فوتو: تيمۋر باتىرشين
– اناس احات ۇلى, 2021 جىلى قابىلدانعان «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە نەندەي سەبەپ تۇرتكى بولدى؟
– نەگىزگى سەبەپ قولدانىستاعى «ۇستاۋ – ستەريليزاتسيا – ۆاكتسيناتسيا – قايتا جىبەرۋ» مودەلىنىڭ كۇتكەن ناتيجەنى بەرمەۋى. سوڭعى جىلدارى قاڭعىباس يتتەردىڭ سانى ازايعان جوق. ونىمەن قوسا ادامدارعا شابۋىل فاكتىلەرى دە كوبەيدى. اسىرەسە, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى وتكىر كوتەرىلگەنى ءمالىم. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى جەرلەردە زاڭدى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى بىركەلكى جۇمىس ىستەگەن جوق. قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى – 36,7 مىڭ, ال 2025 جىلى – 41 مىڭنان استام ادامدى يت قاپقان. بۇل قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعارۋعا يتەرمەلەپ تۇر. سوندىقتان ماسەلەنى بۇرىنعىداي ۆەتەريناريا نەمەسە كوممۋنالدىق سالا اياسىنداعى تار شەڭبەردە قاراستىرۋعا بولمايدى. سوڭعى جىلداردىڭ شىندىعى جاعدايدىڭ وزگەرگەنىن اشىق مويىنداۋعا ماجبۇرلەيدى. قاڭعىباس يتتەردىڭ ادامدارعا, اسىرەسە بالالارعا شابۋىل جاساۋ جاعدايلارى الاڭداتارلىق دەڭگەيگە جەتتى. مۇنداي وقيعالار سيرەك كەزدەسەتىن جايت بولۋدان قالدى. ولار ازاماتتاردىڭ اۋلالارىندا, كوشەلەردە, مەكتەپتەر مەن بالالار الاڭدارىنىڭ ماڭىندا ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ال ادام ۇيىنەن شىعۋعا قورقاتىن بولسا اتالعان جاعداي زوولوگيا ماسەلەسى ەمەس, مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قاتىستى ماسەلە. سوندىقتان تۇزەتۋلەردىڭ دىتتەگەنى جانۋارلارعا قاتىگەزدىك تانىتۋ ەمەس, ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ.
– تۇزەتۋدە بۇرالقى يتتەرگە قاتىستى ولاردى قايتادان ورتاعا قايتارۋ مودەلىنەن قايتارىمسىز اۋلاۋ مودەلىنە كوشۋ ۇسىنىلدى. قوعام كوزقاراسىن قاق ءبولىپ تۇرعان دا – وسى تۇزەتۋ. جالپى بۇل وزگەرىس حالىقارالىق ستاندارتتارعا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟
– ءىشىنارا ساي كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. الايدا جاڭادان ەنگىزىلىپ جاتقان مودەل گۋمانيستىك جانە باقىلاۋلى ەۆتانازيا قاعيدالارىمەن بىرگە قولدانىلۋى ءتيىس. ونى ۇكىمەت قاداعالايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەدە 3 ءتاسىل بار: «وسۆۆ» مودەلى, ياعني اۋلاۋ, ستەريليزاتسيا, ۆاكتسيناتسيا جانە قايتا جىبەرۋ. پاناجايعا ورنالاستىرۋ جانە اسىراپ الۋعا بەرۋ. سونداي-اق قاۋىپتى نەمەسە اگرەسسيۆتى جانۋارلاردى قايتارىمسىز وقشاۋلاۋ, ياكي ەۆتانازيا. قازاقستانداعى ۇسىنىس ءۇشىنشى مودەلدى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك باسىمدىعى نەگىزىندە ەنگىزىلىپ وتىر. اسىرەسە اگرەسسيۆتى, ءۇيىر قۇرعان, ادامعا شابۋىل جاساۋ قاۋپى بار يتتەرگە قاتىستى حالىقارالىق پراكتيكاعا قايشى ەمەس.
قازاقستاندا يەسىز جانۋارلاردى تەگىن ۆاكتسيناتسيالاۋ توقتاتىلادى
– وسى ورايدا «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ اياسىندا قوعام پىكىرى قانشالىقتى ەسكەرىلگەنىن ايتا وتسەڭىز؟
– قوعام پىكىرى بۇل تۇزەتۋلەردە وتە ۇلكەن ءرول اتقاردى. بارلىق تاراپ ءار جينالىسقا ەركىن تۇردە قاتىستى. تالقىلاۋ كەزىندە زووقورعاۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارى عانا ەمەس, تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىككە قاتىستى شاعىمدارى, اكىمدىكتەردىڭ ناقتى تاجىريبەدە تۋىنداعان ماسەلەلەرى, ۆەتەرينار مامانداردىڭ قورىتىندىلارى قارالدى. ياعني تۇزەتۋلەر تەك ەموتسيالىق پىكىرگە ەمەس, ناقتى ستاتيستيكا مەن وڭىرلىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ ازىرلەندى.
– ال تۇزەتۋلەر نەگىزىندە جانۋارلارعا قاتىگەزدىك جاساعاندارعا قاتىستى جازا كۇشەيتىلە مە, سونداي-اق جانۋاردى تاستاپ كەتكەن يەلەرگە قانداي جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان؟
– ءيا, تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتى – يەلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ. زاڭنىڭ بۇل جاعىن زووقورعاۋشىلار ايتا بەرمەيدى. سەبەبى ولارعا زاڭنىڭ ءتيىمسىز بولىپ كورىنۋى قاجەت. نەسىنە جاسىرامىن؟! زووقورعاۋشىلار يت يەلەرى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كۇشەيگەنى تۋرالى ءبىلىپ وتىرسا دا, ونى ايتپايدى. ولار ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سۇيكىمسىز, قاتىگەز, تەك ءبىر جاقتى كوزقاراس ۇستاناتىن ادامدار رەتىندە كورسەتكىسى كەلىپ وتىر. ال جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ – زاڭنىڭ نەگىزگى وزەگى. ەنگىزىلىپ وتىرعان شارالار جانۋارعا قاتىگەزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاۋ, جانۋاردى كوشەگە تاستاپ كەتكەنى ءۇشىن ايىپپۇل سالۋ, مىندەتتى تىركەۋ مەن چيپتەۋ تالابىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ جانە ءيتتىڭ شابۋىلىنان كەلگەن زالالدى يەسىنە جۇكتەۋ سياقتى ناقتى نورمالاردى قامتيدى. بۇل نورمالار «جانۋار تەك مەنشىك ەمەس, يەسى بار تىرشىلىك يەسى» دەگەن قاعيدانى كۇشەيتىپ وتىر.
ءۇي جانۋارلارىن چيپتەۋ: جانۋارلار تۋرالى جاڭا زاڭ بويىنشا يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلەدى
– قاڭعىباس يتتەر ادامعا شابۋىل جاساسا كىم جازالانادى؟ وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى ورگاندارعا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر جانە ءيتتىڭ يەسى انىقتالسا قانداي جازا تاعايىنداۋ كوزدەلگەن؟
– مۇندا جاۋاپكەرشىلىك ەكى دەڭگەيدە قارالادى. ەگەر يت يەسىز بولسا جاۋاپكەرشىلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا جانە اۋلاۋدى ۇيىمداستىراتىن كوممۋنالدىق قىزمەتكە جۇكتەلەدى. ولار ۋاقىتىلى اۋلاۋ, قاۋىپتى اۋماقتاردى مونيتورينگتەۋ, تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىنە جەدەل ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى. ەگەر ونى ورىنداماي سەلقوستىق تانىتسا, سول ءۇشىن جاۋاپتى بولادى. ەكىنشى جاعدايدا, ەگەر يەسى انىقتالسا وندا اكىمشىلىك ايىپپۇل, كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ, اۋىر زارداپ بولسا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دەيىن قارالادى. مىسالى, 2024 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەردىڭ «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى ارقىلى ساتىپ العان 20 ەشكىسىن بۇرالقى يتتەر تالاپ, قىرىپ كەتكەن. سول كەزدە زاڭدا ناقتى جاۋاپكەرشىلىك بولماعاندىقتان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى سوتقا بەرە المادى. ەندى مۇنداي مۇمكىندىككە جول اشىلادى.
– يت يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قانداي مىندەتتەر جۇكتەلەدى؟ سونداي-اق مىندەتتى چيپتەۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟
– تۇزەتۋلەر بويىنشا مىندەتتى چيپتەۋ جانە تىركەۋ, ۆاكتسيناتسيا, قوعامدىق ورىندا قارعىباۋ, قاجەت بولسا تۇمىلدىرىق تاعۋ, ءيتتى قاراۋسىز جىبەرمەۋ, اگرەسسيۆتى تۇقىمدارعا ارنايى باقىلاۋ, كوبەيۋىن باقىلاۋ (ستەريليزاتسيانى ىنتالاندىرۋ), جانۋاردى تاستاپ كەتپەۋ سياقتى ناقتى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. ال چيپتەۋ دەگەنىمىز جانۋارعا تەرى استىنا سالىناتىن ميكروچيپ ورناتۋ ارقىلى بىرىڭعاي دەرەكقورعا ەنگىزۋ. ۆەتەرينار كلينيكادا چيپ سالىنادى, كەيىن يەسى ءچيپىڭ جەكە سايكەستىك نومەرىمەن ونى بازاعا تىركەيدى, سوسىن وعان بارلىق ۆاكتسيناتسيا تاريحى تىركەلىپ وتىرادى. ونداي يت جوعالعان جاعدايدا چيپ ارقىلى يەسىن انىقتاۋعا بولادى. شابۋىل نەمەسە زاڭبۇزۋشىلىق بولسا يەسى تەز تابىلادى. بۇل نورما قاڭعىباس جانۋار ماسەلەسىن شەشۋدەگى, ەڭ ماڭىزدى الدىن الۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى.
– شىندىعىندا, زاڭنىڭ قابىلدانۋى سىندى ونىڭ قاعاز جۇزىندە قالىپ قويماۋى دا ماڭىزدى ەكەنى انىق. سول سەكىلدى «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردىڭ ورىندالۋىن قاي ورگان قاداعالايدى؟
– باقىلاۋ بىرنەشە ورگان اراسىندا بولىنەدى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى – جالپى ۋاكىلەتتى ورگان. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ۇيىمداستىرۋ جانە قارجىلاندىرۋدى قامتۋى ءتيىس. پوليتسيا يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەدى. پروكۋراتۋرا زاڭدىلىقتى قاداعالايدى. پراكتيكادا نەگىزگى جۇك, كوبىنە اكىمدىكتەرگە تۇسەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
– تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە پاناجاي جەلىسىن دامىتۋ ماسەلەسى ايتىلدى. سوندىقتان پاناجايلار (پريۋتتار) سالۋ نەمەسە قولداۋ بويىنشا قانداي شارالار ىسكە اسىرىلاتىنىن بىلگىمىز كەلەدى. بۇل ىسكە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكتى مە؟
– ءيا, پاناجاي جەلىسىن دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى پاناجايلاردى قارجىلاندىرۋ, مەملەكەتتىك-جەكە سەرىكتەستىك, جانۋارلاردى ۋاقىتشا ۇستاۋ ورتالىقتارىن كەڭەيتۋ, اسىراپ الۋدى ىنتالاندىرۋ باعدارلامالارى جانە تاعى باسقا جاعدايلار ەسكەرىلگەن. ال قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى وڭىرلەردە ءارتۇرلى. بىراق ايتا كەتەتىن جايت بار. مىسالى, پاناجايعا ورناتىلعان بىراق يەسى جوق نەمەسە قاجەتسىز قالعان يتتەردى ۇستاۋ مەرزىمى 5 كۇن بولىپ بەكىتىلدى. بيۋدجەت قاراجاتىن يتتەرگە جۇمساي بەرۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ىسىراپ... بىراق وسى 5 كۇندى جەرگىلىكتى حالىق از ساناسا, وندا پاناجايلار نەمەسە يتكە جانى اشىعاندار ماسليحاتارعا جۇگىنىپ, ونى سوزۋ بويىنشا ءوتىنىش جاساي الادى. ءار اۋدان نەمەسە قالا ءوز شاماسىنا (قاراجاتىنا) ساي شەشىم قابىلدايدى. زاڭدا ماسليحاتقا ونداي قۇزىرەت بەرىلىپ وتىر. بۇل نەگىزگى كومپروميسس دەۋگە بولادى.
(فوتو: sredneuralsk.info)
– «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر بويىنشا تاعى نەندەي جاڭاشىلدىقتاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– نەگىزگى قوسىمشا جاڭاشىلدىقتار رەتىندە قاۋىپتى يتتەرگە جەكە تالاپتار قويۋ, ءۇيىر يتتەرگە جەدەل ارەكەت ەتۋ, ەۆتانازيا ءراسىمىن ناقتى رەگلامەنتتەۋ, جانۋارلاردى تاستاۋ فاكتىسىن چيپ ارقىلى دالەلدەۋ, جانۋار يەلەرىن ساقتاندىرۋ ماسەلەسىن بولاشاقتا ەنگىزۋ مۇمكىندىگى, قوعامدىق ورىندارداعى سەرۋەندەۋ ەرەجەلەرىن كۇشەيتۋ, بالالار الاڭدارى, مەكتەپ ماڭىندا ارنايى شەكتەۋلەر ەنگىزۋدى ايتۋعا بولادى. جالپى تۇزەتۋلەردىڭ فيلوسوفياسى – جانۋارلاردى قورعاۋ مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
