ەلدەن كەلگەن قوجامجار ءساتى ءتۇسىپ, ءدام بۇيىرىپ, سارايدىڭ العاش اشىلۋ راسىمىنە, تاۋەلسىزدىك تويىنا قاڭعالاقتاپ كەلىپ قالدى. قاڭعالاقتاپ دەگەن ءسوزدى بەكەر اۋىزعا الىپ وتىرعانىمىز جوق. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي!
ۇلكەن قالادا, نەبىر ىعاي مەن سىعايلار عاجايىپ عيماراتقا باس سۇعاتىن بيلەت تاپپاي وتىرعاندا قيان تۇكپىردە, جىڭعىل مەن شەڭگەل اراسىنداعى شاعىن اۋىلدان كەلگەن زەينەتكەر قوجامجاردىڭ مىنا مارتەبەلى ورتاعا توپ ەتە تۇسكەنى شىندىعىندا كىسى سەنبەستەي وقيعا ەدى. سەبەپكەرى – جالعىز ۇلى نۇراسىل. وسىندا ۇلتتىق مۋزىكالىق اكادەميادا دومبىرا سىنىبىنان ءدارىس بەرەدى. وقۋ بىتىرگەلى ەكى جىل, “ەلگە قايت, ۇلىم!.. بورانى قاسقىرشا ۇلىعان, كوجەسى ۋداي قىمبات سول قالادا تۇرىپ بويىڭا شىر بىتپەيدى, ەلگە كەلىپ ءبىر باسىڭدى ەكى ەتىپ ال”, – دەپ قانشا قاقسادى. قاسارىسپاسى قۇلاعىنا ىلمەدى. ناعاشىسى باسى ءبىر قيسايسا قۇلاماي تىنبايتىن, ءبىر نارسەگە بەتتەسە بەتى قايتپايتىن, قازىقباس اتالعان سەرىنىڭ تۇقىمى ەدى, سوعان تارتقانى عوي, ايتقانعا ەش كونبەيدى.
استانا استانا بولعالى باسى قيسايىپ بوتاسىن ىزدەگەن ىنگەندەي وسىلاي قاراي تارتتى دا تۇردى. اۋىلدى ساعىنا ما, باتشاعار, ءار كەزدە تىلدەي حات جازادى. “كوكە, باياعىدا ۇلى كومپوزيتور نۇرعيسانىڭ ءىزباسارى بولسىن دەپ ەسىمىمدى نۇراسىل قويعانىڭىز وڭدى بولدى... دومبىرانى باسىما جاستاپ جاتام... دومبىرادان ءدارىس بەرەم”, – دەيدى توگىلدىرىپ. مەيلى عوي. كەلەسى حاتىندا: “كوكە, قالاعا قىدىرىپ كەلىڭىز, اكادەميا رەكتورى ەڭبەگىمدى ەلەپ ءبىر بولمەلى جاتاقحانا بەردى, سىرتتا ساقىلداعان سارى اياز, باسپانام جىلى, استى ءوزىم ىستەپ ىشەم. ءتۇيىپ جۇرگەن تەڭگەڭىز بولسا جاراتىپ قويماڭىز, يپوتەكالى ۇيگە جازىلايىن. بايتەرەكتى, حان شاتىردى كورەسىز, ايتپاقشى, ۇمىتىپ بارادى ەكەم, اعادىل ۇستاعا ءبىر قوي بەرىپ جاساتقان دومبىرامدى الا كەلىڭىز, بالا كەزىمدە تارتقان اسپاپتىڭ ءۇنىن ساعىنىپ ءجۇرمىن”, – دەپ جازىپتى. الدا عانا پادارىڭە نالەت-اي! دۇنيەگە اكەلگەن, باعىپ-قاعىپ ادام ەتكەن اتا-اناسىن ساعىنباي, قايداعى قاڭسىپ قالعان كونە شاناقتى قايتا-قايتا جازا بەرىپتى عوي. بىلتىرعى ءبىر حاتىندا دا سول شاناقتى اۋىزعا العان.
بولماس-بولماس, جاڭا جىلدىڭ قارساڭى عوي, قۇياڭىم سىر بەرمەي تۇرعاندا, قيان تۇكپىردەگى... اۋزىنان سۋى قۇرىپ ايتا بەرەتىن استاناسىنا بارىپ قايتايىن دەپ بەكىندى. ايەلىنە قورادا ۇستاپ باعىپ جۇرگەن تۋ قويىن سويعىزىپ, قورجىنىما سالىپ بەر دەپ بۇيىردى. “بارىپ قايتام” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىققانى سول, اۋىل ايماقتا دۇرلىگىس باستالدى. “ە, قوجەكە, ءسىز دە كوتەرىلەيىن دەگەن ەكەنسىز, بايقاڭىز, استانادا قالىپ قويماڭىز. قويىڭىزدى لەزدە ىرەپ-سويىپ ءۇيىتىپ, شىپ-شىرعاسىن شىعارماي قورجىنىڭىزعا سالىپ بەرەمىن. كەشەگى كۇنى اۋىلعا العاش تەلەديدار كەلگەندە تەلەماستەردىڭ وقۋىن تاۋىسىپ, تەمىر-تەرسەكتىڭ بىلگىرى بولىپ, ۇيىمدەگى تەلەديداردى تالاي تەگىن جوندەگەنىڭىزدى قالاي ۇمىتايىن”, – دەپ قوڭسى جىگىت كەلدى جاعالاپ. پىشاعىن قايراپ. “نۇراسىل مەن ءبىزدىڭ ۇيدەگى كۇنسۇلۋ ءبىرىن-ءبىرى ۇناتىپ, ۇلكەن وقۋدا جۇرگەندە ءسوز بايلاسقان سەكىلدى ەدى...
دومبىراعا باسى اينالدى ما, حابار-وشار بولماي كەتتى عوي, قوجەكە”, – دەپ كوشەنىڭ باسىندا تۇراتىن قۇرداسى جەتتى اياڭداپ. “بۇل كۇنگىنىڭ جاستارىن ءتۇسىنۋ قيىنداپ بارادى بالكىم, ەلگە كەلەر... بالكىم, يكەمگە كونەر!.. بۇزىلا بەرەتىن تەلەديدارىمدى سويلەتىپ جىبەرەتىن ۇستالىعىڭىزدى نەگە ۇمىتايىن! اۋىلدىڭ ءدامىن ساعىنىپ جۇرگەن شىعار دەپ كۇنسۇلۋ مىنا جەڭدى بىلەكتەي قاۋىنقاقتى بەرىپ جىبەردى, شىرەپ پىسكەن قاۋىندى ءوزى تىلگەن, كولەڭكەگە كەپتىرگەن, كەشكى سالقىندا ورگەن”, – دەپ ءيسى بۇرقىراعان, سىرتىنا شىرىن ءسولى تەپكەن, بيكەشتىڭ توق بۇرىمىنداي كەپتىرىلگەن قاۋىنقاقتى قورجىنعا سالىپ الەك. اۋىلدىڭ جەكەمەنشىك قويىن باعاتىن جانىبەك جەتتى دومالاڭداپ. قايدان قۇلاعى شالعانى بەلگىسىز. “بارىپ قايتام” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىققانى جاڭا الگىندە ەدى. شىركىننىڭ داۋىسى جەر جارادى. “كوكە, نۇراسىل دوسىما اسپەتتەپ ساقتاپ جۇرگەن بەس قاراكول ەلتىرىم بار ەدى, الا كەتىڭىز, قۇلاقشىن عىپ تىكتىرىپ كيسىن, كيگەن سايىن مىنا سىنىپتاس, پارتالاس قۇرداسىن ەسىنە الىپ ءجۇرسىن!” قوجامجار شاتقاياقتايدى. شاتقاياقتايتىن ءجونى بار. – اۋ, شىراعىم, بۇل كۇندە ەشكىم قاراكول ەلتىرىسىنەن قۇلاقشىن كيمەيدى. اسىلىڭدى وزىڭە قالدىرامىن! – نەگە كيمەسىن, كيەدى. – قالانىڭ كىسىلەرى ونداترا, اسىراندى تۇلكى سەكىلدى ۇلپىلدەككە اۋەس. كوبىنە جالاڭباس جۇرەدى, كوكەشىم. تەككە اۋرە بولاسىڭ. ونسىز دا جۇگىم ءبىر قاپشىق, قورجىنباسى تولدى.
مۇنىڭ ۇستىنە نۇراسىلدىڭ كونە دومبىراسىن, ءوزىمنىڭ بورانعا كيەتىن قاسقىر ىشىگىمدى, ايەلدىڭ ءبىر قاپ كۇرىشىن قوس. مىنا جۇگىممەن پويىز شىركىن تاستاپ كەتەدى جارىم جولدا. – كەپتىرىلگەن, يلەنگەن ەلتىرىنى كويلەك ىشىنەن بەلىڭىزگە وراپ الىڭىز. اگاراكي, المادىڭىز بار عوي موينىمدى تەرىس سالىپ موڭكيمىن, مالىڭىزدى باقپايمىن! – اپىر-اي, ءا, كويلەگىمنىڭ ىشىنەن شىلقىپ مايى شىققان ەلتىرى وراسام, سىرتىنان قاسقىر ىشىگىمدى كيسەم, قاراداي سورپالانىپ ولەمىن عوي! ونىڭ ۇستىنە ءمىليسا ايتپاي ما: كونتروباندى تاۋار الىپ بارا جاتىرسىڭ دەپ. قاراداي باسىمدى بالەگە شاتپا! بەس قويىمدى باقپاساڭ, باقپا! كورشىلەر داستارقان باسىنا يىرىلە مالداس قۇرىپ, باپتى, بەرەكەلى دامنەن مەيمىلدەي تويىپ, ءۇشىنشى ساماۋرىندى سارقىپ ءىشىپ, ءپاتۋالى سوزگە كوشتى. “شىراعىم, جانىبەك, بەس ەلتىرىڭدى ساندىعىڭنىڭ تۇبىنە ساقتاپ قوي, امان بولسا, ەلدى ساعىنسا – ءتۇپتىڭ-تۇبىندە نۇراسىلدىڭ ءوزى بۇل اۋىلعا باس بۇرار, سوندا بەرەرسىڭ اسىل قازىناڭدى...
سەن سامىرات ءوز-وزىڭنەن موينىڭدى ىشىڭە الىپ موڭكي بەرمەي, باسىل... تيىل... قۇم ىشىنەن ون بەس مەتر تەرەڭنەن قازىپ العان كۇشالا ءدارىڭدى قوجەكەڭە سالماق قىپ قايتەسىڭ. استانادا وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ كوكجوتەل بولعان باسشىلاردى ازىرگە ەستىگەن جوقپىز. مىناۋ دەگەن مامان دارىگەرلەر سەنىڭ كۇشالا ءدارىڭدى قايتسىن, كوكجوتەل بولعان كىسىنى كورەر كوزگە قاقىلداتىپ قويار دەيمىسىڭ. قارار... جازار... تەككە جۇك قىلىپ قايتەسىڭ”, – دەپ سامىرات ءتاۋىپتى اقىلعا شاقىردى, اكەلەپ, كوكەلەپ وتىرىپ ءبىر دوربا كۇشالا ءدارىسىن الىپ قالدى. قوجامجاردىڭ يىعىنا قوسىمشا جۇك قىلمايتىن بولىپ ءپاتۋالاستى. از ايت, كوپ ايت, قيان تۇكپىردەگى كەلىنتوبە اۋىلىندا بەس-ون تۇياعىن ساناپ, سارى ساماۋرىننىڭ ىزىڭىن تىڭداپ, قۇدايا كورسەتكەنىڭە شۇكىر دەپ پەش تۇبىندە قيسايىپ جاتقان كەشەگى تەلەديدار جوندەگىش ۇستا, بۇگىنگى زەينەتكەر قوجامجار جەل كوتەرگەن قاڭباقشا ۇلكەن قالاعا قاڭعالاقتاپ كەلىپ قالدى. بۇرىن ەمىس-ەمىس ەستىگەنى بار ەدى. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇنى ۇلان-اسىر تويعا ۇلاسىپ, يگى جاقسىلار باس قوسىپ اتاپ وتەتىن ءراسىمنىڭ ۇستىنەن شىقتى. بۇل جىلعى توي جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن ءزاۋلىم سارايدا باستالماق. ءزاۋلىم سارايدى قازاقستان دەپ اتاپتى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي! الگى عيماراتتىڭ كەڭدىگى سايىن دالاداي, ءبىر وتىرعاندا بەس مىڭ ادام سىيىپ كەتەدى دەسەدى. كىسى وتىراتىن جالقىن قىزىل, التىنمەن اپتالعان ورىندىق ساحنانى شىر اينالا ورنالاسقان. قاي بۇرىشىنا تىزە بۇكسەڭىز دە ساحنا سىزگە عانا جاقىن, قول سوزىمعا كەلىپ تۇرعانداي.
اينالايىن نۇراسىلى جۇگىرىپ ءجۇرىپ, قايدان قولعا تۇسىرگەنى بەلگىسىز, ءزاۋلىم سارايعا شاقىرۋ قاعازىن اكەلىپ بەردى. جەتەلەپ ءجۇرىپ, ەلدەن بۇرىن كەڭ سارايعا ەنگىزىپ جىبەردى. ەدەنى جالتىراعان مۇز سەكىلدى, تايعاناقتاپ, ساسقالاقتاپ ءسۇرىنىپ جىعىلار ما ەدى. دەر ۋاعىندا قولتىعىنان دەمەدى. مەرزىمدى ۋاعىندا سامالاداي جارىق استىنا پرەزيدەنت شىعا كەلدى. ەلباسىنى كورگەندە جانارىنان جالعىز تامشى جاس ىرشىپ كەتتى. ءوز-وزىنەن قىسىلىپ, جان-جاعىنا كوز سالعان ەدى, پرەزيدەنتتىڭ قۇرمەتىنە ءدۇر كوتەرىلگەن جۇرت كوزىنىڭ جاسىن بايقاماعان سەكىلدى. “مۇنداي ساراي تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى تۇگىلى, الەمدە نەكەن ساياق”, – دەدى پرەزيدەنت.
ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن بيىك-بيىك سوزدەر ايتتى. تىڭداپ وتىرىپ تاماعىنا تاس تىعىلعانداي, باسپاسى كوتەرىلگەندەي جۇتىنا الماي قور بولدى. دۇركىرەگەن كونتسەرت زالىنىڭ ورتاسىنا ويىپ تۇرىپ وت جاققانداي لاپىلداعان, جالىنى بەت شارپىعان ونەر يەلەرىنىڭ كونتسەرتىنە ۇلاستى. قاراپ وتىرىپ قىزۋى كوتەرىلگەندەي اسەرگە بولەندى. دۇنيە دوڭگەلەنىپ بيلەدى. ۇلپىلدەگەن ارۋ قىزدار كوز الدىندا اياعى جەرگە تيمەي قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەندەي كورىندى. ەلەسكە اينالىپ ۇشىپ كەتتى مە دەپ ورامالىن الىپ جانارىنىڭ جيەگىن ءسۇرتتى. كەلەسى كەزەكتە ساحناعا ءۇش دومبىراشى شىقتى. دومبىرانىڭ سول جاقتاعىسى موسقال تارتقان, ەسىمى ەلگە بەلگىلى كۇمىس ساۋساق كانىگى كۇيشى قارشىعا, ورتادا ۇلبىرەگەن ادەمى بويجەتكەن, كوك كويلەگىنە جاراسىمدى قىزىل قامزول كيىپتى, وڭ جاق قاناتقا كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي نۇراسىلى كەلىپ تىزە بۇكتى. العاشىندا تانىماي قالا جازداعان. كوز جانارى شامداي جانىپ, جاعى پىشاق جانىعانداي قىرلانىپ جۇدەپ قالىپتى, ورىندىققا قازداي شوشايىپ وتىرىسىنان شىرامىتتى. ورامالىن الىپ كوزجيەگىن تاعى ءسۇرتتى.
ءا دەگەنشە بولماي, اۋەلگى كەزەكتى جاسى ۇلكەن قارشىعا الدى. بيپاڭداعان, قۇلدىراڭداعان قۇنان جورعا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي, وسى وتىرعان كوپشىلىكتىڭ الدىنان ساۋىرىنان تامشى توگىلمەي تەڭسەلىپ وتكەندەي سەزىلدى. زال جارىلىپ كەتكەندەي سىلكىندى. جۇرتتىڭ قوشەمەتى سۇمدىق ەندى! توماعاسىن سىپىرعان تۇيعىن قۇستاي وڭ-سولىنا كوز سالىپ وتىرعان ورتاداعى سۇلۋ بويجەتكەن سارقىلا تۇسكەن كۇي ۇزىگىن قاعىپ الدى. ارىندى اساۋ سايگ ۇلىكتىڭ سارىنىنا سالدى. اسپاپتى ساۋساعىمەن ەمەس, كەۋدەسىمەن تارتىپ وتىرعان سەكىلدەندى. اساۋ تىزگىنىندەي الا قاشقان دومبىرا ساعاعىن سۇيرىك ساۋساق ءارى-بەرىدەن تەرمەلەگەندە بيكەشتىڭ قوس انارى قامزولىنان شىرەي ءبولىنىپ دىرىلدەدى, قۇلاقتا – كۇي, كوزدە – قوس انار, جۇرت ەڭسەرىلە ەمىنىپ ساحناعا ءتۇسىپ كەتە جازدادى. قوس انار ءدىرىلى ساپ تىيىلعاندا ەسىن ءبىر-اق جيدى. وڭ قاپتالداعى نۇراسىلى ۇزىلگەن اۋەندى قاعىپ الىپ, ءارى قاراي جالعاستىرا جونەلدى. الپىستان اسقان مىنا جاسىندا قوجامجار تالاي پالەنى كورىپ, كوز الدىنان وتكەرىپ ءجۇر عوي. كوزىنىڭ اعى مەن قاراسى تاپ مىناداي ءدۇلدۇل بولار دەپ تەگى ويلاماپتى. ويلاماعانى بىلاي تۇرسىن, قيالىنا ەنىپ, قاپەرىنە كىرمەپتى. و, توبا دەپ جاعاسىن ۇستادى! نۇراسىلى ءارى-بەرىدەن قوس ىشەكتى تەرمەلەپ ەكى بۇكتەتىلىپ, كەلەسى كەزەكتە انتەك شالقايىپ كۇي توككەن كەزدە دومبىراعا ءوز-وزىنەن جان ءبىتىپ, كۇيشىنىڭ كەۋدەسىنە جارماسىپ, جاعالاسىپ, كادۋىلگى ءتىرى جانشا ءتىل ءبىتىپ سويلەپ كەتكەندەي سەزىلدى. سويلەپ كەتكەنى سول – ارقيلى ۇندە, ارقيلى تىلدە كۇمبىرلەدى.
بىردە قۇرمانعازىنىڭ بايجۇماسى بوپ سىپايى سەرىلەرشە الشاڭداسا, كەلەسىدە قازانعاپتىڭ شيكىل تولقىندى دارياسىنداي لىقسىدى; ەندىگى كەزەكتە بۇرىندارى ەستىپ-بىلمەگەن, ءۇستىرتتىڭ ادايلارى عانا دومبىراعا كۇيلەپ كۇڭىرەنگەن ناۋاي سارىنىنا سالىپ سۇمەك بوپ تەرلەپ, جەر ەڭبەگىن ويىپ جىبەرەردەي تەپسىندى. تەپسىنىپ, تەڭسەلگەن كۇيشى ەمەس, قوس ىشەكتى اسپابى ەدى. ءارى-بەرىدەن وڭ قولىنىڭ بەس ساۋساعى ساپپا تىيىلىپ, شاناقتى قارىسا قاۋسىرىپ, سول قولىنىڭ ساۋساقتارى ساعاقپەنەن جوعارى-تومەن جۇگىرىپ, بىردە استىڭعى ىشەكتى ءىلىپ شالىپ, ەندىگىدە ۇستىڭگى ىشەكپەن لاقشا سەكىرىپ ويناپ... بۇلكەك قاعىپ... ق ۇلىنشا شىڭگىرلەپ... بوتاشا بوزداعان كەزدە اسپان استى الاسارعانداي سەزىلىپ, الاپات زال كۇڭىرەنىپ كەتتى. “ۆيرتۋوز عوي مىناۋ!” – دەدى تۋ سىرتىندا وتىرعان ساقالدى اكتەر. جىعا تانىماسا دا ساحنادا ابىلايحان بولىپ ويناعان سۇلەي وسى. “قوس ىشەكتى بەس ساۋساقپەن-اق شەشەن-بيشە سويلەتتى!” “جىن يەكتەگەن باقسى شىعار, بالا ەمەس – بالە بولار!” “قايداعىنى ايتپاشى, ءتىل-كوزدەن امان بولسا ءالى-اق قاپ تۇبىندە جاتپايدى. ويپىرماي, شىركىننىڭ شەرتىسى-اي, جانى كەۋدەسىندە ەمەس, اسپاپقا اۋىسىپ كەتكەن بە دەرسىڭ”. كۇيشى استىڭعى ىشەكتەگى سۇلۋ ساز بەن ۇستىڭگى ىشەكتەگى قوڭىر ءۇندى جارىستىرا... الماستىرا... الاقۇيىن بارىپ-كەلىپ, بارىپ-كەلىپ – زار زامان ەلىنەن ورالعان ەلشىدەي تاڭعى زامان زالىنا ەكپىندەي ەنىپ قالت كىدىرگەن مەزەتتە – ۇلكەن زال, اسپان استى قارس ايرىلدى. ءبىراز جۇرت ورىندارىنان ءدۇر كوتەرىلىپ كەتتى.
قوجامجار تۋ سىرتىنداعى, مارتەبەلى مەيماندار تىزە بۇككەن التىن ورىندىقتا وتىرعان پرەزيدەنتكە اينالىپ قاراۋعا جۇرەگى داۋالامادى. جانارىنان سورعالاعان سورا جاستى ءسۇرتىپ الەك. بەت شارپىعان ىستىق اسەر تامىر-تامىرىن قۋالاپ جۋىق ارادا باسىلىپ بولمادى. ۋا, شۇكىرشىلىك, دەدى قوجامجار ىشتەي كۇبىرلەپ. “سوڭىما ەرگەن قوڭىر ق ۇلىنىمنىڭ تىلەۋىن كەسە كورمە! دومبىرانىڭ كيەسى اۋىسىپتى ق ۇلىنىما! ءتىل-كوزدەن امان بولعاي!.. عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەن شىلاۋىڭا ورالعاي!.. قيان تۇكپىردە قۇمعا باسىن تىعىپ العان تۇيەقۇس سەكىلدەنىپ الدى جارىق بالانىڭ تىلەۋىن كەسىپ, “دىڭعىرلاقتى تاستا... قوس ىشەكتى شاناق ساعان داۋلەت بولمايدى... ەلگە قايت.. ءبىر شۇيكەباستى الىپ كوز الدىمىزدا ءجۇر!..” دەپ حات سوڭىنان حات جازىپ, قازاقشىلىققا تارتىپ قاراداي قيناعانىم بەكەر بولعان ەكەن! وسىنشالىق دىمبىلمەس, كەششە بولماسام, بولايىن دەپ تۇرعان ۇلدىڭ كوڭىلىن الاڭداتارمىن با!.. ناقا ءبىر قيان تۇكپىردە اعايىننىڭ اراسىندا اشتان ءولىپ بارا جاتقانداي, اقىر زامان ورناعانداي: “الا سيىر قىسىر قالدى, باستىققا تەلەفون شالىپ ساۋىن سۇراپ بەر!..
قولىمىز قىسقاردى, قىزمەتكە تۇرىپ, جالاقى الساڭ, قارجى سالىپ جىبەر!.. وزىڭمەن-ءوزىڭ بولىپ, جىنى ۇستاعان باقسىشا باسىڭدى الىپ قاشا بەرمەي, ەلدەن بارعان پالەنشەنىڭ, تۇگەنشەنىڭ ميعۇلا تەنتەكتەرىن جوعارى وقۋعا ءتۇسىرىپ جىبەر!..” وي, ءپالى-اي! ەلدە جاتىپ الگىندەي مازمۇندا حاتتىڭ تالايىن جازعانى ەسىنە تۇسكەندە, قاراداي جەر بوپ جاسىعانى, ۇياتتان ورتەنىپ وتىرعانى وسى ەندى. “قازاقشىلىق قۇرتادى عوي ءبارىمىزدى” دەپ ىشتەي ورەكپىدى قوجامجار. “تۇيمەدەي نارسەنى تۇيەدەي عىپ, جوعارىداعىنىڭ ءبارىن قۇبىجىق كورىپ, پالەنشە ءىشىپ قويىپتى, تۇگەنشە جەپ قويىپتى, ءىستى بوپتى”, – دەپ وسەك ءسوزدى ورتشە قاۋلاتامىز – قازاقشىلىق!” “بولايىن دەپ تۇرعان بالالاردىڭ الدىن كەسىپ, اۋىلعا قايت, ۇيلەن, ۇيكۇشىك بول دەپ كەرى قاراي تارتاتىنىمىز – قازاقشىلىق”. “ەلدىڭ ىرگەسى كەڭىپ, ىرگەتاسى بەكىپ, ەڭسەسى بيىكتەگەنىن, كەشەگىمەن سالىستىرىپ كوز جەتكىزىپ كورە الماي, قولىمىزدى جىلى سۋعا مالمادى, اۋزىمىزدان اق مايدى اعىزبادى, ءوزى بولدى!.. ءوزى اسپانسىدى!.. دەپ پىش-پىشتاپ, كەكەپ-مۇقاپ قيسىق ءسوز ايتاتىنىمىز – قازاقشىلىق”. “ماڭدايدى تەرلەتىپ, بەلدى بۇگىپ بەينەتتەنبەي, جالقاۋلانىپ, جاتىپىشەر مىنەزگە تارتىپ بارا جاتقانىمىز – قازاقشىلىق!..” – وي, كوكە, جۇرت جابىلا تۇرىپ تارقاپ جاتقاندا مۇندا وتىرعانىڭىز نە! – دەپ جانىنا نۇراسىلى جۇگىرىپ جەتىپتى. – قويىڭىز, ءجۇرىڭىز, – دەپ قولتىعىنان سۇيەمەلدەپ زالدان شىعارىپ, كيىم ىلگىشتى قاۋمالاعان جۇرتتىڭ ىشىنە ءسىڭدى. قارايدى, نۇراسىلدى تانيتىن جۇرت تۇرا قالىپ جول بەرىپ ىعىسادى, قول بەرىپ امانداسىپ قالۋعا ۇمتىلادى, اپپاق اققۋعا ۇقساعان ەكى-ءۇش ادەمى قىز نۇراسىلدىڭ جولىن بوگەپ: “اعاتاي, قولتاڭبا بەرىڭىزشى!”, – دەپ تەگى جۇرگىزەر ەمەس.
بالاسى اكەسىنىڭ كوزىنشە الگى سۇلۋ بيكەشتەرگە قايىرىلۋعا قاراداي قىسىلىپ, ورتشە قىزارىپ, قالامسابىن سۋىرىپ الدىنا توسقان قاعازعا الدەنەنى سۇيكەكتەتە سالادى. ءاۋپىرىم-ءتاڭىرىم جۇلقىسىپ ءجۇرىپ, قاۋمالاعان جۇرتتان سىتىلىپ سىرتقا شىققانى ەسىندە. قوجامجار قاناتتانايىن دەدى. اۋىل قازاعى – مۇنى قويشى, ونەرىمەن جۇرتقا تانىمال بولىپ قالعان كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنا حان قايىرىلىپ سالەم بەرىپ, نەبىر لاۋازىمدى دوكەيلەر: “و, ساۋساعى كۇمىس كۇيشىمىز!” – دەپ باس يزەسىپ جاتقاندا بۇل كوكەڭ نەگە ارقالانبايدى, نەسىنە قاناتتانبايدى! اۋىلعا, قاتار-قۇربىلارىنا جىر عىپ ايتىپ باراتىن اڭگىمە ۇشان-تەڭىز. وسى قازىر تۇرا قالىپ ءزاۋلىم سارايدىڭ الدىندا, مينيستر دوكەيلەرمەن قول الىسقان مەزەتتى سۋرەتكە باسىپ العاندا عوي, بىلايعى ومىرىنە جەتەرلىك جانازىق تابىلار ەدى. اشەيىندە زىر جۇگىرىپ اياققا ورالىپ جۇرگىزبەيتىن سۋرەتشى بالالاردىڭ جوعالعانىنا وكىندى. الاق-جۇلاق اپالاقتاپ كىدىرىپ قالىپتى. – وي, كوكە, مىنا ماشينەگە وتىرىڭىز! – دەگەندە بارىپ ەسىن جيىپ, كولدەنەڭدەپ كىدىرگەن شەتەل ماشينەسىنە اۋپىرىمدەپ اياق سالدى. زىرلاعاننان زىرلاپ وڭ جاعالاۋداعى قىشتان سالىنعان بەس قاباتتىق جاتاقحاناعا ءتۇسىپ قالدى. اكەلى-بالالى ەكەۋى تىركەسىپ ءۇشىنشى قاباتقا كوتەرىلدى. ۇلكەن زالدىڭ تۇكپىرىندەگى اياداي بولمەسىنە ەندى.
قوجامجار سىرت كيىمىن شەشىپ, ەسىك تۇبىندەگى قولجۋعىشتى سالدىراتىپ بەتى-قولىن جۋىپ, تورگە ءوتىپ, ءىشى تۇسكەن كونە ديۆانعا قيسايدى. نۇراسىل زىر جۇگىرىپ شاي قامىنا كىرىستى. جاتاقحانادا اسحانا, قازان-اياق ورتاق, زالدىڭ كەلەسى تۇكپىرىندە. بارىپ-كەلەم دەگەنشە ءبىراز جەر. – قازىر شاي ءازىر بولادى, كوكە, كەشەگى بورششتى جىلىتىپ جىبەرەم. ەلدىڭ تاماعىنداي ەمەس, تەز سىڭەدى, اسقازانعا جەڭىل جەمىس, كوكونىس, ىرىمشىك الىپ قويعام. اس ازىرلەپ, اياداي بولمەنى جيىپ, اياعى-اياعىنا جۇقپاي جۇرگەن ۇلىنىڭ سىرتىنان باقىلاپ جاتقان قوجامجار قايداعى-جايداعى قيال كەشەدى. ءبىر قۋانىشتىڭ ءبىر وكىنىشى بولادى دەگەندەي, الگىدەگى, كونتسەرت ۇستىندەگى الىپ-ۇشقان, اسپانداعان كوڭىلى ساپ-ساپ باسىلىپ, ەندىگى كەزەكتە قوڭىر مۇڭعا جۋىقتاي بەردى. ەڭ اۋەلى ەسكى ديۆان ۇستىندە بەلى كەتكەن بارىستاي تىراپاي اسىپ جاتقان ءوزىن مىنەدى. مىنەمەي قايتسىن! قۇداي سۇيەر قىلىعى قايسى قوجامجاردىڭ. اۋىلدىڭ ءىشى پىسقان قاريالارى: “قوجەكەڭ ساقى, قوجەكەڭنىڭ قولى اشىق” دەگەن ۇرگوپپە سوزىنە قاراداي سەمىرىپ, كۇزگە سالىم, ەگىن وراعى بىتكەن سابانتوي ۋاعىندا بايتالىن سويىپ ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الىپتى; مەيلى عوي!.. ارتىنشا كيمەلەپ كەلگەن رەسپۋبليكا كۇنىندە قۇنان وگىزىن ساتىپ, اۋىل شالدارىنا داستارقان جايىپتى; ونى قويشى!.. الدىنداعى اتا زاڭ كۇنىنە بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانعان ارداگەرلەرگە ارناپ جىلقى جىعىپ, اس بەرىپ, باس-باسىنا كوستيۋم-شالبار كيگىزىپتى; اي, قازاقشىلىق-اي!..
قۇربان ايت مەرەكەسىنە بورداقىلاعان ەكى قوشقارىن سويىپ, كورشى-قولاڭعا مۇشە-سىباعا تاراتىپتى; قۇلدى بارەكەلدە-ە-ە ولتىرەدى دەگەن وسى ما الدە, وسىلاي قاراي جۇرەردە “جولىڭدى جۋ, باتامىزدى بەرەمىز!” دەپ ءۇيىلىپ كەلگەن ۇلكەندەرگە مىرزالىق تانىتىپ ساندىقتىڭ تۇبىنە تىعىپ ساقتاپ جۇرگەن ءجۇز مىڭ تەڭگەنىڭ باسىنا سۋ قۇيىپتى... ءتاتتى-ءماتتى, ورىك-مەيىز دەگەندەي, ءاي, مىنا مەندەگى باس – باس ەمەس, قاۋاق قوي انشەيىن!.. ايتپەسە, قالاعا جۇرەر الدىندا وسى نۇراسىلى استانادان تەلەفون شالىپ: “كوكە, ازىن-اۋلاق جيعانىڭىز بولسا ءتۇيىپ الا كەلىڭىز, يپوتەكالىق ۇيگە جازىلىپ قويالىق” – دەگەن ەدى. يپوتەكا نە جەسىن مۇنان! سالدىراعان پلاسكارت پويىزعا جولاقىسىن ازەر تاۋىپ, قالتاسىنىڭ ءتۇبى تەسىك, كوك تيىنى جوق, وكپەسى سىر-سىر... ىشەگى قۇر-قۇر... ءىشى تۇسكەن سىنىق ديۆاندا ءشوميىپ جاتىسى مىناۋ ەندى. داۋىسى وقىس شىعىپ كەتىپتى. ء“اي, وسى مەندە باس جوق, قازاقشىلىق ولتىرەدى ءوزىمدى!” ابىروي بولعاندا نۇراسىلى بولمەدەن شىعىپ, اس ۇيدەن شاي اكەلۋگە كەتىپتى. باسىن وقىس كوتەرىپ الىپ, جامان ءتۇس كورىپ ويانعان كىسىدەي ماڭايىنا الارا قارادى. قابىرعاداعى اينادان كوزىنىڭ استى كولكىلدەپ ىسكەن, جاعى جەلقاقتى, قىزىلشىرايلى, الپىستى القىمداعان جىگىت اعاسى ەرسى ەجىرەيەدى. ەسىك سارت اشىلىپ ۇلى ەنەدى. ءبىر قولىندا شاينەگى, ءبىر قولىندا بورشش قۇيعان كاسترولى, توگىپ الماي قالاي لىپىپ جۇرگەنىنە قايران. بەلىن باسىپ كيرەلەڭدەي كوتەرىلدى, بولمە ورتاسىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە ءشوميدى. تاڭدايى توبارسىپ, ءشول قىسىپ ءولىپ بارادى, ۇلى ۇسىنعان ىستىق شايدى اۋزىن كۇيدىرىپ ۇرتتاي تۇسەدى. ءاپ-ساتتە سۇمەك بوپ تەرلەدى. بىراۋقىمدا تىلگە كەلدى. ءۇنى كۇڭىرەنىپ ەستىلدى. كوزىمنىڭ اعى مەن قاراسى – نۇراسىلىم, دۇنيە تىرشىلىگىنەن اڭعارعانىم, اكە بولىپ, شەشە بولىپ, تۋعان-تۋىسقان بولىپ بولامىن دەپ ۇمتىلىپ تۇرعان بالانىڭ الدىنا تۇرماۋ كەرەك بىلەم. بولام دەگەن بالانى قازاقشىلىق... بىلىق-شىلىق... ەتەكباستىلىقپەن قۇرتىپ جۇرگەن ءوزىمىز عانا! كۇن كوزىنە شىعارماي كوكتەي ورىپ, ءوسىپ وركەندەيىن دەپ تۇرعان ۇرپاقتى اقشا تاپ, قولىمدى جىلى سۋعا مال!.. باسىڭا وتاۋ تىك!.. كەلىن جۇمسايىن, نەمەرە جۇباتايىن!.. ءوزىڭ قۇرالپى پالەنشە, تۇگەنشەلەر الشاڭ باسىپ, ۇيىنە تاسىپ داۋلەت جيناپ, قارتتارىنا قاراسىپ ەلدە ءجۇر انە!.. – دەپ, ءتۇپ ەتەكتەن جارماسىپ, كەجەگەمىز كەرى تارتىپ, اۋىل اراسىنىڭ اجىك-كۇجىگىنەن اسپايتىن عىپ جۇرگەن ءوزىمىز عانا! وسىنى ويلاعاندا جەردىڭ جارىعى بولسا كىرىپ كەتە جازدايمىن, جەر بوپ جاسيمىن, ماڭايىمدى سىيپالاپ ومالىپ وتىرىپ قالام, نۇراسىلىم! – دەگەن قوجامجاردىڭ كوكىرەگى قارس ايرىلدى.
ايتتى-ايتپادى, دۇنيەدە ەل اعاسى جاسىنا جەتكەندە “اھ” ۇرىپ وكىنگەن, ماڭدايىن توقپاقتاعانداي كەپكە ەنىپ وپىنعان جامان ەكەن. اكەسىنىڭ سىقپىتى نۇراسىلدىڭ كوزىنە سولاي كورىندى. تەرەزەنى جەلتوقساننىڭ جىندى بورانى جۇلقىپ اشا الماي قار جەنتەگىمەن ۇرعىلاسىن كەپ. بولمە ءىشى كۇڭگىرت تارتتى. قامىعىپ, ءوز-وزىنەن جەر تىرەگەندەي بولىپ وتىرعان اكەسىن جادىراتقىسى كەلدى بىلەم, نۇراسىل كەشەگى كۇندەردەن قايىرىپ ەستەلىك ايتتى. جادىراپ, كوڭىلدەنىپ وتىرسىن دەپ ويلادى. – ەسىڭىزدە مە, كوكە, ەلدە ەمگە تابىلمايتىن تەلەماستەر – تەلەديدار جوندەۋشى بولدىڭىز. ءوزىم ەس بىلگەلى كىمنىڭ تەلەديدارى بۇزىلسا – “جوندەپ بەرە قالىڭىز” دەپ سىزگە جالىناتىن. ماڭايداعى, ءتىپتى اۋدان اكىمدەرى جەڭىل جۇيرىگىن جىبەرىپ ءسىزدى العىزاتىن. قولى التىن شەبەر اتاندىڭىز. كەيىنگى جىلدارى جۇرتتىڭ لاقتىرعان, جاراماي قالعان, قاڭسىعان تەلەديدارىن “زەينەتكە شىققاندا نانتابارىم بولادى” دەپ ۇيگە جيدىڭىز كەلىپ... جيدىڭىز كەلىپ... ونشاقتى جىلدا ۇيىلگەن جارامسىز تەلەديدار ۇيگە سىيماي, اۋلادا تاۋ بوپ ءۇيىلدى. بىلتىر ەلگە بارعانىمدا, تال تىگەتىن اۋلانى بوساتالىق دەپ الگى تاۋ-تاۋ جارامسىز تەلەديداردى ءۇش ساموسۆال جالداپ... ەكى كۇن تاسىپ... ازەر قۇتىلىپ ەدىك. باياعى نانتابارىڭىزدى جوقتاپ, كوڭىل-كۇيىڭىز پاسەيىپ وتىر ما, كوكە؟ بالاسىنىڭ جەڭىل قالجىڭ, قاعىتپا سوزىنە ءمان بەرمەدى. – نەسىن ايتاسىڭ, قىر اسىپ ويلانباپپىز!..
باسىمىزدى قۇمعا تىعىپ جۇرە بەرىپپىز. كۇلەرسىڭ بە, جىلارسىڭ با ەندى. ەلدىڭ جارامسىز دەپ لاقتىرعان ەسكى-قۇسقى تەلەديدارىن ۇيگە تاسىپ تاۋ عىپ ءۇيىپ جيا بەرىپپىن, جيا بەرىپپىن. جاپون اعايىندار ون-ون بەس جىل ىشىندە لامپالى تەلەديداردى مۇقىم وزگەرتىپ, جارتىلاي وتكىزگىشكە اينالدىرىپ ۇلگەرەرىن قايدان ءبىلىپپىز! ءاي, باس ىستەمەيدى عوي, مىنا باس!.. – دەپ قوجامجار ءارى-بەرىدەن كۇڭىرەنگەندە كوكىرەگى قارس ايرىلدى. قاراپتان-قاراپ كۇيزەلىپ, ىشتەن تىنعانداي كەپكە ەندى. ءجۇزى ءورت سوندىرگەندەي كۇرەڭىتتى. اكەسىنىڭ مىنا تىعىرىققا تىرەلگەن پوشىمىنان نۇراسىل شوشىپ قالدى. اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قىسىلدى. دەگبىرى تاۋسىلىپ, ءوز-وزىنەن كۇيگەلەكتەنىپ, شايدى قايىرا ىسىتىپ, دەمدەپ اكەلۋگە ۇمتىلدى. لەزدىڭ اراسىندا قايىرا ورالدى. ءسۇت قاتقان كۇرەڭ شايدى ىسسىلاي قۇيىپ, ءتاتتى-دامدىلەرىن اكەسىنىڭ الدىنا ىسىرىپ ەلپەك قاقتى. الدەن ۋاقىتتا بارىپ قوجامجاردىڭ قارلىعىڭقى ءۇنى شىقتى, قابىرعانىڭ ارعى جاعىنان ەستىلگەندەي قۇلاعىنا ءۇزىلىپ, كۇڭگىرلەپ جەتتى. – اسىلىم, سوڭعى ايتار اقىلىم: سوڭىڭا بۇرىلىپ قاراۋشى بولما! دىتتەگەن مەجەڭە ۇمتىلىپ باق! بىزگە قارايلاما, ءوزىڭدى اياما! قۇداي بەرگەن ونەر نىعىمەتىن جەتىلدىرە ءتۇس, جەتىلدىرە بەر. الگىندە, كەڭ سارايدا ساقالدى ءارتىستىڭ اۋزىنان شىققان نە ءسوز ەدى ول! ءتىلىمنىڭ ۇشىنا كەپ تىعىلىپ تۇر. نۇراسىل ويىن جالعاپ جىبەردى. – ۆيرتۋوز! شەبەرلىك شىڭىنا جەتكەن – ءبىرتۋار!.. شابىت شاقىرار!.. دەگەن ۇعىمدى بەرەتىن ورىس ءسوزى. – ءيا, ءداپ دوڭگەلەنگەن دۇنيە تىرشىلىگىندە ءوزىڭنىڭ سۇيگەن كاسىبىڭنىڭ باسىبايلى ق ۇلى بول! اللا امانات ەتىپ ساعان تابيعاتقا تارتا تۋعان دارىن بەرگەن ەكەن, سونى اتقارىپ شىعاتىنداي ارعى-بەرگى ارۋاقتاردان مەدەت, مەزگىل سۇرايمىن, ۇلىم. ۆيرتۋوز بول! وسىنى ايتىپ, قوجامجار بارشا كورىكتى كوركەم ءسوزىن ايتىپ تاۋىسقان اقىنعا ۇقساپ, ىشىندەگىسىن سارقىپ قۇيعان سابا سەكىلدەنىپ بىلق-سىلق بوساپ, كيرەلەڭدەي باسىپ كەپ سىنىق ديۆانعا سىلق قۇلادى. سىرتتاعى جەل سارناي ازىنادى. ءىنشاللا, ءتىل-كوزدەن امان بولسا مىنا ۇلىم ءبىر جەردەن شىعار, تۇبىندە باسىمدى تورگە سۇيرەيتىن وسى ۇلىم بولار دەپ ىشتەي ساۋلەلەندى قوجامجار قارت.
دۇكەنباي دوسجان.
