسە, كۇيدى, ءاندى, جىردى حاتقا ءتۇسىرۋدىڭ وزىق جۇيەسىن مەڭگەرگەن بولسا, كەيىنگى ۇرپاق وسىنداي قاسىرەتكە ۇرىنار ما ەدى؟ كەيبىر عالىم­داردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, قازاق حالقى ءوزىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ جا­رى­مىنان استا­مىنان اي­رى­لىپ­تى. ال جەر ەمشەگىن ەمگەن, جازبا مادە­نيەت­تى وربىتكەن حا­لىق­تار­دىڭ بۇكىل مۇراسى مۇرتى بۇ­زىل­ماي قويمالارىندا ساقتاۋلى جاتىر. وسىدان كەيىن نوتا جازۋىنا قارسى شىققاندارعا نە دەر ەدىڭىز؟ ولاي بولسا, جازۋ اتاۋ­لىدان باس تارتايىق. جازۋ­شى­لار كىتاپ جازبايتىن بولسىن. مەكتەپتەر جابىلسىن – ويتكەنى وندا دا جازۋدى ۇيرە­تە­دى عوي. ءالى ەسىمدە, تەورە­تيك­تەر­مەن بولعان, ادامنىڭ زىقىسىن شىعاراتىن ءبىر ديسپۋتتىڭ كەزىندە مارقۇم كەنجەبەك كۇ­مىس­بەكوۆ “اينا­لا­يىن­دار, ولاي بولسا, ەلگە بارىپ كەڭ دالانىڭ توسىنە كيىز ءۇيدى تىگىپ تاستاپ جاتپايسىڭدار ما؟” دەگەنى بار ەدى. ۇلتتى توزدىرا­تىن كەر­تارتپالىقتى ۇلى ابايدىڭ ءوزى سىناعان. نوتا جازۋىن سىنا­عىشتار سول اباي اتامىزدان دانىشپان ەمەس شىعار. اي­تارىم – نوتا جازۋى, بۇگىنگى قا­زاقتى وسى دارەجەگە جەتكىز­گەن, الەم مادەنيەتىنىڭ قاينار كوزدەرىنەن سۋسىنداتقان كيريل­ليتسا ءالىپ­بيى­نە پارا-پار نارسە. سون­دىقتان, ەشكىمنىڭ دە كەرى كەتۋگە, مادە­نيەتتەن باس تارتۋعا قاقىسى جوق. – قازاقتىڭ مۋزىكا مادە­نيە­تى كوپتەگەن تاريحي وتكەل­دەر­دەن وتكەن, شىڭدالعان, ءوز ءىشىن­دەگى مەكتەپتەردىڭ استا­سۋى­نان ءنار العان جانە ىرگەلەس جۇرت­تاردىڭ ونەرىنەن دە سۋسىن­داعان وتە كۇر­دەلى مادەنيەت. الايدا, زەرت­تەۋ­شىلەر اراسىندا قازاق مادە­نيە­تىنىڭ قۇرامى مەن تۇرلەرى جايىن­دا ءبىراۋىزدان ماقۇلداعان پىكىر جوق... – تاعى دا ايتايىن, ونىڭ بارلىعى تازا تەوريالىق ماسەلەلەر. ال ورىنداۋ­شى­لار­دىڭ بۇل جايىندا ءوز پىكىرى بار. بۇكىل ءومىرىن كۇيمەن وتكىزگەن ادام رەتىندە ايتايىن, قازاقتىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتى قازاق ءتىلى سياقتى ءبىرتۇتاس قۇبىلىس. تەك ايتۋ مانەرى عانا ءارتۇرلى – رۋحى ورتاق, قۇيار ارناسى ءبىر. مىسالى, باتىستىڭ مۋزىكاسىن الىڭىز. قايسىسىن تىڭداساڭىز دا, ايتەۋىر باتىس ەكەنىن سەزىپ وتىراسىز. نەگە؟ ويتكەنى, رۋح ورتاق. قازاقتىڭ كۇيى دە سونداي. ال رۋح ورتاق بولعان سوڭ ول جەردەن جىك ىزدەۋ قيىن نارسە. التاي مەن موڭعوليا, قىتاي قازاقتارىنىڭ كەيبىر كۇيلەرى قۇ­ر­مانعازىنىڭ كۇيلەرىن ەلەس­تەتەدى. داۋلەتكەرەي مەن دي­نانىڭ كۇيلەرىندە ارقا كۇيىنىڭ ەلەمەنتتەرى كەزدەسەدى. – ال وسى قۇبىلىستىڭ ورىن­داۋ­شىلىققا اسەرى بار ما؟ – شىن دومبىراشى, مۋزى­كا­لىق تالعامى دۇرىس قالىپ­تاس­قان دومبىراشى ەشبىر ءداستۇردى جاتسىنبايدى. ءوز باسىم “پالەن­­نىڭ كۇيلەرىن ۇناتپاي­مىن, تۇگ­ەن­نىڭ كۇيلەرىن عانا تارتا الا­مىن” دەگەن ادامعا سەنبەيمىن. ءويت­كەنى, پالەننىڭ كۇيىن ۇنات­پ­ا­عان ادام تۇگەننىڭ كۇيىن دە تار­تىپ جارىتپايدى. ونداي ادام­دى مەن كۇيشى دەپ ەسەپتەمەيمىن. – كەيىنگى كەزدە مەكتەپتىڭ تازالىعى دەگەن پروبلەما كوتەرىلىپ ءجۇر عوي... – مەن مۇنى ايتا-ايتا جالىققانمىن. بىراق تاعى دا ايتايىن. مەكتەپتىڭ تازالىعى دەگەن ويدان شىعارىلعان نارسە. مىسالى, رۇستەمبەك وماروۆتى الىڭىز. ول قازاقتا بار مەك­تەپ­تىڭ بارلىعىن دا مەڭگەرۋگە تى­رىس­تى. قۇرمانعازى, ءداۋ­لەت­كەرەي, دينا, مامەن مەن سەيتەك ء–بارىن شەبەر تارتاتىن. بىراق “رۇستەمبەك تاتتىمبەت كۇيلەرىن ناشار تارتاتىن” دەپ ەشكىم دە ايتا الماس ەدى. ءويت­كەنى, ول ارقا كۇيلەرىن دە با­بىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن. مەن رۇستەمبەك اقساقالدىڭ وسى قا­سيە­تىن الدىم. مەنىڭ رە­پەرتۋارىم قازاقتىڭ كۇي مەكتەبىنىڭ كوبىن قامتيدى. – ءسىز جاڭا ورىنداۋشىلىق ءما­نەردىڭ, تۇتاس مەكتەپتىڭ باسىندا تۇرعان ادامسىز. ارتىق ايتقانىم ەمەس, قازاقتىڭ كۇي ونە­رىن الەمنىڭ ايگىلى ساح­نا­لارىن­دا پاش ەتكەن ادامسىز. جات جۇرت­تىڭ, بەيتانىس كورەرمەننىڭ الدىنا شىققاندا نەندەي كۇي كە­شۋ­شى ەدىڭىز؟ – مەن شەتەلدىكتى “شەتەل­دىك ەدى عوي” دەپ بيىكتەتپەيمىن, قازاقتى “كۇندە كورىپ جۇرگەن قازاعىم عوي” دەپ الاسارت­پاي­مىن. كورەرمەن قاي جەردە بولسا دا كورەرمەن. ارينە, جات جۇرت ساحناسىنىڭ ءوز ەرەكشە­لىك­تەرى بولادى. اۋەلى ونەرىڭنىڭ ولارعا بەيتانىس ەكەنىن ويلاي­سىڭ. ار­تىڭ­دا تۇرعان ەلىڭنىڭ ابى­رويىن ويلايسىڭ. بىراق بۇل ساحناداعى ميكرو­فون­نىڭ جانىنا بارىپ, ورىندىققا وتىرعانعا دەيىن عانا كەشەتىن كۇيىڭىز. ارى قاراي مۋزىكانت­تىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى باس­تالادى. قازىرگى ورىنداۋ­شى­لىق­تىڭ ء“بىسمىللاسى” جانە ەڭ باستى شارتى – ورىنداۋشى مەن كورەرمەننىڭ اراسىنداعى كون­تاكت. كونتاكت العاشقى دىبى­س­تان باستالادى. ياعني, كور­ەر­مەن­نىڭ ىقىلاسىن الداماۋ كەرەك. نەمەسە, قارابايىرلاپ ايتاتىن بولساق, ورىنداۋشى ساحنالىق سۇيكىمگە يە بولۋ كەرەك. بۇل – بۇلجىمايتىن زاڭ. سەبەبى, قازىر كورەرمەن مەن تىڭداۋشىنىڭ بيلىك قۇرعان زامانى. ورىنداۋ­شى­لىقتىڭ كەلەسى شارتى – كورەرمەندى جالىقتىرىپ الماۋ. ال, بۇل رەپەرتۋاردىڭ جان-جاقتى باي بولۋىنا بايلانىس­تى. باي­قايسىز با, وسى جەردە, كورەر­مەن­نىڭ ىقىلاسى مەن ءوزىمىز جو­عارى­دا ايتقان دوم­بى­را­­شىنىڭ كۇي ءۇل­گىلەرىن, كۇي داستۇرلەرىن كوپ ءبىلۋ جايى – ەكەۋى ءتۇيىسىپ تۇر. ياعني, جاداعاي رەپەرتۋار كورەر­مەندى جالىق­تى­رىپ جىبەرەدى ەكەن نەمەسە باسقا تاراپتان كەلىپ ايتاتىن بولساق, رەپەرتۋاردىڭ باي بولۋى ساحنالىق مۇددەدەن كەلىپ شىعادى ەكەن. – قازىرگى مۋزىكالىق پەدا­گو­گي­كانىڭ باستى ماقساتى نە دەپ ويلايسىز؟ – سانالى, ءبىلىمدى ورىن­داۋ­شى­نى تاربيەلەپ شىعارۋ. مەن سانالى دەپ بوستان-بوسقا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىر نوتانى قالدىرماي ويناپ شىعاتىن مۋزى­كانتتار بولادى. بىراق ءجۇ­رە­گىڭىزگە جەتپەيدى. نەگە؟ ءويت­كەنى, ول جاتتاپ الىپ ويناعان. جان­نىڭ جىلۋى جوق. ال سانالى ادام ورىنداۋ كەزىندە قاتەلەسىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ورىنداۋى قايشى­لىقتى بولۋى مۇمكىن. بىراق تە­بى­رەنتەدى. ويتكەنى, ار جاعىندا كۇيدى بايىپتاي زەردەلەگەن سانا جاتىر. – وسى ورايدا ورىنداۋ­شى­لىق تالداۋ, ينتەرپرەتاتسيا تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – ينتەرپرەتاتسيا – بۇزۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ارينە, ورىن­داۋ­شىنىڭ ينتەرپرەتاتسياعا حاقىسى بار. بۇرىڭعى-سوڭعى بەلگىلى دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىن سالىستىرىپ كورى­ڭىز, ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇق­سا­ماي­دى. بىراق وسىلاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ تۇرعان نە؟ كۇيدىڭ تەكستىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك. جاڭا بۋىن دومبىراشىلار اعا بۋىننىڭ وسى قاسيەتىن الۋى, كۇي تەكستىن قۇرمەتتەپ ۇيرەنۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مىنە, كۇيدىڭ بول­مى­سىن, ءمان-ماعى­نا­سىن تولىقتاي ءتۇسىنىپ بولعاننان كەيىن, ونى تىڭداۋشىعا با­رىنشا تەرەڭ ەتىپ جەتكىزۋ با­عى­تىندا جۇمىس ىستەي باستايمىز. ينتەر­پرەتاتسيا دەگەنىڭىز وسى. – مىسالى؟ – مىسال كوپ. ىرىسباي اعامىز قۇرمانعازى مەن ءداۋ­لەت­كەرەي, دينا مەن جانتورە كۇي­­لەرىنىڭ قاجىرىن اشىپ كور­سەتۋ ماقساتىندا تەمپتى دە جىل­دام­­داتادى. تىڭداپ وتىرىپ وسى­لاي بولۋ كەرەك ەكەنىنە ناناسىز. دينا اجەمىزدىڭ ءۇزىپ, اكتسەنت قويىپ تارتۋىنىڭ ءوزى ءبىر جاڭا­لىق. قۇرمانعازىنىڭ “قايران شەشەم” كۇيىندە, قولدى قاق­پاققا تيگىزبەي سىلتەمە قاعىسپەن قاعادى. قۇلاعىڭىزعا بوراننىڭ سا­رىنى كەلەدى. وسىلايشا مىڭ­داعان مىسال كەلتىرۋگە بولادى. شاكىرت تاربيەلەۋ قيىن دا ىزگى جۇمىس. ويتكەنى, ءبىز بۇگىن ءتار­بيەلەپ جاتقان ۇرپاق, ەرتەڭگى قازاق مادەنيەتىنىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن ۇرپاق قوي. ءسىزدىڭ ءما­دە­نيەتىڭىز ەشكىمنەن كەم بولماۋ كەرەك. ۇرپاعىڭىز, بەلدەسە كەت­كەندە باسقا جۇرتتىڭ ونەر­پا­زى­نان كەم تۇسپەۋى كەرەك. مىنە, پەداگوگيكانىڭ بارلىق ۋاقىت­تاعى ماقساتى. – ءسىز كوپتەگەن ونەر جارىس­تا­رىنا تورەلىك ەتىپ ءجۇرسىز. الدى­ڭىزدان وتكەن جاس ورىن­داۋشىلاردىڭ شەبەرلىگىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ – نە ايتۋعا بولادى؟ بۇل ساۋالىڭا ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءوزىم ساراپشى بول­عاننان بەرى الدىمنان ءجۇز­دەگەن ورىنداۋشىلار ءوتتى. ارينە, قازاقستان شەگىندە ورىن­داۋ­شى­لىقتىڭ كوڭىلگە قونىمدى جالپى دەڭگەيى بار. سونداي-اق شەبەر­لىك­تىڭ بيىك بەلەسىنە شىعا باس­تاعان ورىنداۋشىلار دا بار. مىسالى, بۇگىندە وزدەرى دە كون­سەرۆاتوريانىڭ ۇستازى بولعان ايگۇل ۇلكەنباەۆا, رۇستەم كۇلشەباەۆ, سونداي-اق كونسەر­ۆا­تو­ريانىڭ تۇلەگى ءسانيا ەر­عاليەۆا, سالتانات قۇداي­بەر­گە­نو­ۆا­لاردى ۇلكەن دومبىرا­شىلار قا­تارىندا اتاي الامىز. ۇلكەن جي­ىنداردىڭ بىرىندە ءبىر تەو­رە­تيك “قازاقتىڭ بايىرعى مۋزى­كا­لىق پەداگوگيكاسى قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەتتى, ءداۋ­لەتكەرەي مەن قازانقاپتى, سايتەك پەن دينانى بەردى. ال قازىرگى پەدا­گو­گيكا نە بەردى؟” دەپ ساۋال قويدى. سوندا مەن “اتادان اسىپ تۋعان بالا الدىمىزعا كەلسە, ونىڭ بولا­شاق قۇرمانعازى ەكەنىن تانۋعا ءبى­لىمىمىز دە, كىسىلىگىمىز دە جە­تەدى, قۇدايعا شۇكىر. ولار بار جانە بولادى دا” دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدىم. – قازىرگى ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – مۋزىكانتتاردى اسپاپپەن جاراقتاندىرۋ ەكەنىن بىلەسىز. وسى ورايدا دومبىرا جانە ۇلتتىق مۋ­زىكا اسپاپتارىن جاسايتىن شە­بەرلەر جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ – ءيا, بۇل پروبلەمانىڭ ەڭ ۇلكەنى. كەزىندە كونسەر­ۆا­تو­ريا­نىڭ جانىنان اشىلعان ەكس­پە­ري­مەنتالدىق شەبەرحانا جاقسى باعىت العان ەدى. ايگىلى شەبەر ەممانۋيل رومانەنكو دومبىرا جا­سايتىن, بەلگىلى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆتىڭ عى­لىمي كەڭەسشىسى بولاتىن. مەن شەبەرحانادا يلليۋستراتور, ياعني اسپاپتا ويناپ, سىن ايتاتىن مامان بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ماقتانعانىم ەمەس, وسى كۇنى تار­تىلىپ جۇرگەن سايدىڭ تا­سىنداي از, جاقسى اسپاپتار مەنەن جولداما الىپ اتتانعان ەدى. قازىر ول شەبەرحانانىڭ جۇ­مىسى السىرەدى. و باستا قازاق اسپاپتارىن زەرتتەۋدىڭ (ينسترۋ­مەن­توۆەدەنيە) ورتالىعىنا اي­نالا ما دەگەن ۇمىتپەن اشىلعان ەدى عوي. ال شەبەرلەر جايىنا كەلەيىك, قازاقتا ۇلكەن شەبەر­لەر بار. شەبەرلەر جاساعان اسپاپتار قاي جاعىنان العاندا دا ءمىنسىز. مىسالى, وسپانوۆ جاقسىلىق, مۇسا ءادىلوۆ, جولاۋشى تۇر­دى­عۇ­لوۆتاردى مەن وسىنداي شە­بەرلەر توبىنا جات­قىزامىن. ايتار سىنىم – قازاق­تىڭ كوپ شەبەرلەرى اعاش تاڭ­داي المايدى. مىسالى, باتىس ەۋروپا نەمەسە مىنا تۇر­عان رەسەيدىڭ شەبەرلەرى جاساعان سكريپكانى الىڭىزشى. اعاشى تەكتى. ءان سالۋعا سۇرانىپ تۇر. كوردىڭىز بە, ساحناداعى سۇيكىم­نىڭ ءبىرازى وسى اسپاپتىڭ سۇلۋ­لى­عىنا تاۋەلدى ەكەن. ءبىزدىڭ شە­بەرلەر وسىنى ءتۇسىنۋى كەرەك. دىبىستىڭ سۇلۋلىعى مەن اس­پاپ­تىڭ سىرتقى ادەمىلىگى تارازىنىڭ باسىنداي تەڭ تۇرۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى ەم­ما­نۋيل رومانەنكو, عينوللا يس­ما­عۇلوۆ سياقتى شەبەرلەردىڭ تەح­نولو­گيا­لىق سىرلارىن مەڭ­گەرىپ, ارى قاراي دامىتۋ كەرەك. – ءىزىڭىزدى باسقان ونەرلى ىنىلە­رىڭىزگە نەندەي تىلەك تىلەر ەدىڭىز؟ – باياعىدا داۋلەتكەرەي, قى­زىل­عۇرت رۋىنا سۇلتان بولىپ تا­عايىندالىپ كەلگەنىندە, ەڭ اۋەلى اباقتىدا جاتقان ءداۋ­لەس­كەر كۇي­شى, بۇل كەزدە قار­تايىپ قالعان ءمۇ­سىرالىنى ىزدەپ تاپ­تى­رىپتى, ال­دىنا الدىرىپ, قو­لىن­داعى كى­سەنىن شەشتىرىپ, دوم­بىرا شەرت­كىزىپتى. بۇل ءداۋ­لەت­كەرەيدىڭ حالىققا تانىلىپ, باپاس كۇيشى اتانعان كەزى. سوندا دا “مەن سون­د­اي ەدىم عوي” دەپ دان­داي­سى­ماپتى, كەمەلىنە كەلگەن كۇيشى بولسا دا باسقادان ۇيرەنۋگە نامىستانباپتى. مەن جاس ۇرپاق­قا سول داۋلەتكەرەي اتالارىڭداي بولىڭدار, ونەردى, ونەرلىنى سونداي قۇرمەتتەڭدەر, ۇيرەنۋدەن جالىقپاڭدار دەر ەدىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.