سۋرەت: kyzylorda-news.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتى ەرەكشە سەرپىنگە يە بولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل جاي عانا ايتىلعان وي ەمەس. ەگەمەن ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتا تاڭداعان جولى بەيبىتشىلىككە, ءوزارا تۇسىنىستىككە باعىتتالعان. بۇنى مەملەكەت باسشىسى تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ بەردى. پرەزيدەنتتىڭ: «قازاقستان ەشكىممەن جاۋلاس-پايدى, حالىقارالىق داۋلارعا كيلىكپەيدى. ءبىزدىڭ تاڭداعان جولىمىز – ايقىن. پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن سالماقتى ءارى ساليقالى ساياساتتان ەش اينىمايمىز. ءبىز ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى مىندەتتەمەلەردەن باس تارتپايمىز. داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداسا, ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي ۇتىمدى شەشىم تابۋعا ۇمتىلامىز. ءبىز تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىككە, ەلىمىزدىڭ شەكاراسى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن بىردە-ءبىر كەلىسىمگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك», دەگەنى – وسىنىڭ ايعاعى.
مەملەكەتارالىق شيەلەنىستەر مەن اسكەري قاقتىعىستار كوبەيگەن قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, شەكارانىڭ تۇتاستىعىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان دا جاڭا اتا زاڭىمىزدا سىرتقى ساياسات مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان بۇل ساياساتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. ەگەمەن ەلدىڭ تۇراقتى حالىقارالىق جاعدايى مەن وڭ جاھاندىق ءيميدجى, شەت مەملەكەتتەرمەن تەڭ قۇقىلى ءارى ەكى جاققا دا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس قۇرۋعا باعىتتالعان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى وتكەن زاماندارداعى ۇستانىمىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, ءتىپتى ءداستۇرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. XVI عاسىردىڭ سوڭى مەن XVII عاسىرداعى قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى سايا-سي قاتىناستارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, قايتالانباس تاريحي بەلەستەرى بولدى. وسى كەزەڭدەردە ەل بيلەۋشىلەرى رەسەي, سەفەۆيدتىك يران, باشقۇرت, وسمان, ءۇندىستان ءتارىزدى ەلدەرمەن ەلشىلىكتەر الماسىپ, اسكەري, ساياسي وداقتار قۇرىپ, ساۋدا, مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى دامىتتى. قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياساتى بىرنەشە باعىتتا, مەملەكەت پەن ۇلتتىق مۇددەگە ساي, حالىقارالىق قاتىناستاردى ورناتۋعا كوزدەلگەن ديپلوماتيا نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. بيلەۋشىلەردىڭ باستى نازارى ەل ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنە جۇمىلدىرىلدى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى وزبەكستان, يران, رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ ارحيۆ قورلارىندا شوعىرلانعان. ماسەلەن, يران ەلىنىڭ كىتاپحانالارىنان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى حاتتار, ەلشىلىك نوتالار, گراموتالاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ساراي حاتتامالارىندا تاۋكە حاننىڭ تۋىس-تارى تۇرسىن مۇحامەد, قايىپ سۇلتان, تاۋكە حاننىڭ ۇلى بولات سۇلتانعا جىبەرىلگەن حاتتار تۋرالى جازىلعان. قازاق دالاسىنىڭ كورشى ەلدەرمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەي, اشتارحانيد, موعولستان, جوڭعار, قىتاي, يران, ت.ب. مەملەكەتتەرىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستارى, ولاردىڭ باعىتتارى, مازمۇنى, جاسالعان كەلىسسوزدەر, ەلشى الماسۋلار جانە ت.ب. تۋرالى مالىمەتتەر ارحيۆ قۇجاتتارىندا جەتىپ ارتىلادى.
تۇركيا ارحيۆتەرىندە XVIII عاسىرداعى قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان دەرەكتەر ساقتاۋلى. ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس-تاردى دايەكتەيتىن دەرەكتەر از ەمەس. سونىمەن قاتار ءۇندىستاننىڭ عىلىمي قورلارىندا ساقتالعان اراب, پارسى, تۇركى-شاعاتاي تىلىندەگى قولجازبالاردا ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر بار. پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان ءنارراتيۆتى شىعارمالار, رەسەي يمپەرياسى شەنەۋنىكتەرىنىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, ەلشىلەرىنىڭ جانە ت.ب. جازبالارى مەن ەڭبەكتەرىنىڭ قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى بايلانىستارى تاريحىن زەردەلەۋدەگى ماڭىزى زور.
اتالعان دەرەكتەردىڭ ءبىرازى «مادەني مۇرا» جانە «ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا انىقتالىپ, جيناقتالدى. بىرقاتار ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارى جارىق كوردى. وتاندىق تاريح عىلىمىندا تۇڭعىش رەت ابىلقايىر, قايىپ, ابىلاي, ءۋالي, ت.ب. حاندار مەن سۇلتانداردىڭ كورشى ەلدەرگە جازعان حاتتارى جاريالاندى.
دەسە دە, قازاق حاندىعىنىڭ اتالعان كەزەڭدەگى سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردىڭ قا-تارى ءالى دە سيرەك. قولدا بارىنىڭ ءوزى تولىق عىلىمي اينالىمعا تۇسپەي كەلەدى. مۇنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. دەرەكتەر, اسىرەسە حاتتار كورشىلەس جانە الىس شەتەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە جولدانعاندىقتان, سول ەلدەردىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانا قورلارىندا ساقتاۋلى. باسىم بولىگى شاعاتاي, پارسى تىلدەرىندە جازىلعان. كەيىنگى جىلدارى قىتايدىڭ بەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان قانداستار بۇرىن-سوڭدى بەيمالىم بولعان قۇجاتتاردى زەرتتەپ, قازاق تىلىنە اۋداردى.
الىس جانە جاقىن شەتەلدەرمەن مادەني بايلانىستاردىڭ نىعايۋى تىڭ تاريحي دەرەكتەردى انىقتاۋعا جاعداي جاساپ جاتىر. ۇلى دالانىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى, ساياسي, ساۋدا جانە مادەني قاتىناستارى, ەلىمىزدىڭ كەيىنگى ورتا عاسىرلار مەن جاڭا زامانداعى سىرتقى بايلانىستارىنا قاتىستى جاڭا قۇجاتتىق جانە ءنارراتيۆتى دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا بىرتىندەپ ەنىپ كەلەدى. سولاردى تالداۋدىڭ ناتيجەسىندە م.ابۋسەيىتوۆا, ن.اتىعاەۆ, ا.يسين, ج.تولەباەۆا, ك.ابۋەۆ, ب.ەجەنحان ۇلى, ن.مۇحامەدحان ۇلىنىڭ سالماقتى دا ساليقالى زەرتتەۋلەرى دۇنيەگە كەلدى.
وتاندىق تاريحشىلار ۇلى دالا بيلەۋشىلەرىنىڭ ديپلوماتياسى جايلى ىرگەلى ەڭبەكتەر جاريالاۋ-دى قولعا الدى. وسى ورايدا كلارا حافيزوۆانىڭ زەرتتەۋى – اتاپ وتۋگە تۇرارلىق ىرگەلى ەڭبەك. الايدا ۇزاق جىل بويى دەربەس ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ ورناتىلماۋى, وسى ماسەلەنى زەردەلەۋدە عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسپاۋى تاريحشى عالىمدارعا ناقتى تۇجىرىم جاساۋدا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى زەردەلەۋدە تاريحشىلار ادىسنامالىق نەگىز رەتىندە شەتەلدىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى زەرتتەۋ ۇستانىمدارىن قولدانادى.
وسى ورايدا عىلىمي تىرەك رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانۋ ۇتىمدى بولار ەدى. پرەزيدەنتتىڭ «جاھاندانۋ جاعدايىنداعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى» اتتى ەڭبەگى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق ارەناعا شىققان ءساتىنىڭ باستاپقى كەزەڭىن قامتيدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ جاھاندانۋ جاعدايىنداعى تۇيتكىلدەرىنە توقتالىپ, سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق فاكتورلارىن ايقىندادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتياسى» اتتى كىتابىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ونجىلدىق تاريحىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسادى. مۇنىڭ ءوزى وتكەننەن ساباق الىپ, بولاشاق دامۋعا جول اشتى.
پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا اتاپ ايتقانداي, العا جىلجۋ ءۇشىن وتانداستارىمىز ۇلتتىق تاريحتىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنىپ, وزدەرىنىڭ مادەني مۇرالارىن قورعاپ, ىلگەرىلەتۋگە ءتيىس. وسى ورايدا ءXVI–XVIIى عاسىرلارداعى قازاق ەلىنىڭ سىرتقى ساياسي قاتىناستارىن زەردەلەۋ, حالىقارالىق ارەناداعى ەلىمىزدىڭ سىندارلى ديالوگ پەن جوعارى كاسىبي ديپلوماتياعا نەگىزدەلگەن ساياساتىن وي تارازىسىنان وتكىزۋ, ولاردان ساباق الۋ ماڭىزدى.
ورازگۇل مۇحاتوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
