تاياۋدا مينسكىدە «نورماند تورتتىگى» باس قوسىپ, ۋكرايناداعى داعدارىس جاعدايىن تالقىلاپ جاتقان كەزدەردە بىلايعى كوپ جۇرتتىڭ نازارىنان تىس قالىپ قويعان, بىراق ماڭىزدىلىعى جاعىنان بەلارۋس استاناسىندا رەسەي, فرانتسيا, ۋكراينا جانە گەرمانيا ليدەرلەرىنىڭ سانالارىن سارپ ەتكەن ماسەلەدەن ونشالىقتى ءبىر تومەن ەمەس وقيعا بولدى.
سول كۇندەرى رەسەيدىڭ قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ ءۇش كۇندىك ماۋلەتپەن لاتىن امەريكاسىنا – ۆەنەسۋەلا, نيكاراگۋا جانە كۋبا ەلدەرىنە بارىپ قايتتى. رەسەي اسكەري ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ ۋكراينانىڭ ءوز ەلىمەن تىكەلەي شەكارالاس جاتقان وڭتۇستىك-شىعىسىندا قىزىپ تۇرعان ازامات سوعىسىنىڭ سىڭايىندا مۇحيتتىڭ ارعى جاعالاۋىنداعى الىپ مەملەكەتپەن قاناتتاس ايماققا ساپار سىزۋىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ بۇل جوعارىدا اتالعان داۋلەتتەردىڭ رەسەي ءۇشىن اسكەري ستراتەگيا تۇرعىسىنداعى ماڭىزىنىڭ ايرىقشا جوعارى ەكەنىن بايقاتپاي ما؟ ەندەشە, قورعانىس ءمينيسترى ساپارىنىڭ سەبەبى مەن ماقساتى قانداي بولدى؟
نەگە بۇل ەلدەر تاڭداپ الىنعان؟
بىزگە بۇرىننان بەلگىسى, ۆەنەسۋەلا, نيكاراگۋا جانە كۋبا ەلدەرى رەسەيدىڭ وسى ايماقتاعى ءبىراز ۋاقىتتان بەرگى ءداستۇرلى ارىپتەستەرى بولىپ تابىلادى. ايتالىق, ونىڭ ۆەنەسۋەلامەن قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحى ونشالىقتى ۇزاق بولماسا دا, از عانا مەرزىمنىڭ ىشىندە ءبىراز ماسەلەنى قامتۋىمەن بايلانىستى تەرەڭدەتە تۇسكەن ەكەن. رەسەي بۇل ەلگە 2001 جىلدان 2013 جىلعا دەيىن جەتكىزىپ بەرگەن قارۋ-جاراقتارى ارقىلى ونى 11 ملرد. دوللارعا قارىزداندىرىپ قويىپتى. ال مۇنىڭ قانشالىقتى ۇلەس ەكەنىن پايىمداۋ ءۇشىن كۇللى لاتىن امەريكاسى ەلدەرى اسكەري تاۋار اينالىمىنىڭ 14,5 ملرد. دوللاردى قۇراپ وتىرعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. قازىر ەكونوميكالىق احۋالى كۇردەلى قالىپقا جەتىپ تۇرعانىنا قاراماستان, بۇل قارىم-قاتىناستىڭ قىلۋاسىنا تيتتەي دە جارىقشاق ءتۇسىپ تۇرعان جوق. الايدا, ءدال قازىرگى تاڭدا ۆەنەسۋەل دا, نيكاراگۋا دا, كۋبا دا ماسكەۋدى ساتىپ الۋشى تۇرعىسىندا عانا ەمەس, ساتۋشى ەل رولىندە دە قىزىقتىراتىن سياقتى.
البەتتە, رەسەيدىڭ بۇل ەلدەردەن ساتىپ الاتىنى ناقتىلى تاۋار بولمايدى. ونى ساياسي ساراپشىلار قازىر «ساياسي قاتىناس» دەپ اتاپ وتىر. ال بۇل «تاۋاردىڭ» ماڭىزدىلىعى سونداي, ماسكەۋ ونى, ءوزى دە كۇردەلى ساياسي تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعانىنا قاراماستان, بارلىق ارتىق شىعىنىمەن قوسا, تولايىم ساتىپ الۋعا بەيىل. تاعى ءبىر جايت, وسىنىڭ الدىندا ۆەنەسۋەلامەن جاڭا ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمنىڭ جاسالعالى تۇرعانى تۋرالى ەشقانداي دا اقپار بولعان جوق. سوعان قاراعاندا, ءبارى تەز, اياق استىنان قوزعالا قالعان سياقتى. ال كەلىسسوزدىڭ قورىتىندىسىندا رەسەي فەدەراتسياسى مەن ۆەنەسۋەلا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بىرلەسكەن جيىنى وتكەلى تۇرعانى, سونداي-اق رەسەي اسكەري كورابلدەرىنىڭ بۇل ەلدىڭ پورتتارىنا دوستىق راۋىشتەگى ساپارمەن كەلگەلى جاتقانى ايعاق بولدى. ءبىر كۇننەن كەيىن تاپ وسىعان ۇقساس ءتيىستى كەلىسىمگە نيكاراگۋادا دا قول قويىلدى. ەندى رەسەي كورابلدەرى بۇل ەلدىڭ ەكى ءىرى پورتىنا – تىنىق مۇحيتتاعى كورينتو مەن شىعىس جاعالاۋدا ورنالاسقان بلۋفيلدسكە بەلگىلەنگەن تارتىپكە ساي كەلە الادى.
بۇل PR-اكتسيا ەمەس پە؟
رەسەيدىڭ بۇل ايماققا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىن ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا تولىق تۇسىنۋگە بولادى. ماسكەۋدىڭ مۇندا قادام باسىپ, قاناتىن جايۋى ەڭ الدىمەن وعان بۇل ايماقتا بولىپ جاتاتىن پروتسەستەرگە ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزىپ, جاعدايدى تولىق باقىلاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ارتىقشىلىقتار جاقىن كەلەشەكتە ۆەنەسۋەلا مەن كۋبادا بيلىك اۋىسا قالعان جاعدايدا دا مەيلىنشە ساقتالىپ قالۋى دا ىقتيمال. مۇنداعى اڭگىمە جاڭا باسشىلىقتىڭ جەكە كوزقاراستارى مەن ۇستامدارىنا تاۋەلدى بولا قويمايتىن ۇزاق مەرزىمدى زاڭ جۇزىندەگى كەلىسىمدەر تۋراسىندا بولىپ وتىر.
رەسەيدىڭ وسى قالىپتاعى ساياسي ماقساتى دا ايقىن. ول – اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ايماقتا ءوز پوزيتسياسىن نىعايتا ءتۇسۋ. ال نەگىزگى ماسەلە تاپ قازىر «باسەكەلەسكە تۇز جالاتىپ قويۋدا» («ءىشىڭ كۇيسە, تۇز جالا») ەمەس, ماسەلە ماسكەۋ مەن ۆاشينگتوننىڭ اراسى الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا ءارى ناشارلاي تۇسسە, ناقتىلى قادامدارعا بارا الاتىنداي مۇمكىندىكتەر جاساپ الۋدا. سول كەزدە ەرتەدەن بۇل وڭىرلەردى ءوزىنىڭ قولايسىزداۋ كەيىپتەگى تۋ سىرتى سياقتى كورەتىن اقش ءۇشىن كوپ نارسەنى جاڭادان قاراپ, تالاي ءجايت جونىندە قايتا ويلانۋعا تۋرا كەلەر ەدى. مۇنىڭ ءوزى قۇراما شتاتتارعا ءوزى ءۇشىن اسا قىمباتقا تۇسەتىن كاريب تەڭىزى سۋلارى مەن مەكسيكا بۇعازى بويلارىنداعى وڭتۇستىك قورعانىس جۇيەسىن تۇرعىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋاتىنىن بىلدىرەدى. بۇلاردى ول رەسەيدىڭ بورتىندا قاناتتى زىمىراندار سۇڭگۋىر قايىقتارى مەن اۋە كەڭىستىگىندە سوعىس ۇشاقتارى بار ايماقتان ءتونىپ قالۋى ىقتيمال قاتەردەن ساقتانۋ ءۇشىن ءوزى-اق جاساۋعا ءماجبۇر بولادى.
ەندى ماسكەۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ىنتاسىنا كەلسەك, ول ەڭ الدىمەن 2014 جىلى دايىندىق جۇمىستارى باستالعان, الدا وراسان اۋقىمداعى ناۋقانعا اينالعالى تۇرعان نيكاراگۋا كانالى قۇرىلىسى جوباسىنا قاتىسۋ تۇرىندە كورىنۋى دە مۇمكىن. قۇنى قىرىق ملرد. دوللاردى قۇرايتىن كونتراكتىنىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىلارى قىتاي كومپانيالارى بولىپ وتىرعان جوبادا رەسەي جاعىنا دا جۇمىس تابىلىپ قالاتىنى انىق. ول نەگىزىنەن كانالدىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاساۋعا قاتىسۋ تۇرعىسىندا العا تارتىلماقشى. رەسەي قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ساپارىنان كەيىن الدىمەن اۋىزعا الىنعان جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە قازىر سول ينفراقۇرىلىمنىڭ توپوگرافيالىق ورتالىعىن جاساۋ بولماق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋلارىنشا, مۇنى رەسەيلىك كومپانيالار ءوز قۇرال-سايماندارىمەن جابدىقتاپ بەرەدى. بۇدان بولەك, رەسەي كانال قۇرىلىسى مەن ونىڭ اۋە كەڭىستىگىن كۇزەتۋ قىزمەتىن دە وزىنە الا الادى. ال كانال قۇرىلىسى اياقتالىپ, ول پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە اتلانت مۇحيتى مەن تىنىق مۇحيتتىڭ اراسىنا جول سالىنىپ, ەكى جاقتان ۇلكەن كەمەلەردىڭ قاتىناۋى پاناما كانالىنا قاراعاندا, ەكى ەسەگە ارتادى.
بۇل جەردە اتالعان قادامداردىڭ پيار بولارلىق اسەرلەرى دە بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەلدەردىڭ ءوز مۇددەلەرىن بەلسەندى تۇردە العا شىعارۋلارى, ىنتىماقتاستىقتى ناقتىلى ۇسىنىستارمەن نىعىزداي ءتۇسۋ قاشاندا ولاردىڭ يميدجەرىن كوتەرىپ الۋلارىنا جول اشىپ بەرەتىن بولعان. ەرتەڭگى كۇننىڭ نە بولىپ كەتەتىنى بەلگىسىز بولىپ تۇرعان قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە رەسەيدىڭ مۇنداي باتىل دا وقىس قادامدارعا بارىپ جاتقانىن ءبىز ەشقانداي ابەس كورىپ وتىرعان جوقپىز. قالاي دەگەندە دە, ءيميدجدى كوتەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ جاتاتىن سول تىرلىكتەردىڭ ارعى جاعىندا ناقتىلى تابىستاردىڭ دا تۇرعانى تاعى ايان.
كۋباعا قايتا ورالاتىن كۇن تۋدى ما؟
2014 جىلدىڭ جازىندا بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى رەسەي فەدەراتسياسى مەن كۋبانىڭ اراسىندا رەسەيلىك اسكەريلەردىڭ قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جانە ەل باسشىلىعىنىڭ اقش-پەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ نيەتىنەن 2001 جىلى تاستاپ كەتكەن لۋردەستەگى بارلاۋ ورتالىعىنا رەسەيدىڭ قايتىپ ورالاتىنى تۋراسىندا كەلىسىمگە قول جەتكەنىن جارىسا جازىپ جاتتى. ءسويتىپ, 2001 جىلى لۋردەستەن كەتۋ جونىندەگى شەشىمگە قولداۋ بىلدىرگەن ۆلاديمير پۋتين 2014 جىلى وعان قايتا ورالۋعا تىلەك ءبىلدىردى. ول سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ جاعدايى مۇنسىز دا جامان بولمايتىنىن اتاپ ءوتۋدى دە ۇمىتا قويمادى.
«ءبىز ءوزىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىمىزدى كۇشەيتۋ مىندەتىن بۇل كومپونەنتسىز دە شەشە الامىز, مۇندا ءبىر ەرەكشە ەشتەڭە جوق», - دەپ مالىمدەدى رەسەي ليدەرى. بىراق مۇنىڭ شىنايى كوڭىلدەن بىلدىرىلگەن تۇجىرىم ەكەنىن دە, نەمەسە الداۋسىراتا ايتىلعان شىعارىپ-سالما ءسوز ەكەنىن دە ءدوپ باسىپ تانىپ, قاتەسىز قارپۋ قيىن. ونى سەرگەي شويگۋدىڭ ساپارى قورىتىندىسى دا ايعاقتاپ بەرە العان جوق. دەگەنمەن, لۋردەستىڭ شىن مانىندە رەسەي ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزى بار ەكەنىن ءبىلىپ قالاتىن شاعىمىز دا قاشىق ەمەس. بىراق قالاي دەگەندە دە, «بوستاندىق ارالى» رەسەيمەن اسكەري بۇرىنعىدان دا تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋ بولاشاعىنان باس تارتپايتىنىن سوڭعى كەزدەرى قانشاما رەت بايقاتىپ ۇلگەردى. مۇنى كۋبا رەۆوليۋتسياسىنىڭ كوسەمى فيدەل كاسترونىڭ سوزىمەن كەستەلەسەك, كەيىنگى كەزدەرى بۇل ەلمەن بىردەن جاقىنداسا قالۋدى كوكسەگەن اقش-پەن ەندىگى جەردەگى قارىم-قاتىناستىڭ «نايزاعايلى بولماسا دا, بۇلتسىز بولاتىنىنا» مۇنداعىلاردىڭ ايرىقشا ءبىر سەنىم ارتىپ وتىرعانى شامالى.
وسىنىڭ ءبارى ءبىر پوليارلى الەمنىڭ كۇنى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقانىن بايقاتىپ وتىر. سوڭعى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى «الەم جاندارمى» دەگەن ءرولدى ويناپ كەلگەن ەلدىڭ كوككە سەرمەگەن جالاڭ قىلىشىن جەرگە تۇسىرەتىن كەزى كەلىپ قالدى.
سەرىك ءپىرنازار.
