سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
نەمقۇرايدىلىقتىڭ اۋىر سالدارى
قار ەرىسىمەن ءار جەردەن كورىنگەن ۇساق-تۇيەك قوقىس كوڭىل قۇلازىتادى. مۇنداي كورىنىس اۋىل ماڭىندا عانا ەمەس, ءىرى قالالاردىڭ, ءتىپتى ەلوردا كوشەلەرىندە دە ءجيى كەزدەسەدى. قوعامدا ءالى دە قوقىستى ارنايى ورىنعا تاستاۋ, سۇرىپتاۋ مادەنيەتى جۇيەلى قالىپتاسپاعان. پلاستيك, شىنى, قاعازدى ءبىر پاكەتكە ارالاستىرىپ, ورتاق كونتەينەرگە لاقتىرا سالادى. قايتا وڭدەۋگە جارامدى قانشاما شيكىزات وسىلاي پوليگونعا كەتىپ, پايداعا اسپاي جاتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى تۇرمىستىق قالدىقتىڭ كەمىندە 40-50 پايىزى قايتا وڭدەۋگە كەلەدى. بىراق ينفراقۇرىلىمنىڭ السىزدىگى مەن حالىقتىڭ نەمقۇرايلىعى بۇل مۇمكىندىكتى شەكتەپ وتىر.
دامىعان ەلدەر قوقىستى «بايلىق» رەتىندە كورەدى. مىسالى, شۆەتسيادا قالدىقتىڭ 99 پايىزى پوليگونعا جىبەرىلمەي, قايتا وڭدەلەدى نەمەسە ەنەرگياعا اينالدىرىلادى. گەرمانيادا بۇل كورسەتكىش 68 پايىزعا جەتىپ, جىل سايىن شامامەن 60 ملرد ەۋرو تابىس اكەلەدى. بىزدەگى قالدىق تا ەكونوميكالىق رەسۋرسقا اينالا الادى. دەگەنمەن اۋىل-ايماقتا قوقىس جيناۋ, شىعارۋ ءبىر ىزگە قويىلماعان. سالدارىنان قالدىقتار ورتەلەدى نە بەيبەرەكەت ءۇيىلىپ جاتادى. قوردالانعان بۇل ماسەلەنى شەشۋگە جۇيەلەنگەن كەشەندى ءتاسىل قاجەت.
نەگىزى ەكوجۇيەدە بيزنەستىڭ ءرولى ايرىقشا. قاپتامانى ازايتۋ, قايتا وڭدەۋدى مىندەتتەۋ, ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ساقتاۋ كومپانيالار ءۇشىن تاڭداۋ ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. مەملەكەت, قوعام جانە بيزنەس اراسىنداعى وسى ۇيلەسىم ەكولوگيالىق مادەنيەتتى تولىققاندى قالىپتاستىرادى. ماسەلەن, كەي مەملەكەتتەردىڭ ماركەتپلەيستەرى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ, قاپتامالاردى وزدەرى وڭدەپ, قايتا پايدالانىلاتىن وراۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن. دەپۋتات جارقىنبەك امانتاي ۇلى بىزدە بۇل تەتىك تولىق ىسكە اسپاي وتىرعانىن ايتادى.
ول جاقىندا ماسەلەنى ءماجىلىس مىنبەرىندە كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ونلاين ساۋدانىڭ كەڭەيۋى ءبىر جاعىنان حالىققا قولايلىلىق اكەلسە, ەكىنشى جاعىنان ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى دە تۋىنداتىپ وتىر. تاۋاردى زاقىمداماي جەتكىزۋ ءۇشىن پلاستيك, پلەنكا, كارتون سەكىلدى كوپتەگەن «شىعىن ماتەريالدارى» قولدانىلادى. جەتكىزىلگەننەن كەيىن ولاردىڭ باسىم بولىگى قوقىسقا تاستالادى. سالدارىنان قاپتاما قالدىقتارىنىڭ ۇلەسى ارتىپ, پوليگوندارعا تۇسەتىن جۇكتەمە جىل سايىن كوبەيىپ جاتىر.
«بىرقاتار وڭىردە ماسەلەنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى سۇرىپتاۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن جانە بيزنەستىڭ قاپتاما كولەمىن ازايتۋعا نەمەسە قايتا پايدالانىلاتىن ىدىس جۇيەسىن دامىتۋعا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدىڭ السىزدىگىمەن بايلانىستى. وسىعان ناقتى نورماتيۆتىك تالاپتار, قالدىقتاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ بويىنشا كەڭەيتىلگەن ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك مەحانيزمى قاجەت. ينۆەستيتسيا تارتىپ, ءىرى قالالاردا قايتارىمدى كونتەينەرلەر, جاشىكتەر, بىرنەشە رەت قولدانىلاتىن قاپتاما جۇيەسىن ەنگىزۋگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە قوسۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى», دەيدى ماجىلىسمەن.
يميتاتسيا كۇشى
نەگىزى «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق اكتسياسى قوعامدا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا ناقتى سەرپىن بەردى. اسىرەسە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ايقىن بايقالدى. ءار سەنبىلىكتەن قالماي, كوشەلەردى قوقىستان تازارتتى, اۋلالاردى اباتتاندىردى, جۇزدەگەن تال-تەرەك ەكتى. ولارعا باس بولعان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلار دا اينالاسىنداعىلارعا ۇلگى بولدى. بۇل يگى ءىستى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باستاپ, قولداۋ ءبىلدىرۋى دە اكتسيانىڭ حالىق اراسىندا كەڭ تارالاۋىنا ىقپال ەتتى. بۇل – پافوس ەمەس, قاراپايىم الەۋمەتتەنۋدىڭ پسيحولوگيالىق اسەرى. مۇنى الەۋمەتتانۋشى ايدىن لۇقپان دا راستايدى. ول قوعامداعى مىنەز-ق ۇلىق كوبىنە ۇلگى-ونەگە ارقىلى قالىپتاساتىنىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. ياعني ورتادا جاقسى ءۇردىس ورنىعىپ, بەلگىلى ءبىر ادامدار تازالىق ساقتاۋدا, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى دارىپتەۋدە ناقتى ىسىمەن كوزگە تۇسسە, وعان وزگەلەر دە ەلىكتەي باستايدى. بۇل قۇبىلىستىڭ ءمانى پسيحولوگيادا يميتاتسيا تۇسىنىگىمەن اشىلسا, سوتسيولوگ گابريەل تارت ەڭبەكتەرىندە الەۋمەتتەنۋدەگى ەلىكتەۋ تەورياسى ارقىلى تۇسىندىرىلەدى.
ء«ار ادام بەلگىلى ءبىر كەزەڭنەن كەيىن, ەسى كىرگەن ساتتەن باستاپ, جان-جاقتان ەلىكتەۋ وبەكتىلەرىن ىزدەي باستايدى. ول – اتا-اناسى, اجەسى نەمەسە اكەسى, ءتىپتى تانىمال تۇلعالار بولۋى مۇمكىن. ادام وسى وبەكتىنىڭ ارەكەتتەرىن قايتالاۋعا تىرىسادى, سول ارقىلى ءوز مىنەز-قۇلقىن, شەشىم قابىلداۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرادى. ەلىكتەۋ ءپوزيتيۆتى دە, نەگاتيۆتى دە اسەر ەتۋى ىقتيمال. بۇل زاڭدىلىق – بالالاردىڭ تابيعي ۇيرەنۋ ءتاسىلى عانا ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەلۋىنىڭ ءبىر تەتىگى. ياعني ادام وزىنە ۇنايتىن, قۇرمەتتەيتىن تۇلعاعا ۇقساۋعا تىرىسىپ, ونىڭ ارەكەتىن, مىنەزىن, ءتىپتى ويلاۋ جۇيەسىن قايتالايدى. باسقاشا ايتقاندا, ادامدار جاڭا داعدىلاردى كوبىنە باقىلاۋ ارقىلى مەڭگەرەدى», دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
اقپاراتتىق اعىن كۇشەيگەن زاماندا مۇنداي مىنەز-ق ۇلىق كوپشىلىككە تەز تارالىپ, بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك نورمانىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر. ياعني قوعامدا شىنايى ۇلگى بولار تۇلعالار, ورتامىز كوبەيگەن سايىن, تازالىق پەن جاۋاپكەرشىلىك تە قالىپتى داعدىعا اينالادى.
«اۋىلىنا قاراپ, ازاماتىن تانى» دەگەندى قازاق تا جاي ايتپاعان. ءار قالا, اۋىل, اۋداندا جەرگىلىكتى جۇرت ماقتان تۇتاتىن, سىي-قۇرمەتكە لايىق ازاماتتار وسىنداي يگى ىستە سامارقاۋ قاراماي, اۋلاسىن تازا ۇستاپ, اينالاسىنا ۇلگى بولسا, ەكولوگيالىق مادەنيەت قاۋىمنىڭ بولمىسىن اشا تۇسەتىن قۇندىلىق رەتىندە ورنىعادى», دەيدى ا.لۇقپان.
ءتارتىپ – ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ تىرەگى
ءتارتىپ پەن ءوزارا قۇرمەت بەرىك ورنىققان جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيادا ەكولوگيالىق مادەنيەت بالالاردا ەرتە جاستان سىڭەدى. ولار وزدەرىنىڭ وقيتىن سىنىبىن تازالايدى, قوقىستى سۇرىپتاۋدى ناقتى تاجىريبەدە كورىپ وسەدى, ەكولوگيا جەكە ءپان عانا ەمەس, ءومىر سالتى رەتىندە وقىتىلادى. اقپاراتتىق ساياسات تا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. تەلەديدار, الەۋمەتتىك جارناما, كوشەلەردەگى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى نۇسقاۋلىقتار ادامدارعا «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرەدى. كرەاتيۆتى يندۋستريا ونىمدەرىندە (انيمە, دوراما) دە ەكولوگيالىق تاقىرىپتار سيۋجەتكە ەنگىزىلىپ, دارىپتەلەدى.
ەكى ەلدەگى ينفراقۇرىلىم دا وسى مادەنيەتكە تولىق بەيىمدەلگەن. ءار اۋداندا قوقىستى سۇرىپتاۋدىڭ ناقتى ەرەجەسى بار, قوقىس شىعارۋ كۇندەرى بەلگىلەنگەن, ال تالاپتى بۇزعاندارعا ايىپپۇل سالىنادى. كەي جاعدايلاردا جاۋاپكەرشىلىك ۇجىمدىق سيپات الادى. ماسەلەن, كوپقاباتتى ۇيدەگى ءبىر تۇرعىننىڭ قوقىستى سۇرىپتاماي تاستاي سالۋى بۇكىل پاتەر يەلەرىنە اسەر ەتەدى. ونىڭ بەيقامدىعىنان تۇتاس تۇرعىندار ايىپپۇل ارقالايدى. ادامدار بۇل ارەكەتى ءۇشىن ءبىر-بىرىنەن ۇيالادى. نەگىزى بۇل مەحانيزم بىزدە دە بار. بىراق كوبىنە تەرىس اسەردە قولدانىلىپ (توي-دومالاق, تاپتاۋرىندى وي) ءجۇر.
كوشەلەردە باقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلىپ, قوقىستى دۇرىس تاستاماعان جاعدايدا ايىپپۇل فوتو-دالەلمەن بىرگە پوشتاڭىزعا جولدانادى. ياعني بۇل جۇيە ەكى ەلدە دە زاڭدىق تەتىكتەر ارقىلى بەرىك ورنىققان.
ءبىر قىزىعى, بۇل جۇيەدە مىقتى فيلوسوفيا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. حالىقتار ەجەلدەن ءومىردىڭ ءمانىن «مەن» دەگەن ۇعىمعا بايلامايدى. بالاعا ء«وزىڭدى تاپ» دەۋدەن بۇرىن, «بۇگىن كىمگە پايدالى بولا الاسىڭ؟» دەپ ۇيرەتەدى. ياعني دۇنيەتانىمنىڭ ءمان-ماعىناسى مەنمەنشىلدىكتەن ەمەس, ءوزارا قارىم-قاتىناسپەن اشىلادى. سوندىقتان ادام ءوزىن دالەلدەۋگە ەمەس, ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلادى. ال ءوز ورنىن تابۋ – قوعامعا قاجەت بولۋ, ورتاق ۇيلەسىمگە ۇلەس قوسۋ دەگەن ءسوز. وسى سەبەپتى ءتارتىپ پەن قۇرمەت سىرتتان تاڭىلعان تالاپ ەمەس, ىشكى قاجەتتىلىككە اينالعان. ءار ادام ءوزىن جەكە تۇلعا عانا ەمەس, تۇتاس جۇيەنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سەزىنەدى. سودان جايلى قورشاعان ورتانى قالىپتاستىرۋ ىسىندە ارقايسىسى وزىنشە اتسالىسادى.
وسىنداي تاجىريبەلەر اياسىندا قازاقستاندا دا ەكولوگيالىق قۇندىلىقتار اتا زاڭمەن بەكىتىلە باستادى. «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان ءامىرتايدىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق رەفورما قورشاعان ورتانى قورعاۋدا قۇقىقتىق كەپىل بولادى. ماسەلەن, تابيعاتتى قورعاۋ نورمالارىن وندىرىستىك توپتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن وزگەرتۋ مۇمكىن بولمايدى.
ء«بىز ءۇشىن جاڭا كونستيتۋتسيا ەكولوگيالىق, جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋعا جاڭا يمپۋلس بەرەدى. سەبەبى كونستيتۋتسيانىڭ باستى كىرىسپەسىنىڭ ىشىندەگى 11 قاعيداتتىڭ بىرەۋى جوعارعى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. سونىمەن قاتار باسقا باپتاردا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, ادام دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بار», دەيدى ول.
قورىتا ايتساق, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تەك زاڭ مەن تەحنولوگياعا ەمەس, ءار ادامنىڭ كۇندەلىكتى تاڭداۋى مەن تابيعاتتى ايالاۋ دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى شەشىلەدى.
