اكادەميا مارتەبەسى وزگەرمەك

ول جايىندا كەشە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءماجىلىس زالىندا وتكەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جالپى جينالىسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا ايتىلدى. قۇرامىندا 165 مۇشەسى بار ۇعا سەسسياسىنىڭ كۇن تارتىبىندە نەگى­زىنەن ءتورت ماسەلە قارالدى. ءبى­رىن­شىدەن, ۇعا مۇشەلەرىنىڭ مەم­لە­كەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بي­ىلعى جىلعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىنا وراي ۇعا قانداي ءما­سە­لەلەردى شەشۋ, قانداي ماسەلە­لەر­دى العا قويىپ, عىلىمنىڭ قانداي سالالارىن دامىتۋعا ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى ۇسىنىستار تالقىلانىپ, ول قۇجات جاقىن ارادا ۇكىمەت پەن ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, عى­لىم كوميتەتىنە جىبەرىلمەك. ەكىنشىدەن, ۇعا-نىڭ مارتە­بە­سىن وزگەرتۋ. بارشاعا ايان, بۇگىندە ۇعا قوعامدىق بىرلەستىك بولىپ وتىر. الايدا, قوعامدىق بىرلەستىك تۋ­رالى ازاماتتىق كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزىلگەلى بۇرىنعى 11 پۋنكتتىڭ التاۋى الىنىپ تاستالىپ, ولاردىڭ قۇقىعى شەكتەلىپ, جۇمىس ىستەۋلەرى قيىنداعان-دى. سوندىقتان, اكادە­ميا ەندى مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمە دە­گەن ستاتۋستى قابىلداماق. مۇن­داي جاعدايدا ونىڭ قۇقىقتىق ءمۇم­كىندىگى اۋقىمدى بولماق. – جالپى بىزگە مەملەكەتتىك ەمەس جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇي­ىم­داردىڭ قايسىسىن قابىلداۋ, ول – ەركىمىزدە, – دەدى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا وراي ەسەپتى بايان­دا­ماسىنان كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ۇعا پرەزي­دەنتى مۇرات جۇرىنوۆ. – كوممەر­تسيالىق ەمەس اق بولۋدى تاڭداساق, ونىڭ اكتسياسى, باسقاسى بار, تا­راتۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. سوندىقتان ودان باس تارتىپ, “مەكەمە” دەگەن ءمار­تە­بەگە توقتادىق. ونىڭ قانداي ءمۇم­كىندىگى بار؟ ەگەر ءبىز مەكەمە ءمار­تەبەسىمەن ءوز ۇلەسىمىزدى مەملە­كەت­تىك ورگانعا بەرسەك, وندا بازالىق قار­جىلاندىرۋعا قۇقىقتى بولامىز. ماسەلەن, اكادەميا 71 ەلگە تاراي­تىن 8 جۋرنال شىعارادى. قازاق­ستاندا ونداي بەدەلى بار عىلىمي جۋرنال جوق. بۇگىندە ونى شىعارۋ, شىعارماۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. مەنىڭشە, قولداۋ كەرەك. قازىر كىم جۋرنال شىعارماي جاتىر. بىراق, اعىلشىن, فرانتسۋز تىلىندە جاريالانىپ, سونشاما ەلگە تاراي­تىن, ونىڭ ىشىندە امەريكا كون­گرە­سىنىڭ ۇلتتىق, انگليا كورولدىگىنىڭ كىتاپحانالارى الاتىن جۋرنالدى قايدان تاباسىز. ءبىز وعان كەڭەس وداعى كەزىندە قول جەتكىزدىك. ەندى ءبىر ىزگە تۇسكەن, دايىن نارسەدەن ايرىلىپ قالۋىمىز جاراماس. سوندىقتان وسى ماسەلەنى قولداپ, ارى قاراي جالعاستىرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, ۇلتتىق بايانداما پرە­زيدەنت ءۇشىن دايىندالادى. ونى عى­­لىمنىڭ بارلىق سالاسىنان داي­ىندايتىن تەك قانا ءبىزدىڭ اكادەميا. باسقا اكادەميالار ونى جاساي المايدى, ويتكەنى, ولاردىڭ بىرەۋى ەكونوميكا, بىرەۋى جاراتىلىستانۋ سالاسى عانا بويىنشا, ال ءبىز سياق­تى امبەباپ كلاسسيكالىق اكادەميا جوق. ءۇشىنشى كوتەرىلگەن ماسەلە – قازاقستان عالىمدارىنىڭ قارتاي­ىپ, جاس مولشەرىنىڭ ەگدە تارتۋى. بۇل ماسەلەنى جەدەل قولعا الماسا, وتاندىق عىلىمنىڭ قانات جايۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەك. ولاي دەيتى­نى­م­ىز, قازىر ەڭ جاس اكادەميك 50-دەن اسقان بولسا, 90 جاستى القىمدا­عاندار سانى 37. ەگەر 2003 جىلى 205 اكادەميك بولسا, قازىر 165. ونىڭ ۇستىنە ون بەس جىلدان بەرى ساي­لاۋ وتپەگەن. سوندىقتان ۇعا وسى جىلدىڭ اياعىندا جاڭادان ساي­لاۋ وتكىزبەك. سايلاۋدا نەگىزىنەن قا­زىرگى حالىقارالىق دەڭگەيدە بەلگىلى بولىپ, جاقسى جۇمىستارىمەن كورىنىپ جۇرگەن جاس عالىمداردى تارتىپ, ۇرپاق جالعاستىعىنا كوڭىل بولمەك. تورتىنشىدەن, ۇعا-نىڭ اكا­دەميكتەرى ماجىلىستە تالقىلا­نىپ جاتقان عىلىم تۋرالى زاڭ جوباسىنا وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن, ناقتى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. وندا قازاقستان عىلىمىنىڭ بولاشاعىنا قالاي اسەر ەتۋ مۇمكىندىگى ءسوز بو­لىپ, ونىڭ شەشىمدەرى مينيسترلىك­كە تابىس ەتىلمەك. سونداي-اق, سەسسيادا تالقىلان­عان ماسەلەلەر بويىنشا 13 اكا­دەميك جارىسسوزگە شىعىپ, ءوز وي­لارىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن, اكا­دەميك اسقار جۇمادىلداەۆ ۇعا-نا جاڭا مۇشە قابىلداۋ, ونى جاسارتۋ وتە ماڭىزدى شارۋا ەكەندىگىنە توق­تالا كەلىپ, 1995 جىلعا دەيىن مەم­لە­كەتتىك بولىپ كەلگەن ۇعا-نى قال­پىنا كەلتىرۋگە كۇش سالۋ, ءسوي­تىپ, اكادەميانىڭ بەدەلىن, دەڭگەيىن كوتەرۋگە ناقتى ءىس جاساۋ كە­رەكتىگىن ءسوز ەتسە, اكادەميك را­قىم­جان ەلەشەۆ بۇگىندە اكادەميا­نىڭ, اكادەميكتەردىڭ كوپتىگىن ەس­كەر­تىپ, ەگەر مەملەكەتتىك ەمەس مە­كە­مە بول­ساق, وندا ۇعا زاڭدا قا­لىپ, قارا­جات جاعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قوعامدىق پارتيالار سياقتى كوپتىڭ ءبىرى بولمايتىنىن, سونداي-اق بۇرىنعى سايلاۋدىڭ دۇرىستى­عىن, ياعني كوررەسپوندەنت-مۇشە ار­قىلى اكادەميككە ءوتۋدى قولداي­تىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق بەلگىلى عالىم-اكادەميك ە.نۇرعوجين ەگەمەندى ەل بولعان سوڭ قانداي عى­لىمدى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە شى­عار­دىق, قاي ليتسەنزيامەن تورتكۇل ءدۇ­نيەگە تارايتىن جۋرنالعا عالىم­دا­رى­مىزدىڭ ماقالاسى شىقتى جانە العان باعاسى جونىندە ايتۋ كەرەك­تىگىن, ويتكەنى قازىر شىعىپ جاتقان رەفەراتيۆتىك, رەتسەنزيامەن وتەتىن حالىقارالىق جۋرنالداردىڭ ءىشىن­دەگى قازاقستان عالىمدارىنىڭ ورنى وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن, سوندىقتان قازاقستاننىڭ عىلىم دەڭگەيىن الەمدىك دارەجەگە كوتەر­مەي­تىن بولساق, ءبىزدى ەشكىم باعا­لامايتىنىن ەكپىن تۇسىرە ايتتى. ءوز كەزەگىندە اكادەميك جاس عالىمداردى كوتەرىپ, عىلىمعا تارتۋىمىزدى قول­داۋ كەرەكتىگىن, سونىمەن بىرگە, ەر­تەڭ دوكتورلىق, كانديداتتىق ديس­سەرتاتسيانىڭ كەرەگى جوق دەسەك, سون­دا ەرتەڭ پەيجديدىڭ ءبارىن اكادەميك ەتەمىز بە دەگەن ويلارىن دا العا تارتتى. ال بەلگىلى ەكونوميست عا­لىم-اكادەميك ساعىندىق ساتىبال­دين بۇگىنگى قويىلعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىنە, ەلىمىزدىڭ عىلىم ور­داسى – اكادەميانىڭ بولاشاعى تۋ­رالى اڭگىمەنىڭ قوزعالعانىنا, ۇعا-نىڭ پرەزيدەنتى م.جۇرىنوۆتىڭ بايانداماسىن نەگىزىنەن قولدايتى­نىن ايتا كەلە, كوڭىلدەگى ءبىراز كۇپتى ويلارىن دا ءبىلدىرىپ ءوتتى. ءبىرىن­شىدەن, دەدى عالىم, بىزگە الدىمەن پەيجديدى ءتۇسىنىپ الۋ كەرەكتىگىن, بولون ۇردىسىمەن ءۇش دەڭگەيلى وقۋ جۇيەسىنە ەشقانداي دايىندىقسىز كوشكەنىمىزدى, ياعني ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, ماگيسترانتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن وقۋلىقتار, باعدارلامالار, مۇعالىمدەر دايىنداۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولۋدى باسا ايتتى. سونداي-اق جارىسسوزگە شىققان ەدىگە تۇركەباەۆ, تۇرىسبەك كارى­موۆ, ءاليحان مەلدەبەكوۆ, مۇرات ءنادىروۆ, حايدار ايتجان ۇلى, ت.ب. اكادەميكتەر قازاقستانداعى ەليتا­لىق اكادەميانىڭ جۇمىسىن جاق­سار­تۋعا قاتىستى ءوز پىكىر, ۇسى­نىس­تارىن ورتاعا سالدى. جيىن سو­ڭىن­دا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا قاۋلى قابىلداندى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.