«جەر وڭدەۋ مادەنيەتىن وزگەرتۋ جانە جاڭا عىلىمي, تەحنولوگيالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت». «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى مىندەتتەرىن وسىلاي ايقىنداپ بەرگەن-ءدى. سونداي-اق, جولداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ دە, ساۋدا دا, فەرمەرلىك پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ دا كوزدەلگەن. ءبىر سوزبەن ايتساق, ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋگە نيەتتى شارۋاشىلىقتارعا كومەك كورسەتۋگە ءازىر. ال ءبىزدىڭ جۋالى اۋدانى نەگىزىنەن اگرارلى ءوڭىر بولعاندىقتان, ءبىز بىردەن-ءبىر سالا – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋدەمىز.
اۋدان اكىمدىگىنىڭ قىزمەتى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بەلگىلەنگەن «100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت» ۇلت جوسپارىندا قاراستىرىلعان ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ۇلعايتۋعا, الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بۇگىندە 4 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك, 3 وندىرىستىك كووپەراتيۆ, 9 اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆى, 2287 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە نەسيە الىپ, جۇمىسىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىپ, شارۋاسىن جولعا قويعاندارى دا بارشىلىق. نەسيە شارۋاشىلىقتاردىڭ كوكتەمگى ەگىس-دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنە, تۇقىم, جانار-جاعارماي الۋىنا دا بەرىلىپ تۇرادى. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى اۋدان كاسىپكەرلەرى 380 ملن. تەڭگە نەسيە الىپ, جۇمىس ىستەۋدە.
ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تەحنيكالاردىڭ جاڭارۋىنا دا تىكەلەي بايلانىستى. سونىڭ ارقاسىندا ەگىستىك كولەمى جىلدان جىلعا ارتىپ وتىر. بيىل وراققا بارلىعى 9802 گەكتار كۇزدىك, 23 199 گەكتار جازدىق ارپا, 109 گەكتار داندىك جۇگەرى ءتۇسىپ وتىر. ودان باسقا 23 200 گەكتارعا مايلى داقىلدار سەبىلىپ, 616 گەكتارعا كوكونىس, 3320 گەكتارعا كوپجىلدىق ءشوپ, 325 گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگىلدى. ماساقتى ءداندى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان الىنعان ورتاشا ءونىم 17,0 تسەنتنەردەن اينالدى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كاسىپكەرلىك سالاسى بويىنشا 1 624,4 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, قىزمەتى كورسەتىلىپ, ساۋدا اينالىمى جاسالىپ, بيۋدجەتكە 77,7 ملن. تەڭگە سالىق تولەندى. جالپى اۋدان اۋماعىندا بۇگىندە 3904 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى جۇمىس جاساۋدا, ونىڭ ىشىندە 4 ورتا, 92 شاعىن كاسىپورىن, 1521 جەكە كاسىپكەر بار. بۇل شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىندە بارلىعى 8835 ادام جۇمىس ىستەيدى.
اۋداننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديا نەگىزىنەن وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالدى. ۇكىمەت شارۋالارعا ەگىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە سۋبسيديا بەرىپ كەلەدى. 2013 جىلى ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بەرىلەتىن دەمەۋقارجى نەبارى 111 ملن. تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 251 ملن. تەڭگە الىندى. ال بيىل بۇل قاراجات كولەمىن 300 ملن. تەڭگەگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. شارۋاشىلىقتارعا جىل باسىنان بەرى اسىل تۇقىمدى مال باسىن وسىرگەنى, ەت-ءسۇت ونىمدەرىن وندىرگەنى ءۇشىن بارلىعى 41 ملن. 470 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەندى.
اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى دا جاڭارتىلۋدا. ونىڭ باسىم بولىگى ليزينگ ارقىلى الىندى. ماسەلەن, سوڭعى بەس جىلدا «قازاگروقارجى» اق ارقىلى ليزينگكە 51 دانا متز-82 تراكتورى, 14 كومباين جانە 15 تراكتور تىركەمەسى الىندى. شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز كۇشىمەن ناقتى قارجىعا الىنعانى 25 دانا متز-82 تراكتورى, 12 كومباين, 15 تراكتور تىركەمەسى. بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە 73 ملن. تەڭگەگە ليزينگكە, 56 ملن. تەڭگە شارۋالاردىڭ ءوز قاراجاتىنا ءتۇرلى 34 دانا تەحنيكا الىندى. مىنە, وسىلايشا جىلدا تەحنيكالاردى جاڭارتىپ وتىرساق, بىرنەشە جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ جاڭارىپ شىعا كەلەتىنى ءسوزسىز.
ۇكىمەتتىڭ «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 6 شارۋا قوجالىعى 86,6 ملن. تەڭگەگە 536 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا, «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا 4 شارۋا قوجالىعى 59,5 ملن. تەڭگەگە 231 باس جىلقى, «التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا 1 شارۋا قوجالىعى 5,4 ملن. تەڭگەگە 210 باس قوي ساتىپ الدى.
سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى بويىنشا نۇرلىكەنت اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «گامبۋرگ» جشس مەن «زىليحا» شق ەگىستىك جانە كارتوپ القاپتارىن سۋارۋ ءۇشىن زاماناۋي ۇلگىدەگى جاڭبىرلاتىپ سۋعارۋ قوندىرعىسىن پايدالانۋدا.
جۋالىنىڭ ءبىر كەزدە داڭقىن اسپانداتقان كارتوپ داقىلىن ءوسىرۋ قايتا قولعا الىندى. سوڭعى جىلدارى كارتوپ القاپتارى بىرنەشە ونداعان گەكتارعا ارتتىرىلدى. بىلتىر ول 2100-دەن استام گەكتارعا جەتتى, ال بيىل ەگىلگەنى – 2150 گەكتار. بىزدە كارتوپ وسىرۋگە قاجەتتى تەحنيكا جەتكىلىكتى. ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ دە دۇرىس جولعا قويىلعان. «زىليحا» شارۋا قوجالىعى جىل سايىن قاراعاندى وبلىسىنان ەليتالى كارتوپ تۇقىمىن اكەلىپ, ءار گەكتاردان جوعارى ءونىم جيناۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. اۋداننىڭ كۇنگەي بولىگىندەگى ديقانداردىڭ جازعى سۋارۋ ماۋسىمىندا باس اۋرۋىنا اينالعان اعىن سۋ پروبلەماسى شەشىمىن تاپتى. وسى القاپتاردى سۋلاندىراتىن كوكساي ارناسىنىڭ قۇرىلىسىنا بىلتىر ۇكىمەتتەن 5,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, كانال تولىعىمەن ىسكە قوسىلدى.
قورىتا ايتقاندا, اۋدان شارۋاشىلىقتارىنىڭ بۇگىنگى بەتالىسى جامان ەمەس. ءبىرى ديقانشىلىققا بەت بۇرسا, ەندى ءبىرى اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ باعىتىن تاڭداپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن تابىستار.
اۋداندا اگرارلىق سالانى ءارتاراپتاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانىسقا ەنگىزۋ, وڭدەۋشى, ۇقساتۋشى كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ جونىندە بىرقاتار ماڭىزدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعىتتا تىڭ ىزدەنىستەر دە جوق ەمەس.
كەيىنگى كەزدە اۋداندا ءسۇت ءوڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن شاعىن كاسىپورىندار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. اۋدان ورتالىعى – باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىنداعى «سمتس» جشس جانە «زاعيرا مەشەلوۆا» جەكە كاسىپورنى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان ءسۇت قابىلداپ, ودان الۋان ونىمدەر شىعارۋدا. «گامبۋرگ» جشس سۇتتەن كىلەگەي ءوندىرۋدى دۇرىس جولعا قويدى. «سمتس» جشس ءسۇت ونىمدەرىمەن قاتار, الكوگولسىز سۋسىنداردىڭ الۋان تۇرلەرىن جانە شۇجىق شىعارادى. كەزىندە ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سارى مايىمەن, كىلەگەيىمەن بۇكىل وداققا تانىلعان بۋرنىي ىرىمشىك زاۋىتى ءبىراز جىل ءوندىرىستى قايتا جابدىقتاۋعا جابىلىپ قالعان ەدى, ەندى, مىنە, ينۆەستيتسيانىڭ ارقاسىندا قايتا ىسكە قوسىلىپ, ءوندىرىس قارقىنىن ارتتىرۋدا. وتكەن جىلى 4-5 توننامەن شەكتەلگەن كاسىپورىن بۇگىندە ءوندىرىس قۋاتىن 10 ەسەگە دەيىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردان كۇندەلىكتى 40-50 تونناعا دەيىن ءسۇت قابىلداپ, وڭدەۋدە.
بىزدە ءوز ءىسىن اشقىسى كەلەتىن ىسكەر ازاماتتار دا از ەمەس. كوپشىلىگىن قارجى تاپشىلىعى قينايدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر كەپىلسىز نەسيە بەرمەيدى. سوندىقتان دا قاراجاتقا قول جەتكىزە الماي تاۋلارى شاعىلادى. دەگەنمەن, اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان ولاردىڭ بيزنەس-جوسپار جاساۋىنا جانە جەر الۋىنا قولداۋ كورسەتىلۋدە. اۋدان ورتالىعىنداعى ءىرى كاسىپورىننىڭ ءبىرى – «ارنا استىق» جشس ءبىراز ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەمەي تۇر ەدى. ونى «اگرو ازىق-ت ۇلىك نانمەن جابدىقتاۋ» جشس باسقارۋعا الدى. سەرىكتەستىك ءۇش قويماعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بىلتىردان بەرى جاڭا استىقتى قابىلداۋدا. تاعى ءبىر قويمانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ماقتا, ماقسارى جانە كۇنباعىس مايلارىن شىعاراتىن قۇرال-جابدىقتار ورناتۋدا, جەم تارتاتىن تسەحتى ىسكە قوستى.
قۇرىلىس سالاسى دا جىل ساناپ دامىپ كەلەدى. 2005 جىلدان بەرى اۋداندا 12 جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. 22 بالاباقشا مەن 1 شاعىن ورتالىق ىڭعايلاستىرىلعان عيماراتتاردا اشىلىپ, بۇلدىرشىندەر بالاباقشالارعا بارۋدا. بىلتىر ءدال ءبىلىم كۇنى قارساڭىندا باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىنداعى 300 ورىندىق جاڭا مەكتەپ وقۋشىلارعا ەسىگىن ايقارا اشتى. جاز بويى قۇرىلىسى تىنىمسىز جۇرگەن 280 ورىندىق «اياگۇل» بالاباقشاسى دا جىل سوڭىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بيىل جىلدىڭ باسىندا اۋدان ورتالىعىندا زاماناۋي ۇلگىدەگى سپورت كەشەنى ىسكە قوسىلدى.
ودان بولەك, ەرتاي اۋىلىندا 120 وقۋشىعا ارناپ بىلتىردان سالىنىپ جاتقان ورتا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. بيىل قوشقاراتا اۋىلىندا ورتا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جالپى, اۋداندا ءبىلىم بەرۋ ساپاسى دا جىلدان جىلعا كوتەرىلىپ كەلەدى. مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا اۋدان وتكەن جىلى وبلىستا 1-ءشى ورىن السا, بيىل ەكىنشى ورىننان كورىندى.
اۋدانعا تابيعي گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا قولعا الىنعان. سونىڭ ارقاسىندا اۋدان ورتالىعىمەن جاپسارلاس بىرنەشە اۋىل گازداندىرىلدى. نارىق قاتىناستارىنا كوشكەن تۇستا توقتاپ قالعان بۇل جۇمىس سوڭعى جەتى-سەگىز جىل بۇرىن قايتا جاندانىپ, اۋداننىڭ وننان استام ەلدى مەكەنىنە گاز كىرگىزىلدى. ءالى تاعى دا وسىنشاسىنا گاز كىرگىزۋ مەجەلەنىپ وتىر. تاياۋ بولاشاقتا تاۋلى وڭىردەگى اۋىلداردىڭ بارلىعى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورەتىن بولادى. مۇنىڭ ءبارى اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىق دەپ ۇققان ءجون.
سوڭعى كەزدەرى اۋداندا جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋشىلار قاتارى دا ارتىپ كەلەدى. جەكە سەكتوردىڭ ەسەبىنەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنا قاراي جالپى اۋدانى 3616,0 شارشى مەتردى قۇرايتىن 31 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىمەن بىرگە قابىلداندى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,8 پايىزعا ارتىق.
تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – جول قۇرىلىسى مەن جول جوندەۋ. ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى ارتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «جول – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى» اتتى قاعيداتتى بەرىك ۇستانىپ, سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا قوماقتى قارجى بولە باستادى. مۇنىڭ يگىلىگىن ءبىزدىڭ اۋدان حالقى دا كورۋدە.ءبىر عانا «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق اۆتوجولىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟
اۋداندا مۇنىمەن جول جوندەۋ جۇمىستارى دا قات-قابات جۇرۋدە. اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە بىلتىر وبلىستىق بيۋدجەتتەن 191,2 ملن. تەڭگە, اۋداندىق بيۋدجەتتەن 18,0 ملن.تەڭگە, بارلىعى 209,2 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ناتيجەسىندە اۋداندىق ماندەگى ەكى جول, 3,7 شاقىرىم اۋىلارالىق جول, 49,2 شاقىرىم اۋىلىشىلىك جول ورتا جانە اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سونداي-اق, اۋدان ورتالىعىنداعى 20 كوشەنىڭ جانە بىرنەشە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ باستى كوشەلەرىنىڭ جولدارى ورتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بيىل دا جالعاسىن تابۋدا. 3 اۆتوموبيل جولى, 7,4 شاقىرىم اۋىلارالىق جول جانە 14 كوشە جولدارىن ورتا جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارلانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.
«ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا نۇرلىكەنت اۋىلىندا «بۋرنوە سوليار» كومپانياسى ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق قۋاتتىلىعى 50 مەگاۆاتتى قۇرايتىن كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالدى. نىساننىڭ قۇرىلىسىنا ەۋروپا ماماندارى مەن 250-دەن استام قۇرىلىسشى قاتىستى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 23,5 ملرد. تەڭگە. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي تاعى ءبىر كۇن ستانساسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اۋداندا بارلىق سالادا ءوز كاسىبىنىڭ بىلىكتى مامانى اتانىپ, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, گۇلدەنۋى جولىندا ايانباي تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتتار از ەمەس. جۋالىنىڭ اتى سونداي ازاماتتارمەن ايبىندى ءارى اسقاق. ىنتىماعى مەن بىرلىگى بەكەم جۋالى جۇرتشىلىعى وسىلايشا جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, وزدەرىنىڭ تۇرمىس-جاعدايىن, وسى ارقىلى بۇكىل اۋدان ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتۋدە.
باتىربەك قۇلەكەەۆ, جۋالى اۋدانىنىڭ اكىمى.
جامبىل وبلىسى.
