*28 ماۋسىم – بايلانىس جانە اقپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى
– دەيدى «كوستانايسكيە نوۆوستي» وبلىستىق-ايماقتىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرگەي حارچەنكو
– سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, جاقىندا رەسەيدىڭ كارلوۆى ۆارىداعى كونسۋلى كونستانتين پروۆالوۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتىڭىزدا ماسكەۋلىك ءبىر باسپادان كىتابىڭىزدىڭ شىققانىن ايتقان ەدىڭىز. اڭگىمەنى جاعىمدى جاڭالىقتان باستايىق, جاڭا تۋىندى نە تۋرالى؟
– كىتاپ «ەكى ەل, ەكى تاعدىر, ءبىر ماقسات» دەپ اتالادى. مۇندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين تۋرالى ويلارىمدى جيناقتادىم. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ەلباسى, ەۋرازيالىق ويشىل» دەپ اتالادى. كىتاپتىڭ «ۆلاديمير پۋتين: بارلاۋشى, ساياساتكەر, پاتريوت» دەپ اتالاتىن ەكىنشى ءبولىمى كورشى ەل باسشىسى تۋرالى جازبالارىمنان تۇرادى. مەن قازاقستان پرەزيدەنتىمەن جاس قۇرالپىم شامالاس اداممىن, ءبىر زاماندا, ءبىر قوعامدا ەرجەتتىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءومىر سۇرگەن, ەرجەتكەن قوعامنىڭ, ۋاقىتتىڭ قيىندىقتارى, جەتىستىگى – بارلىعى ماعان دا تانىس. مەن الەمدىك دارەجەدەگى ليدەردىڭ ءوسۋ جولىنا ءۇڭىلدىم, ول تۋرالى ادەبيەتتەر, ماقالالار, كىتاپتار مەنى ەرەكشە قىزىقتىرادى. ءوز باسىم لاۋازىمدىق بيىككە كوتەرىلگەن جانداردى ەكىگە ءبولىپ قارايمىن. ونىڭ ءبىرى بيىككە كوتەرىلىپ العان سوڭ, پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن وزىنەن ىسىرىپ تاستاپ وتىرادى, دەمەك, ءوزىنىڭ كولەڭكەسىنەن ارعىنى كورمەيدى. ەكىنشىسى – حالىق ءۇشىن تۋعان ادامدار. ولار قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, كىشكەنتاي مۇمكىندىكتى جىبەرمەي, ادامدارعا كومەككە ۇمتىلادى. مۇنى ول قىزمەتتەگى مىندەتى ەمەس, ءومىر دەپ ۇعىنادى. سوسىن كەڭ كولەمدە, بيىك دەڭگەيدەن حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلايدى.
مۇنداي كوشباسشىلار ۇلكەن-كىشىنىڭ, الىس-جاقىننىڭ وزىنە دەگەن تەرەڭ قۇرمەتىن وياتادى, نۇرىمەن شۋاق شاشىپ تۇرادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي دارەجەگە كوتەرىلگەن ليدەر. كوشباسشىنىڭ جالپى باسشىدان ايىرماشىلىعىن ءتۇسىنۋ دە ەشكىمگە قيىندىق تۋدىرا قويماس. كوشباسشى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنان وزىق ويلايدى, ىسىمەن دە وق بويى العا كەتەدى, بولاشاقتى بولجايدى. مەن وسى كىتاپتى جازار الدىندا امەريكا پرەزيدەنتتەرى دجوردج ۆاشينگتون, توماس دجەففەرسون, دجوردج كەننەدي جانە تاعى باسقا دا الەمدىك تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپ وقىدىم. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ دە ەل تىزگىنىن قولىنا العالى بەرگى قىزمەت جولىن, باياندامالارى مەن سوزدەرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرامىن. وسى كىتاپقا دايىندىق ۇستىندە دە ەلباسى تۋرالى قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ, جۋرناليستەردىڭ ماقالالارىن قولىما الۋعا تۋرا كەلدى, ول تۋرالى تۇسىرىلگەن سوڭعى فيلمدەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇلعاسىن جان-جاقتى اشا ءبىلدى.
نازارباەۆتى ۋاقىت مويىندادى, بولاشاق تا مويىندايتىن بولادى. مۇنداي ادامداردى ۋاقىت تۋدىرادى, ۋاقىت وسىرەدى. قاراپ وتىرساڭىز, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسات ساحناسىنا شىققان 90-شى جىلدار مەن ونىڭ بۇگىنىن سالىستىرىڭىزشى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماسەلەنى تەرەڭنەن ويلاۋى, الەم بەتبە-بەت كەلىپ وتىرعان پروبلەمالاردى كەڭ قامتۋى جونىنەن تەك العا جانە بيىككە ءوسىپ وتىردى. زاماننىڭ ادامزات الدىنا توسىپ وتىرعان بارىنشا كۇردەلى ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن قايىرىپ تالداپ قانا قويماي, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ايتادى. ەلباسى سول ءۇشىن دە كوشباسشى! مەن جاڭا كىتابىمدا الەمدىك ەكى ليدەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, كورشى ءارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى ەل – قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارى كۋا بولىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇردەلى ۋاقىت جايىنان دا وي قوزعادىم.
– قازىر اقپارات بيلەگەن زاماندا تاريحي قۇندىلىقتارعا قايتا باعا بەرۋ, تاريحتى قايتا قاراۋ سەكىلدى ۇمتىلىس كوپ. وسى نەگە بايلانىستى؟ مۇنىڭ حالىقارالىق جاعدايدىڭ تىنىشتىعىنا كەرى اسەرى بولماي ما؟
– سۇراق ماڭىزدى. اقپارات عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. قازىرگى اقپارات كەڭىستىگىنىڭ دامۋى ءار ادامعا ءوزىنىڭ اينالاسىندا جانە جالپى الەمدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىن وي تارازىسىنان وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال تاريحي قۇندىلىقتارعا كەلسەك, ولار دا قوعامنىڭ, ۇرپاقتىڭ اۋىسۋىنا قاراي وزگەرەتىن بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, ونىڭ ار جاعىندا مۇددە جاتىر. الايدا, ناقتى شىندىققا نەگىزدەلگەن ىرگەلى تاريحي قۇندىلىقتار بار. ونى ەشكىم ورنىنان قوزعالتا المايدى. سوسىن قوعامنىڭ دامۋىنا دا, قوعامدىق پىكىرگە دە ەشقانداي اسەر ەتە المايتىن, بىراق ايتىلا بەرەتىن اڭگىمەلەر دە بولادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قورىتىندىلارىنا قالايشا قايتا باعا بەرەمىز؟ ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى. سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى ساياسي ساحنادا الاساپىران ۋاقىت بولدى. ساياسي تۇلعالار كوزقاراستارىنىڭ ءوزى جەلگە قويعان قالقانداي قۇبىلىپ وتىردى. فاشيستىك گەرمانيانى جەڭۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيا, اقش, كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ساياسي وداعى قۇرىلدى. فاشيزم ۇياسى جويىلدى. ال سوعىستان كەيىن انگليانىڭ پرەمەر ءمينيسترى, ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى ۋ.چەرچيلل ءوزىنىڭ فۋلتونداعى سوزىندە كەڭەس وداعىنا قارسى سويلەدى. سولاي بولا تۇرا ستالين اۋىرىپ جاتقاندا كۇن سايىن ەلشىلىگى ارقىلى ونىڭ ءحالىن ءبىلىپ تۇردى. «ول رەسەيدى سوقامەن قابىلداپ, سوڭىندا اتوم بومباسى بار ەل قالدىرىپ كەتتى» دەپ باعا بەرگەن دە سول. ساياساتتاعى ءوز كۇشىن تارازىلاۋ جانە قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ چەرچيللدەن باستالعان سەكىلدى. بۇگىن ءبىز ۇلى وتان سوعىسىندا جەڭگەن رەسەي ەمەس, كەڭەس وداعى ەكەنىن جازۋعا ءتيىسپىز. بۇلاي جازباساق, ول تاريحي قۇندىلىقتاردى بۇرمالاۋ بولادى. «28 پانفيلوۆشىلار ەرلىگى – اڭىز» دەگەن قاڭقۋ سوزدەر شىعىپ ءجۇر. 28 پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى, ولاردىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر, الماتىدا قۇرىلعان ديۆيزيادان ەكەندىگى, گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ, باتالون كومانديرى ب.مومىش ۇلى تاريحي تۇلعالار بولعاندىعى – شىندىق. تاريحي فاكت – ەشكىمنىڭ, ەشقانداي پىكىرىنە كونبەيتىن بىربەتكەي, سول كۇيىندە قالاتىن قۇبىلىس. تاريحي شىندىقتى لاقاپقا اينالدىرعىسى كەلگەندەردىڭ ءوزى مازاققا اينالادى. ولاردى تاريح تا, تاريحي تۇلعالاردىڭ ارۋاعى دا كەشپەيدى.
– قازاقستان تاريحي تاعدىرىمەن كوپ ەتنوستى ەل بولىپ وتىر. ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بىرلىكتىڭ قانداي بولاتىندىعىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن جاساعان ەلمىز. دەموكراتيا وسى بىرلىگىمىزدىڭ, تۇتاستىعىمىزدىڭ ساقتالۋىنا قانشالىقتى قىزمەت ەتەدى؟ ءسىزدىڭ عالىم جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلەدى.
– الەمدە قوعامدىق-ساياسي ءومىر تىم ساياساتتانىپ كەتتى. كەيبىر جۋرناليستەر, ساياساتتانۋشىلار كەز كەلگەن وقيعادان, كورىنىستەن ساياسي استار ىزدەپ تۇرادى. بۇل تۇبىرىمەن قاتە. مىسالى, باتىس ەلدەرىندە ءبىر جىنىستىلاردىڭ وتباسىن قۇراتىنى قازىر كوپ ايتىلادى. ادام پسيحولوگياسىندا مۇنداي اۋىتقۋشىلىقتار بۇرىنعى زاماندا دا بولعان. ال ەۋروپا مۇنداي نەكەنى شاراسىزدىق دەپ تانيدى, كەيبىر ەلدەردە وعان رۇقسات بەرىلگەنى دە بەلگىلى جانە ولار بارلىعى دا وسىعان كەلەدى دەپ ويلايدى. ەگەر وزگە ەلدەردە جۇرت مۇحيتتىڭ جاعاسىنداعى بيىك جارعا شىعىپ الىپ, سۋعا سەكىرىپ جاتسا, ءبىز دە سونى قايتالاپ قىرىلۋىمىز كەرەك پە؟ دەموكراتيا مەن انارحيانىڭ اراجىگى بار ەمەس پە؟ دەموكراتيا دەپ ءتۇسىنەتىن مۇنداي اعىمعا نەمەن قارسى تۇرۋىمىز قاجەت. بۇل ورايدا, قازاقتاردىڭ دانالىعى كەرەمەت قارۋ. قازاق حالقىنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, قانعا سىڭگەن ءداستۇر-سالتى بار. ۇلكەندى سىيلاۋ, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ, اعايىننىڭ تاتۋلىعىن ويلاۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى سەكىلدى قاسيەتتەرى, ءتۇرلى تىيىم سوزدەرى, ۇل مەن قىزدىڭ تاربيەسى سىرتتان كەلەتىن ساياساتتانعان ازعىندىققا جول بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى, قارىم-قاتىناستىڭ بارلىعىن ادامگەرشىلىككە, سىيلاستىققا قۇرۋى – بۇگىنگى قازاقستانداعى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىك نەگىزىنىڭ ءبىرى دەر ەدىم. تولەرانتتىلىق, وزگەنىڭ مادەنيەتىن, كىسىلىگىن سىيلاپ تۇرىپ, ءوزىن سىيلاتۋ – قازاق حالقىنان ءبولىپ بولمايتىن تاعى ءبىر قاسيەت.
– سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, قازاقستاندىقتاردىڭ ارمان-مۇراتى – قازاقستاندىق پاتريوتيزم تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەڭەس وداعى كەزىندە, ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدا پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى بولدى. پيونەر, كومسومول باتىرلاردى ءپىر تۇتتىق. ولاردىڭ بارلىعى دا ساياساتپەن جاسالعان ەدى. «جاس گۆارديانىڭ» ءوزى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلدى. بۇل فاشيزمگە قارسى جاستاردىڭ قارسىلىعىن, رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسالدى عوي. سول كەزدىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا دۇرىس تا بولار. ءار زاماننىڭ ءوز مۇراتى بولادى. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, قازاقستاندىق پاتريوتيزم بار. مىسال ايتايىن. جەڭىس كۇنى قوستانايدا جاڭبىر ءسۇمەكتەپ قۇيىپ تۇردى. سوعىس قۇرباندارىنا ارنالعان مەموريالعا گۇل شوقتارىن قويۋ ءۇشىن جەڭىس ساياباعىنا حالىق سىيماي كەتتى. مەن كىرە الماي كەزەك كۇتىپ, ساياباقتىڭ سىرتىندا ءبىر جارىم ساعات ءجۇردىم. مەن سياقتىلار قۇيعان جاڭبىردىڭ استىندا تىرپ ەتپەي كەزەككە تۇرىپ, ساياباققا كىردى. جاڭبىرعا مالشىنعان قوستانايلىقتاردى سول كۇنى ەشكىم ەسكەرتكىشكە گۇل شوعىن قوي دەپ قىستاعان جوق. قارتتار دا, جاستار دا ءماڭگىلىك الاۋعا تاعزىم ەتىپ, قابىرعادا جازىلعان بوزداقتاردىڭ اتى-ءجونىن سيپاپ وتەدى. مىنە, بۇل كوزىڭە جاس ۇيىرەر كورىنىس ەدى. بۇل پاتريوتيزم ەمەس پە؟
مەن سول كۇنى مىنانداي ويعا كەلدىم. وتكەنىڭدى ءبىلۋ, ۇمىتپاۋ پاتريوتيزمنىڭ باستاۋ بۇلاعى بولسا كەرەك. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ «ءماڭگىلىك ەل» يدەياسى وتە وزەكتى ءارى ۋاقتىندا كوتەرىلگەن دانالىق شەشىم دەر ەدىم.
– ءسىز وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ايماقتاعى ءىرى گازەتتى باسقارىپ كەلەسىز. بۇگىنگى جۋرناليستيكا جانە شىعارماشىلىق ۇيىمدى باسقارۋ جونىندەگى پىكىرىڭىز دە قىزىقتى بولار ەدى.
– جۋرناليستيكا – ءومىردىڭ, قوعامنىڭ ايناسى عوي. قازىر حالىقارالىق ساياسي ءومىر وتە كۇردەلى. وسى تاقىرىپقا جازاتىن جۋرناليستەر ەلدەر مەن مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى بۇزبايتىنداي, ەلدەستىرەتىن ەلشىدەي ماقالا جازۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تاقىرىپقا جازاتىندارعا تاقىرىپتى ساۋاتتى تالداپ, ىسكە پايداڭ تيەتىندەي ەتىپ جاز دەر ەدىم. جۋرناليستيكا سالاسى جاقسى كادرلارعا زارۋلىگىن دە ايتقىم كەلەدى. قازىرگى جۋرناليستەر قىزىل سوزگە بەرىلمەي, ءومىردى باقىلاپ, ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ جازسا دەيمىن.
ال ۇجىمعا باسشى رەتىندە مەن جۋرناليستەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋدى الدىڭعى ورىنعا قويامىن. سوسىن ولاردىڭ كۇندەلىكتى ىسىنە ارالاسا بەرمەيمىن, جازعانىنا ءوزى جاۋاپكەرشىلىك الۋىنا ۇيرەتەمىن. جۋرناليستەردى ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋگە, وزدىگىنەن ىزدەنۋگە, ءبىلىم الۋىنا يتەرمەلەيمىن. بۇگىنگى جۋرناليستەر كوممەرتسيامەن اينالىسپاۋى ءتيىس. بۇل دۇرىس باعىت ەمەس. سوندىقتان, بۇگىنگى گازەت رەداكتورلارى – مەنەدجەر بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ارينە, باسشىنىڭ جوعارى ىشكى مادەنيەتى ۇجىمدى تاربيەلەيدى. مەن مۇنى وزىمنەن تالاپ ەتىپ وتىرامىن.
– سوڭعى سۇراق. سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, ەلباسىنىڭ زامانداسىمىن, ەر جەتكەن ۋاقىتىمىز قاتار دەدىڭىز اڭگىمە باستالعاندا. ءوزىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– زامانىمىز ءبىر دەيتىنىم, ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز سوعىستان كەيىنگى اۋىر ۋاقىتقا تاپ كەلدى. مەن 1945 جىلى ۋكراينانىڭ جيتومير وبلىسىندا تۋعانمىن. ءوزىم وسكەن رياسنوە سەلوسى فاشيستەردىڭ قولىندا ءۇش رەت بولىپ, ءۇش رەت كەيىن قايتارىلىپتى. اشتىق, كۇيزەلىس. بالا كەزىمدە سونىڭ شەت جاعاسىن كوردىم. ءجاسوسپىرىم كەزىمدە كومسومولدىق جولدامامەن قوستانايدىڭ جىتىقارا اۋدانىنداعى اسبەست كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا كەلدىم. مۇنداعى جۇمىستىڭ اۋىرلىعى دا ادام ايتقىسىز ەدى. كومسومولدىق ەكپىندى قۇرىلىسقا كەلگەن ءبىر جارىم مىڭ جاستىڭ 500-ءى ءۇش كۇننەن كەيىن قاشىپ كەتتى. مەن مۇنداي اۋىر جۇمىستان تەك وقۋ ارقىلى كەتەتىنىمدى ءتۇسىندىم. مەكتەپتى سىرتتاي قىسقا مەرزىمدە ءبىتىرىپ, قازمۋ-گە وقۋعا ءتۇستىم. سودان بەرى كىتاپتان باس الماي وقۋمەن كەلەمىن. بىلگەنىم ءۇشىن كىتاپقا, ءومىردى ۇيرەنگەنىم ءۇشىن جولىمدا كەزدەسكەن جاقسى ادامدارعا ريزامىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
– دەيدى «كوستانايسكيە نوۆوستي» وبلىستىق-ايماقتىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرگەي حارچەنكو
– سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, جاقىندا رەسەيدىڭ كارلوۆى ۆارىداعى كونسۋلى كونستانتين پروۆالوۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتىڭىزدا ماسكەۋلىك ءبىر باسپادان كىتابىڭىزدىڭ شىققانىن ايتقان ەدىڭىز. اڭگىمەنى جاعىمدى جاڭالىقتان باستايىق, جاڭا تۋىندى نە تۋرالى؟
– كىتاپ «ەكى ەل, ەكى تاعدىر, ءبىر ماقسات» دەپ اتالادى. مۇندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين تۋرالى ويلارىمدى جيناقتادىم. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ەلباسى, ەۋرازيالىق ويشىل» دەپ اتالادى. كىتاپتىڭ «ۆلاديمير پۋتين: بارلاۋشى, ساياساتكەر, پاتريوت» دەپ اتالاتىن ەكىنشى ءبولىمى كورشى ەل باسشىسى تۋرالى جازبالارىمنان تۇرادى. مەن قازاقستان پرەزيدەنتىمەن جاس قۇرالپىم شامالاس اداممىن, ءبىر زاماندا, ءبىر قوعامدا ەرجەتتىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءومىر سۇرگەن, ەرجەتكەن قوعامنىڭ, ۋاقىتتىڭ قيىندىقتارى, جەتىستىگى – بارلىعى ماعان دا تانىس. مەن الەمدىك دارەجەدەگى ليدەردىڭ ءوسۋ جولىنا ءۇڭىلدىم, ول تۋرالى ادەبيەتتەر, ماقالالار, كىتاپتار مەنى ەرەكشە قىزىقتىرادى. ءوز باسىم لاۋازىمدىق بيىككە كوتەرىلگەن جانداردى ەكىگە ءبولىپ قارايمىن. ونىڭ ءبىرى بيىككە كوتەرىلىپ العان سوڭ, پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن وزىنەن ىسىرىپ تاستاپ وتىرادى, دەمەك, ءوزىنىڭ كولەڭكەسىنەن ارعىنى كورمەيدى. ەكىنشىسى – حالىق ءۇشىن تۋعان ادامدار. ولار قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, كىشكەنتاي مۇمكىندىكتى جىبەرمەي, ادامدارعا كومەككە ۇمتىلادى. مۇنى ول قىزمەتتەگى مىندەتى ەمەس, ءومىر دەپ ۇعىنادى. سوسىن كەڭ كولەمدە, بيىك دەڭگەيدەن حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلايدى.
مۇنداي كوشباسشىلار ۇلكەن-كىشىنىڭ, الىس-جاقىننىڭ وزىنە دەگەن تەرەڭ قۇرمەتىن وياتادى, نۇرىمەن شۋاق شاشىپ تۇرادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي دارەجەگە كوتەرىلگەن ليدەر. كوشباسشىنىڭ جالپى باسشىدان ايىرماشىلىعىن ءتۇسىنۋ دە ەشكىمگە قيىندىق تۋدىرا قويماس. كوشباسشى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنان وزىق ويلايدى, ىسىمەن دە وق بويى العا كەتەدى, بولاشاقتى بولجايدى. مەن وسى كىتاپتى جازار الدىندا امەريكا پرەزيدەنتتەرى دجوردج ۆاشينگتون, توماس دجەففەرسون, دجوردج كەننەدي جانە تاعى باسقا دا الەمدىك تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپ وقىدىم. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ دە ەل تىزگىنىن قولىنا العالى بەرگى قىزمەت جولىن, باياندامالارى مەن سوزدەرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرامىن. وسى كىتاپقا دايىندىق ۇستىندە دە ەلباسى تۋرالى قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ, جۋرناليستەردىڭ ماقالالارىن قولىما الۋعا تۋرا كەلدى, ول تۋرالى تۇسىرىلگەن سوڭعى فيلمدەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇلعاسىن جان-جاقتى اشا ءبىلدى.
نازارباەۆتى ۋاقىت مويىندادى, بولاشاق تا مويىندايتىن بولادى. مۇنداي ادامداردى ۋاقىت تۋدىرادى, ۋاقىت وسىرەدى. قاراپ وتىرساڭىز, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسات ساحناسىنا شىققان 90-شى جىلدار مەن ونىڭ بۇگىنىن سالىستىرىڭىزشى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماسەلەنى تەرەڭنەن ويلاۋى, الەم بەتبە-بەت كەلىپ وتىرعان پروبلەمالاردى كەڭ قامتۋى جونىنەن تەك العا جانە بيىككە ءوسىپ وتىردى. زاماننىڭ ادامزات الدىنا توسىپ وتىرعان بارىنشا كۇردەلى ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن قايىرىپ تالداپ قانا قويماي, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ايتادى. ەلباسى سول ءۇشىن دە كوشباسشى! مەن جاڭا كىتابىمدا الەمدىك ەكى ليدەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, كورشى ءارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى ەل – قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارى كۋا بولىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇردەلى ۋاقىت جايىنان دا وي قوزعادىم.
– قازىر اقپارات بيلەگەن زاماندا تاريحي قۇندىلىقتارعا قايتا باعا بەرۋ, تاريحتى قايتا قاراۋ سەكىلدى ۇمتىلىس كوپ. وسى نەگە بايلانىستى؟ مۇنىڭ حالىقارالىق جاعدايدىڭ تىنىشتىعىنا كەرى اسەرى بولماي ما؟
– سۇراق ماڭىزدى. اقپارات عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. قازىرگى اقپارات كەڭىستىگىنىڭ دامۋى ءار ادامعا ءوزىنىڭ اينالاسىندا جانە جالپى الەمدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىن وي تارازىسىنان وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال تاريحي قۇندىلىقتارعا كەلسەك, ولار دا قوعامنىڭ, ۇرپاقتىڭ اۋىسۋىنا قاراي وزگەرەتىن بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, ونىڭ ار جاعىندا مۇددە جاتىر. الايدا, ناقتى شىندىققا نەگىزدەلگەن ىرگەلى تاريحي قۇندىلىقتار بار. ونى ەشكىم ورنىنان قوزعالتا المايدى. سوسىن قوعامنىڭ دامۋىنا دا, قوعامدىق پىكىرگە دە ەشقانداي اسەر ەتە المايتىن, بىراق ايتىلا بەرەتىن اڭگىمەلەر دە بولادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قورىتىندىلارىنا قالايشا قايتا باعا بەرەمىز؟ ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى. سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى ساياسي ساحنادا الاساپىران ۋاقىت بولدى. ساياسي تۇلعالار كوزقاراستارىنىڭ ءوزى جەلگە قويعان قالقانداي قۇبىلىپ وتىردى. فاشيستىك گەرمانيانى جەڭۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيا, اقش, كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ساياسي وداعى قۇرىلدى. فاشيزم ۇياسى جويىلدى. ال سوعىستان كەيىن انگليانىڭ پرەمەر ءمينيسترى, ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى ۋ.چەرچيلل ءوزىنىڭ فۋلتونداعى سوزىندە كەڭەس وداعىنا قارسى سويلەدى. سولاي بولا تۇرا ستالين اۋىرىپ جاتقاندا كۇن سايىن ەلشىلىگى ارقىلى ونىڭ ءحالىن ءبىلىپ تۇردى. «ول رەسەيدى سوقامەن قابىلداپ, سوڭىندا اتوم بومباسى بار ەل قالدىرىپ كەتتى» دەپ باعا بەرگەن دە سول. ساياساتتاعى ءوز كۇشىن تارازىلاۋ جانە قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ چەرچيللدەن باستالعان سەكىلدى. بۇگىن ءبىز ۇلى وتان سوعىسىندا جەڭگەن رەسەي ەمەس, كەڭەس وداعى ەكەنىن جازۋعا ءتيىسپىز. بۇلاي جازباساق, ول تاريحي قۇندىلىقتاردى بۇرمالاۋ بولادى. «28 پانفيلوۆشىلار ەرلىگى – اڭىز» دەگەن قاڭقۋ سوزدەر شىعىپ ءجۇر. 28 پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى, ولاردىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر, الماتىدا قۇرىلعان ديۆيزيادان ەكەندىگى, گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ, باتالون كومانديرى ب.مومىش ۇلى تاريحي تۇلعالار بولعاندىعى – شىندىق. تاريحي فاكت – ەشكىمنىڭ, ەشقانداي پىكىرىنە كونبەيتىن بىربەتكەي, سول كۇيىندە قالاتىن قۇبىلىس. تاريحي شىندىقتى لاقاپقا اينالدىرعىسى كەلگەندەردىڭ ءوزى مازاققا اينالادى. ولاردى تاريح تا, تاريحي تۇلعالاردىڭ ارۋاعى دا كەشپەيدى.
– قازاقستان تاريحي تاعدىرىمەن كوپ ەتنوستى ەل بولىپ وتىر. ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بىرلىكتىڭ قانداي بولاتىندىعىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن جاساعان ەلمىز. دەموكراتيا وسى بىرلىگىمىزدىڭ, تۇتاستىعىمىزدىڭ ساقتالۋىنا قانشالىقتى قىزمەت ەتەدى؟ ءسىزدىڭ عالىم جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلەدى.
– الەمدە قوعامدىق-ساياسي ءومىر تىم ساياساتتانىپ كەتتى. كەيبىر جۋرناليستەر, ساياساتتانۋشىلار كەز كەلگەن وقيعادان, كورىنىستەن ساياسي استار ىزدەپ تۇرادى. بۇل تۇبىرىمەن قاتە. مىسالى, باتىس ەلدەرىندە ءبىر جىنىستىلاردىڭ وتباسىن قۇراتىنى قازىر كوپ ايتىلادى. ادام پسيحولوگياسىندا مۇنداي اۋىتقۋشىلىقتار بۇرىنعى زاماندا دا بولعان. ال ەۋروپا مۇنداي نەكەنى شاراسىزدىق دەپ تانيدى, كەيبىر ەلدەردە وعان رۇقسات بەرىلگەنى دە بەلگىلى جانە ولار بارلىعى دا وسىعان كەلەدى دەپ ويلايدى. ەگەر وزگە ەلدەردە جۇرت مۇحيتتىڭ جاعاسىنداعى بيىك جارعا شىعىپ الىپ, سۋعا سەكىرىپ جاتسا, ءبىز دە سونى قايتالاپ قىرىلۋىمىز كەرەك پە؟ دەموكراتيا مەن انارحيانىڭ اراجىگى بار ەمەس پە؟ دەموكراتيا دەپ ءتۇسىنەتىن مۇنداي اعىمعا نەمەن قارسى تۇرۋىمىز قاجەت. بۇل ورايدا, قازاقتاردىڭ دانالىعى كەرەمەت قارۋ. قازاق حالقىنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, قانعا سىڭگەن ءداستۇر-سالتى بار. ۇلكەندى سىيلاۋ, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ, اعايىننىڭ تاتۋلىعىن ويلاۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى سەكىلدى قاسيەتتەرى, ءتۇرلى تىيىم سوزدەرى, ۇل مەن قىزدىڭ تاربيەسى سىرتتان كەلەتىن ساياساتتانعان ازعىندىققا جول بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى, قارىم-قاتىناستىڭ بارلىعىن ادامگەرشىلىككە, سىيلاستىققا قۇرۋى – بۇگىنگى قازاقستانداعى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىك نەگىزىنىڭ ءبىرى دەر ەدىم. تولەرانتتىلىق, وزگەنىڭ مادەنيەتىن, كىسىلىگىن سىيلاپ تۇرىپ, ءوزىن سىيلاتۋ – قازاق حالقىنان ءبولىپ بولمايتىن تاعى ءبىر قاسيەت.
– سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, قازاقستاندىقتاردىڭ ارمان-مۇراتى – قازاقستاندىق پاتريوتيزم تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەڭەس وداعى كەزىندە, ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدا پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى بولدى. پيونەر, كومسومول باتىرلاردى ءپىر تۇتتىق. ولاردىڭ بارلىعى دا ساياساتپەن جاسالعان ەدى. «جاس گۆارديانىڭ» ءوزى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلدى. بۇل فاشيزمگە قارسى جاستاردىڭ قارسىلىعىن, رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسالدى عوي. سول كەزدىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا دۇرىس تا بولار. ءار زاماننىڭ ءوز مۇراتى بولادى. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, قازاقستاندىق پاتريوتيزم بار. مىسال ايتايىن. جەڭىس كۇنى قوستانايدا جاڭبىر ءسۇمەكتەپ قۇيىپ تۇردى. سوعىس قۇرباندارىنا ارنالعان مەموريالعا گۇل شوقتارىن قويۋ ءۇشىن جەڭىس ساياباعىنا حالىق سىيماي كەتتى. مەن كىرە الماي كەزەك كۇتىپ, ساياباقتىڭ سىرتىندا ءبىر جارىم ساعات ءجۇردىم. مەن سياقتىلار قۇيعان جاڭبىردىڭ استىندا تىرپ ەتپەي كەزەككە تۇرىپ, ساياباققا كىردى. جاڭبىرعا مالشىنعان قوستانايلىقتاردى سول كۇنى ەشكىم ەسكەرتكىشكە گۇل شوعىن قوي دەپ قىستاعان جوق. قارتتار دا, جاستار دا ءماڭگىلىك الاۋعا تاعزىم ەتىپ, قابىرعادا جازىلعان بوزداقتاردىڭ اتى-ءجونىن سيپاپ وتەدى. مىنە, بۇل كوزىڭە جاس ۇيىرەر كورىنىس ەدى. بۇل پاتريوتيزم ەمەس پە؟
مەن سول كۇنى مىنانداي ويعا كەلدىم. وتكەنىڭدى ءبىلۋ, ۇمىتپاۋ پاتريوتيزمنىڭ باستاۋ بۇلاعى بولسا كەرەك. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ «ءماڭگىلىك ەل» يدەياسى وتە وزەكتى ءارى ۋاقتىندا كوتەرىلگەن دانالىق شەشىم دەر ەدىم.
– ءسىز وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ايماقتاعى ءىرى گازەتتى باسقارىپ كەلەسىز. بۇگىنگى جۋرناليستيكا جانە شىعارماشىلىق ۇيىمدى باسقارۋ جونىندەگى پىكىرىڭىز دە قىزىقتى بولار ەدى.
– جۋرناليستيكا – ءومىردىڭ, قوعامنىڭ ايناسى عوي. قازىر حالىقارالىق ساياسي ءومىر وتە كۇردەلى. وسى تاقىرىپقا جازاتىن جۋرناليستەر ەلدەر مەن مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى بۇزبايتىنداي, ەلدەستىرەتىن ەلشىدەي ماقالا جازۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تاقىرىپقا جازاتىندارعا تاقىرىپتى ساۋاتتى تالداپ, ىسكە پايداڭ تيەتىندەي ەتىپ جاز دەر ەدىم. جۋرناليستيكا سالاسى جاقسى كادرلارعا زارۋلىگىن دە ايتقىم كەلەدى. قازىرگى جۋرناليستەر قىزىل سوزگە بەرىلمەي, ءومىردى باقىلاپ, ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ جازسا دەيمىن.
ال ۇجىمعا باسشى رەتىندە مەن جۋرناليستەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋدى الدىڭعى ورىنعا قويامىن. سوسىن ولاردىڭ كۇندەلىكتى ىسىنە ارالاسا بەرمەيمىن, جازعانىنا ءوزى جاۋاپكەرشىلىك الۋىنا ۇيرەتەمىن. جۋرناليستەردى ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋگە, وزدىگىنەن ىزدەنۋگە, ءبىلىم الۋىنا يتەرمەلەيمىن. بۇگىنگى جۋرناليستەر كوممەرتسيامەن اينالىسپاۋى ءتيىس. بۇل دۇرىس باعىت ەمەس. سوندىقتان, بۇگىنگى گازەت رەداكتورلارى – مەنەدجەر بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ارينە, باسشىنىڭ جوعارى ىشكى مادەنيەتى ۇجىمدى تاربيەلەيدى. مەن مۇنى وزىمنەن تالاپ ەتىپ وتىرامىن.
– سوڭعى سۇراق. سەرگەي ۆاسيلەۆيچ, ەلباسىنىڭ زامانداسىمىن, ەر جەتكەن ۋاقىتىمىز قاتار دەدىڭىز اڭگىمە باستالعاندا. ءوزىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– زامانىمىز ءبىر دەيتىنىم, ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز سوعىستان كەيىنگى اۋىر ۋاقىتقا تاپ كەلدى. مەن 1945 جىلى ۋكراينانىڭ جيتومير وبلىسىندا تۋعانمىن. ءوزىم وسكەن رياسنوە سەلوسى فاشيستەردىڭ قولىندا ءۇش رەت بولىپ, ءۇش رەت كەيىن قايتارىلىپتى. اشتىق, كۇيزەلىس. بالا كەزىمدە سونىڭ شەت جاعاسىن كوردىم. ءجاسوسپىرىم كەزىمدە كومسومولدىق جولدامامەن قوستانايدىڭ جىتىقارا اۋدانىنداعى اسبەست كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا كەلدىم. مۇنداعى جۇمىستىڭ اۋىرلىعى دا ادام ايتقىسىز ەدى. كومسومولدىق ەكپىندى قۇرىلىسقا كەلگەن ءبىر جارىم مىڭ جاستىڭ 500-ءى ءۇش كۇننەن كەيىن قاشىپ كەتتى. مەن مۇنداي اۋىر جۇمىستان تەك وقۋ ارقىلى كەتەتىنىمدى ءتۇسىندىم. مەكتەپتى سىرتتاي قىسقا مەرزىمدە ءبىتىرىپ, قازمۋ-گە وقۋعا ءتۇستىم. سودان بەرى كىتاپتان باس الماي وقۋمەن كەلەمىن. بىلگەنىم ءۇشىن كىتاپقا, ءومىردى ۇيرەنگەنىم ءۇشىن جولىمدا كەزدەسكەن جاقسى ادامدارعا ريزامىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
