ىرىس الدى – ىنتىماق
1 ناۋرىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا 20 جىل تولادى
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعى» رقب پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رومان كيممەن اڭگىمە – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامداعى ءرولى تۋرالى ويلارىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– وزىڭىزگە بەلگىلى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1995 جىلى 1 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. وسىنداي ۇيىم قۇرۋدىڭ قاجەتتىگى جانە ونىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ەلباسى 1992 جىلى جاس ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا ءبىر جىل تولۋىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا جاريا ەتكەن ەدى. 1995 جىلى الەم بويىنشا العاش رەت مۇنداي بىرەگەي ءارى ەرەكشە ۇيىم قۇرۋ – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ دانا جانە بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن شەشىمىنىڭ ناتيجەسى. ول كەزدە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوزى وڭاي بولعان جوق. زاۋىتتار جابىلىپ, جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان تۇس. الاتىن جالاقىسى از بولعان سوڭ, بىلىكتى ماماندار امالسىزدان جاپپاي ساۋداعا كەتىپ جاتقان كەز. سول شاق قالا تۇرعىندارىنا دا, اۋىلدىقتارعا دا قيىن ءتيدى. سونداي جاعدايدا وسىنداي ۇيىم قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ – دانالىق.
قازىر بىزدە تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك, كەلىسىم بار. ءبىز وعان ۇيرەنىپ كەتكەنىمىز سونداي, ونى باعالاۋدى ۇمىتىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. ويتكەنى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم اۋا سياقتى, ويلانباي جۇتا بەرەسىڭ نەمەسە ول كۇن سياقتى ماڭگىلىك شۋاعىن توگىپ تۇرا بەرەدى دەپ ويلايسىڭ. الايدا, قوعامدى ۇستاپ تۇرعان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – وتە نازىك «ماتەريال». سوندىقتان تۇراقتىلىقتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ونىمەن كۇن سايىن اينالىسۋىڭ كەرەك. ول ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى قاجەتتىلىك رەتىندە ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە, ساناسىندا بولۋى ءتيىس. كۇندەلىكتى تىرلىكتە اۋەلى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولۋى كەرەك, سودان كەيىن بارىپ جۋىنۋعا, تاماق ىشۋىڭە بولادى. ونى ساقتاۋىمىز, قورعاۋىمىز كەرەك.
مىسالى, ءوزىم ون بەس جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاقستان كورەيلەرى قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەمىن. بۇل – تۇراقتى اتقارىلاتىن جۇمىس. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە باعىتتالعان. ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس جانە قابىلدانعان نەگىزگى باعدارلاما بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. ەڭ باستىسى, ەلدىڭ بىرلىگى ساقتالۋىنا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز.
– اتالعان ۇيىمنىڭ تاعى قانداي ماڭىزدى قىرلارىن ايتار ەدىڭىز؟
– اسسامبلەيا سياقتى بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانى ەلدىڭ ىشىندەگى ءاربىر ەتنوستىڭ ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋىنە, جاقسى قارىم-قاتىناس ارقىلى جاقىنىراق بىلۋىنە مۇمكىندىك جاسادى. مىسالى, مەن بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرىن بىلەمىن. كوبى مەنىڭ دوستارىم, ارىپتەستەرىم. 15-20 جىلداي بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ال ەگەر اسسامبلەيا بولماسا, كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, ءبىز قالاي پىكىر الماسىپ, بايلانىس جاسار ەدىك؟ ءوز اسەرلەرىمىزبەن قالاي بولىسەر ەدىك؟ تاجىريبەمىزبەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگى تۋا ما؟ پروبلەمالاردى قالاي شەشەر ەدىك؟ سونىمەن قاتار, مەنىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ارىپتەستەرىمنىڭ «ۇلتارالىق داۋ-جانجالدار بولماۋى ءۇشىن, سەنىمسىزدىك تۋماۋى ءۇشىن وسى ەلگە قانداي دا ءبىر پايدامىز تيسە ەكەن» دەگەن ءبىر-اق ويى, ءبىر-اق ماقساتى بار. ادامدار ءبىر-ءبىرىن جاۋى دەپ ەمەس, تەك قانا دوسى رەتىندە كورگەنىن قالايمىز.
ارينە, تۇسىنبەستىكتەر تۋىپ قالۋى مۇمكىن, پىكىر قايشىلىعى بولۋى ىقتيمال, ءتۇيىندى ماسەلەلەر بولۋى دا عاجاپ ەمەس. مىنە, سونىڭ ءبارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا وتىرىپ, اقىلداسىپ شەشۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىز دە ادامبىز, ءبىز دە وسى قوعامدا ءومىر سۇرەمىز, ءبىزدىڭ دە تۇرمىستىق پروبلەمالارىمىز بار. ءتىپتى, ءارتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءبىر جەرلەردە ءتىل تابىسا الماي, ۇرىسىپ, توبەلەسىپ قالۋى مۇمكىن. سوندايدا ۇيىم جەتەكشىلەرى كەزدەسىپ, ءوزارا ورتاق شەشىمگە كەلەمىز. «تامشىدان تەڭىز قۇرالادى» دەگەندەي, ۇلت وكىلدەرى اراسىندا جاسالىپ جاتقان وڭ ىستەر ءبىزدىڭ دوستىعىمىزدى, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرادى. بۇل – كۇن سايىن نازار اۋدارۋىڭدى قاجەت ەتەتىن جۇمىس.
قازىر اسسامبلەيانىڭ وڭ ىستەرى تۋرالى ءجيى جازىلىپ جاتىر. الايدا, كەيبىر ادامدار وڭ ىستەردى كورگىسى كەلمەيدى. كەيبىرەۋلەرگە ءبارى جاقسى بولسا دا, ۇنامايدى. جامان بولسا, ول دا ۇنامايدى. دەگەنمەن, سالماقتى وي ايتۋىمىز كەرەك قوي. جاقسى دۇنيەنى كورسەتكەنىمىز ءجون. جاقسى باستامانىڭ كەمشىلىكتەرىن ىزدەپ, اۋرەگە تۇسپەگەنىمىز ابزال. ءتىپتى, ۇلگىلى وتباسىندا دا ءبىر كەمشىلىكتەر بولادى ەمەس پە؟
«ۇلتتىق مادەني بىرلەستىكتەردى ۇستاۋعا قانشا قاراجات كەتەدى؟» دەپ تە جاتادى. ال ءبىزدىڭ قوعامدىق ۇيىمداردى ۇستاۋعا ەشكىم دە قاراجات تولەمەيدى. ءبىزدىڭ ۇيىمدار ءوز وتانداستارىمىزدىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جارنا تولەۋ ارقىلى, سونداي-اق, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن قارجىلاندىرىلادى. دەگەنمەن, ءبىز ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن ءتىلىمىزدى ساقتاۋعا باعىتتالعان بارلىق شارالاردى ۇيىمداستىرامىز. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ دوستىعىمىزدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورتتىق ءىس-شارالاردى دا وتكىزىپ تۇرامىز.
ءبىز – قازاقستان ازاماتىمىز, بۇل – ءبىزدىڭ وتانىمىز. سوندىقتان مۇندا تەك قانا ءومىر ءسۇرىپ قويماي, ەلىمىزگە پايدامىزدى تيگىزگىمىز كەلەدى. ءوزىمنىڭ نەگىزگى جۇمىسىمنان بولەك, قوعامدىق جۇمىسپەن دە اينالىسىپ وتىرمىن. مىسالى, قازىر سوعىس قاقتىعىستارى ءجۇرىپ جاتقان ەلدەر بار. ولار ءبىر كۇندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر سۇرۋگە كوشە قالعىسى كەلەدى. ول مۇمكىن ەمەس! ەرتەگىدە عانا مۇمكىن بولاتىن شىعار. وسىنداي بەيبىت جاعدايعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىپ كەلە جاتقان ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق پەن كەلىسىم ۇلگىسى كەرەك. بۇدان ءارى دە كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن جۇمىستى جالعاستىرا بەرۋ قاجەت.
مىنە, ءبىز بۇگىن اسسامبلەيانىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىردىق دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. سونىڭ قورىتىندىسى – ەلدەگى تۇراقتىلىق. ءبىز مۇنىمەن توقتاپ قالماي, ءارى قاراي دامىتا بەرۋىمىز كەرەك. بىزدە كۇن بار, جارىق بار, سۋ بار, جۇمىس بار, ەڭبەكاقى بار, تەك قانا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بىزگە بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق.
– كوپتەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى «قازاقستان – مەنىڭ ەكىنشى وتانىم» دەپ جاتادى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– جالپى, مەن قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ ءبىر باسقوسۋدا اتاپ كورسەتكەندەي, «ەكىنشى وتانىم» دەگەن تىركەستى ەندىگى جەردە قولدانىستان الىپ تاستار ەدىم. مىسالى, «ەكىنشى وتانىم» دەپ بۇدان جيىرما, وتىز جىل بۇرىن ايتقاندار بولدى. ارينە, قيىر شىعىستان وسىندا قونىس اۋدارىلعان اتا-انالارىمىز ءۇشىن ەكىنشى وتان سانالعان شىعار. الايدا, مەن وسى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءۇشىنشى ۇرپاقپىن, بالالارىم – ءتورتىنشى بۋىن. ال ەندى كەلىپ قازاقستاندى ەكىنشى وتانىمىز دەسەك, مۇلدەم قاتە بولار ەدى. قازاق ەلى – تۋعان وتانىمىز! وعان ەشقانداي «ەكىنشى», «نەگىزگى» دەگەندەي سوزدەردى جالعاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوز اناڭ سياقتى, ول بىرەۋ بولادى عوي! ءبىرىنشى, ەكىنشى, سۇيىكتى دەپ بولمەيسىڭ, ءوز اناڭ ءاردايىمدا ءبىرىنشى جانە سۇيىكتى بولادى ەمەس پە؟!
– نەبىر ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى وسى جەردە ءومىر ءسۇرىپ قانا قويماي, ءوز باقىتتارىن دا وسى جەردەن تاپتى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز عوي؟
– ادام ومىرىندە تۇرمىستىق, دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى قيىندىقتار كەزدەسەدى, بىراق ونىڭ ءبارى ەڭسەرۋگە بولاتىن قيىندىقتار. «مەن قازاقستاندا تۇرعاندىقتان باقىتتىمىن» دەسەم, قاتە بولار ەدى. ءبارى دە ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ادام ميللياردەر بولعانمەن, باقىتسىز بولۋى مۇمكىن. نەمەسە ءبىر ادامدا دۇنيە-مۇلكى جوق بولۋى مۇمكىن, بىراق ۇلكەن وتباسى بار, بالا-شاعاسى, نەمەرەلەرىمەن ءوزىن باقىتتى سانايتىن شىعار. ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن لايىقتى جاعداي جاسالعان قازاقستان سياقتى ەلدە تۇرىپ جاتقانىمىزدىڭ ءوزى – باقىت. پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەڭ جايلى, قولايلى ەلدە ءومىر سۇرەتىنىمىزدى ايتتى ەمەس پە؟ ەندەشە, قاقتىعىستار جوق, قولايلى جاعداي جاسالعان ەلدە ءومىر ءسۇرۋ – بارلىق ادام ءۇشىن باقىت. ەگەر قابىرعانىڭ ارعى جاعىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتسا, ءوزىم اۋلاعا شىعۋعا قورقىپ وتىرسام, ماعان ميلليونداعان اقشانىڭ نەمەسە وزىق زاماننىڭ مىقتى اۆتوكولىگىنىڭ, قىمبات جيھازدى ءزاۋلىم ءۇيدىڭ كەرەگى بار ما؟! سوندىقتان, بەيبىت ءومىردىڭ ءاربىر شۋاقتى كۇنىن باعالاي بىلەيىك.
اڭگىمەلەسكەن
ايباتىر سەيتاق,
جۋرناليست.
استانا.
