شىعىستاعى الىپ كورشىمىز جەرىندە سوڭعى ەكى كۇننىڭ ىشىندە ءۇش بىردەي ۇلكەن جارىلىس بولدى. بۇلاردىڭ العاشقى ەكەۋى قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى تيانتسزين قالاسىن شارپىسا, سوڭعىسى شىعىسىنداعى دۋنگۋان شاھارىن قاۋزادى. البەتتە, بۇلاردىڭ اكەلگەن قۇرباندىعى سانى جاعىنان ادەپكىلەرىن كەيىنگىسىمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى, بىراق اپاتتىق سالدارى تۇرعىسىنان قايسىسىنىڭ زالالى كوپ بولماعىن ءالى ەگجەي-تەگجەيلى ەسەپتەپ كورۋ كەرەك. قازاقتا: «ساقتانساڭ – ساقتايمىن», دەگەن ماعىناسى تەرەڭ ۇلاعاتتى ءسوز بار. بۇگىندە حالقىنىڭ سانى بويىنشا جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتىڭ ەل-جۇرتىن ەبىل-سەبىل ەتكەن مىنا وقىس وقيعالار تاپ وسى ساقتىقتىڭ ءبىر ءسات قالعىپ كەتكەنىنەن بولىپ جاتقانى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ بارىمىزگە قازىرگى الاساپىرانعا تولى الماعايىپ زاماندا نە نارسەگە بولسا دا بارىنشا مۇقيات قاراۋ قاجەت ەكەنىن ۇيرەتەتىن سياقتى. اتام قازاق مۇندايدا: «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا», دەپ تە ەسكەرتىپ كەتىپ ەدى...
قىتاي استاناسىنىڭ تۇستىك-شىعىس بەتىندە 150 شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان تيانتسزين اتتى پورتتى قالاداعى ءبىرىنشى جارىلىس 12 تامىز كۇنى جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات تۇنگى 23:30 شاماسىندا ورىن الدى. وندا قالانىڭ بينحاي اتتى اۋدانىندا قونىس تەپكەن «جۋيحاي» لوگيستيكالىق كومپانياسىنىڭ قويماسى بىرقاتار اۋماعىنىڭ ك ۇلى كوككە كوتەرىلدى. جارىلىستىڭ سەرپىلىپ ۇرعان تولقىنىنان سول ماڭايدا ورنالاسقان بىرقاتار ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرى سىرتقا قاراي ۇشىپ-ۇشىپ ءتۇستى. بىردەن لاپ ەتىپ جانعان ءورت باستالىپ كەتتى. ارادا 30 سەكۋندتاي ۋاقىت وتكەندە, ەكىنشى جارىلىستىڭ ءدۇمپۋى ۇردى. كورگەندەردىڭ ايتۋلارىنشا, مۇنىڭ تولقىنىنان ەندى راديۋسى 2 شاقىرىمدى قامتيتىن اۋماقتاعى بىرنەشە عيمارات قۇلاپ قالعان, كوپتەگەن ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرى ۇشىپ كەتكەن, مىڭنان استام اۆتوموبيل جارامسىز جاعدايعا جەتكەن.
ماماندار قازىر العاشقى جارىلىس كۇشىنىڭ ەكۆيۆالەنتىن 3 تونناعا, ەكىنشىسىن 21 توننا تروتيلگە باعالاپ وتىر. سول سياقتى وسى ەكى جارىلىستان 50-گە جۋىق ادامنىڭ قازا تاپقانى دا بەلگىلى بولدى. ولاردىڭ اراسىندا 12 ءورت ءسوندىرۋشى بار. بۇدان بولەك, زارداپ شەككەن 700-دەن اسا ادام ءارتۇرلى دەنە جاراقاتىمەن اۋرۋحانالارعا جاتقىزىلعان. بۇلاردىڭ ىشىندە تاعى 71 ادامنىڭ جاعدايى وتە اۋىر سانالىپ وتىر. دەگەنمەن, ەمدەۋ ورىندارىنا جەتكىزىلۋشىلەر سانى مۇنىمەن توقتاپ تۇرعان جوق. قۇتقارۋشىلار قيراعان ۇيىندىلەر اراسىنان سۋىرىپ الىپ شىققان كىسىلەردى جەدەل جاردەم كولىكتەرى ءالى دە اكەلۋدە. كەشە ولار وسىلايشا توپىراق اراسىنان ءتىرى قالعان 32 ادامنىڭ شىعارىلىپ الىنعانىن مالىمدەدى. شۇعىل قىزمەت ماماندارى مۇندايلاردىڭ قاتارى الدا دا كوبەيە تۇسۋلەرى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جالپى, اپاتتىڭ اۋماعىنان 60 ادام الىپ شىعارىلسا, تاعى 400 ادام ءورتتىڭ قاۋىپتى ايماعىنان كوشىرىلگەن. بۇعان قوسا, وسى ماڭداعى ۇيلەردە تۇراتىن 3,5 مىڭ ادام سول توڭىرەكتەگى مەكتەپتەرگە اپارىپ جايعاستىرىلعان. قازىر اپات بولعان اۋماقتا جىلجىمالى قان تاپسىرۋ بەكەتتەرى ۇيىمداستىرىلىپ, زارداپ شەككەندەرگە جاردەم بەرۋدىڭ ءبىر شاراسىن قولعا العان. ال وقيعا ورنىنا مىڭعا جۋىق ءورت ءسوندىرۋشى مەن 150 تەحنيكا بىرلىگى كەلتىرىلگەن. قىتايدىڭ ورتالىق تەلەۆيدەنيەسى حابارلاعانداي, بۇل جۇمىستارعا, سونداي-اق, ىشكى ىستەر جانە اسكەري اۆياتسيا جاۋىنگەرلەرى دە تارتىلعان. مۇنىڭ سىرتىندا اپات اۋماعىندا 217 اسكەري ساراپشى راديواكتيۆتى, بيولوگيالىق جانە حيميالىق زارارلىق مولشەرىن انىقتاۋ باعىتىندا جۇمىس جاساپ جاتىر. ءتۇننىڭ جارىمىنداعى جارىلىستاردىڭ كۇتپەگەن جەردەن جانە كۇشتى بولعاندارى سونداي, سول ماڭداعى ءۇيلەردە تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى باستاپقىدا جەر سىلكىنىسى ورىن العان ەكەن, دەپ ويلاپ قالىپتى. وسىنىڭ سالدارىنان بىردەن جەرگىلىكتى مەترو جابىلىپ, ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن توقتاتقان. بىراق پورت جۇمىسىن توقتاتقان جوق. جۇرتشىلىق سونىمەن قاتار لوگيستيكالىق كومپانيا قويماسىندا جارىلىستىڭ نەدەن بولعانىنان بولەك, وندا نەنىڭ جارىلعانىن دا بىلە الماي ءالى دال بولىپ وتىر. ال جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارىلىستىڭ سالدارىنان قويمادا كۇشتى اسەر ەتۋشى حيميالىق زاتتار جانعان دەگەن مالىمەت تاراعانىنا قاراماستان, رەسمي مالىمدەمەدە بۇل جەردەگى اۋانىڭ تىنىس الۋعا زالالدى ەمەس ەكەنىن العا تارتاتىن ايعاقتار ايتىلۋدا. بيلىك تيانتسزيندەگى اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنىڭ قالىپتى نورماعا سايكەس كەلەتىنىن جەتكىزگەن. ايتكەنمەن, جۇرتشىلىقتى ءالى كۇنگە دەيىن بيلىكتىڭ جارىلىس سەبەپتەرىن اشىپ ايتپاي تۇرعانى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. وسى رەتتە «جەنمين جيباو» گازەتى جەرگىلىكتى ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءورت تولىق ءسوندىرىلىپ ءبىتىپ, ونىڭ تۇتانۋ وشاعىن تاپپايىنشا, بۇعان ناقتى جاۋاپ قايتارۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن مالىمدەگەنىن جازادى. «تەك سول كەزدە عانا وتتىڭ تۇتانۋى مەن جارىلىستىڭ سەبەبى بەلگىلى بولادى», – دەپ باسىلىم ولاردىڭ سوزدەرىنەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. ءبىر بولجام بويىنشا, قويمادا جارىلعىش زاتتار مەن قارۋ-جاراقتار بولعان. ەكىنشى بولجام مۇنىڭ جانار-جاعارماي ەكەنىن العا تارتادى. ال The Gardian گازەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بۇل قويمادا ونەركاسىپتە قولدانىلاتىن توكسيندى زاتتار – 700 تونناعا جۋىق تسيانيد ءناتريى بولعانعا ۇقسايدى. وندا سونداي-اق, وق-ءدارى جاساۋ ءۇشىن كەرەكتى كومپونەنتتەردىڭ ءبىرى – كالي سەليتراسى سەكىلدى تاعى بىرقاتار حيميكاتتار قورى ساقتالعان سياقتى. وسى ورايدا «سينحۋا» اگەنتتىگى «جۋيحاي» كومپانياسى باسشىسىنىڭ قازىرگى كۇندەرى «اۋرۋحانادا پوليتسيانىڭ مۇقيات قاداعالاۋى» سيپاتىندا جاتقانىن جازادى. ال 12 تامىز كۇنى كۇندىز قىتايدا تاعى ءبىر وقىس وقيعا ورىن الدى. ول جاڭادان سالىنىپ جاتقان مەترو ستانساسىنىڭ سول كۇيى جەر استىنا ءتۇسىپ كەتۋ كورىنىسى. ينتسيدەنت گۋاندۋن پروۆينتسياسىنداعى دۋنگۋان قالاسىندا ورىن العان. سونىڭ سالدارىنان ءبىر ادام قازا تاپقان. قۇرىلعىنىڭ قيراي باستاعانىن اۋەسقويلار ۆيدەوكامەراسىنا ءتۇسىرىپ ۇلگەرىپتى. ۆيدەوعا قاراپ تۇرىپ, ونىڭ العان اۋقىمىن دا بايقاۋعا بولادى. حابارلانعانداي, وسىنىڭ الدىندا قازاندىقتىڭ ءبىر شەتى قۇلاپ قالعان. سوندىقتان بەيسەنبى كۇنى تاڭ ازاننان جۇمىسشىلار ونىڭ شەتىن بەكىتۋمەن اينالىسقان. بىراق ەڭبەك ەش كەتكەن, قۇرىلعى سول كۇيىندە وپىرىلىپ قۇلاپ, جۇمىسشىلاردىڭ ءبىرىن وزىمەن بىرگە جەر استىنا الا كەتكەن. وپىرىلعان جەردىڭ اۋماعى 300 شارشى مەتردەن اسادى. مۇنىڭ قاتتى بولعانى سونشالىق, ونىڭ جانىنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەر دە قوسا كەتىپ قالا جازداعان. بۇدان ءارى بىرقاتار جەر ۇيلەردى سىلكىندىرىپ جىبەرگەن. بۇل – سوڭعى ءۇش جىلدا ۇزىندىعى 4 شاقىرىم بولاتىن اۋماقتاعى بەسىنشى جارىلىس. بۇعان قوسا, ولاردىڭ كۇشى جارىلىس سانى وسكەن سايىن ارتا تۇسكەن. مىنە, ەكى كۇننىڭ ىشىندە اسپاناستى ەلىندە وسىنداي وقيعالار ورىن الدى.
سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».
