15 تامىز, 2015

ءداستۇردى دارىپتەگەن اۋلەت

895 رەت
كورسەتىلدى
6 مين
وقۋ ءۇشىن

122 (18)

ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن شەتەل­دەردەگى قازاقتاردىڭ كوشى اتامەكەنگە بەت تۇزەگەنى بەلگىلى. سىرت­تا ءجۇرىپ وتانعا دەگەن ساعىنىش جۇرەكتەرىن سىزداتقان قانداستارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك بەرگەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋعا اسىققانى سونشالىق, ءالى دە ەڭسەسىن تىكتەپ ۇلگەرمەگەن, ءولارا شاقتاعى قيىندىقتاردى ­باستان كەشىپ جاتقان قازاقستانعا بەلدى ­بەكەم بۋىپ جەتكەن ­بولاتىن. مۇنداي ىرگەلى كوشكە موڭعولياداعى قانداستارىمىز العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قوسىل­عان-دى.

سول العاشقى لەكتە كەلگەن­دەردىڭ ءبىر توبى قوبدا اۋدانىنا تابان تىرەگەن ەدى. ولاردىڭ اتاجۇرتقا ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتكەن كەزىنە كۋا بولعانبىز. وسى سەكسەننەن استام وتباسىنىڭ اراسىندا موڭعوليالىق قانداسىمىز ميزامحان كاكەيدىڭ شاڭىراعى دا بار ەدى. ميزامحان اعا ساربۇلاق اۋىلىنا قونىس تەۋىپ, مەملەكەت بەرگەن جەڭىلدىكتەردىڭ يگىلىگىن كوردى. قاشاننان ادال ەڭبەگىنە سەنىپ ارەكەت ەتەتىن ول كەلە سالا ساربۇلاقتىقتارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىنداسىپ كەتتى. كۇردەلى كەزەڭنىڭ اۋىرت­پالىقتارىن اۋىلداستارىمەن بىرگە كوتەردى. مەكتەپتە تاريح پانىنەن ساباق بەردى. ارعى بەتتە العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ, اتا-بابا تاربيەسىنەن تامىر تارتاتىن بىلىگىنىڭ ارقاسىندا ۇجىمعا تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭدى, ارىپتەستەرى اراسىندا بەدەلگە يە بولدى. جۇرە-بارا ەلىم دەپ اڭساپ جەتكەن ازامات وسى جەرگە تامىر جايدى, بالالارى ەرجەتتى, ەڭسە كوتەردى, قىز الىپ, قىز بەرىسكەن قۇدا-جەگجاتتى بولدى. تۋعان جەردىڭ ساۋمال سامالىنا شولدەپ كەلگەن ساعىنىشى الداماعانىنا كوزى جەتتى.

ميزامحان كاكەيدىڭ وتباسى ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىقتار حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, تاريحى, مادەنيەتى بولىپ سانالادى. وسى ۇلتجاندىلىق قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا العاشقىلاردىڭ قاتا­رىندا ەلگە ورالىپ, تۋعان جەرمەن قاۋىشتى. الىستا جۇرگەندەگى ساعىنىشى ارمان-مۇراتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا مول مۇمكىندىك بەردى. بالالارىن تۋعان جەردە تاربيەلەپ, اتا-بابا توپىراعىن باس­تىرعان ازامات وتباسى باقى­تىن, بەرەكەسىن, بىرلىگىن ەرەكشە باعالايدى. – وسى وتباسىنىڭ بەرەكە-ءبىر­لىگى, ىنتىماقتى تىرلىگى, ەڭبەكقور­لى­عى مەن بىلىمگە قۇشتارلىعى ­اۋدان جۇرتشىلىعىنا ەرەكشە ۇلگى. وتاعاسى ميزامحان ۇزاق جىلدار بويى ۇستازدىق ەتىپ, بۇگىنگى كۇنى زەينەتكە شىعىپ, اۋداننىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ بەلسەندى دە بەدەلدى مۇشەسى, جاستاردىڭ اقىلگويى بولىپ وتىرعان ارداقتى اقساقال. قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ورتادا وسكەن ميزامحان كاكەيدىڭ وتباسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى, حالقىمىزدىڭ قا­سيەتتى ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى ادەمى ساقتالادى. ونەگەلى اۋلەت «مە­رەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىنە قاتىسىپ, ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. وسى شاڭىراقتىڭ باقۋاتتى تۇرمىسى مەن شۋاقتى تىرشىلىگى اۋىلداستارىن يگى ىستەرگە ۇمتىلدىرادى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. وتباسى مۇشەلەرى اۋداندا وتەتىن مادەني شارالارعا ۇدايى اتسالىسادى, قوعامدىق جۇمىستاردىڭ قاق ورتاسىندا جۇرەدى. مۇنىڭ ءوزى وتباسىنداعى تاربيەنىڭ تۇزۋلىگى, ونەگەنىڭ ومىرشەڭدىگى, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بۇلبۇل ەلەۋسىنوۆا. وتاناسى ءازينا سىرماق سىرىپ, كيىز باسىپ, تۇس كىلەم توقي­دى, ۇلتتىق تاعامداردى شە­بەر ازىرلەيدى, شەبەرلىگىنە اۋىل­داستارى ءتانتى. قاشاندا اينا­لاسىنداعىلارعا بىلگەنىن ۇيرەتىپ, تاجىريبەسىمەن كەڭىنەن بولىسۋدەن ەش جالىقپايدى. اپايدىڭ التىن قولىنان شىققان بۇيىمدار ءتۇرلى جارمەڭكەلەردىڭ تورىندە ورىن الادى. ميزامحان اعا وتباسىن مۇ­عالىمدەر اۋلەتى دەۋگە ابدەن بولادى. ۇلاعاتتى ۇستاز ميزامحان ەل بالالارىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, ارتىنان ەرگەن بالالارىن دا ۇستازدىققا باۋلىدى. بۇگىن ولار اتا جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ ءجۇر. ۇلى نۇربولات سپورت مەكتەبىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. قىزى اسەمگۇل باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. كۇيەۋ بالاسى ايبەك – مەكتەپ ديرەكتورى. كەلىنى دينارا ساۋساعىنان بال تامعان شەبەر, اۋداندىق وقۋشىلار ۇيىندە بالالارعا ۇلتتىق ونەردىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ, ءتۇرلى سايىستاردىڭ جۇلدەگەرى اتانۋدا. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس قۇراق نەمەرەلەر دە ونەر مەن سپورتتا الدارىنا جان سالمايدى. – مەن ساربۇلاقتا ەكىنشى سىنىپتى باستاپ وقىپ, ورتا مەك­تەپتى ءتامامدادىم. ق.جۇ­بانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ دەنە تاربيەسى جانە سپورت فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, مۇناي-گاز كوللەدجىندە ەڭبەك جولىمدى باستادىم. ماگيستراتۋرا بىتىرگەننەن كەيىن «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن وسىندا كەلدىم, قازىر قوبدا اۋداندىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. جولداسىم دينارا اۋداندىق وقۋشىلار ۇيىندە جۇمىس ىستەيدى. وتباسىمىزدا اتا-انامىزعا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە. ۇلكەندەرىمىز قاشاندا وتباسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتىڭ اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىقتان تامىر تارتاتىنىن ۇدايى ەسكەرتىپ وتىرادى. وزدەرى دە الدىڭعى تولقىن سالعان ادەپ, ىزگىلىك,مەيىرماندىقتى ۇستانىپ, تۋىسقاندىققا سىزات تۇسپەۋىنە باس-كوز بولىپ جۇرەدى. ءبىز دە ۇيادا كورگەنىمىزدى كەيىنگىلەردىڭ بويىنا ءوز ونەگەمىزبەن دارىتۋعا تىرىسامىز. شۇكىر, باۋىرلارىم مەن اعايىن-جەگجات اراسىنداعى قارىم-قاتىسىمىز جاقسى. اكەم مي­زامحان سول اۋىلدىڭ سىيلى ازا­ماتى عانا ەمەس, يمامى دا. اي­نا­لاسىن يماندىلىققا, ادامگەر­شى­لىكتىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا شا­­قىرىپ جۇرەدى ىلعي دا. ءبىز اتا-انا­­مىزدىڭ اق ءسۇتىن اقتاۋدى پەرزەنت­تىك پارىزىمىز سانايمىز, – دەيدى نۇر­بولات ميزامحان باۋىرىمىز. ميزامحان كاكەي – ابىرويلى ازامات, ۇلگىلى اكە, ۇرپاعىنا ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن مۇرا ەتكەن سىيلى جانۇيانىڭ باسشىسى. وتباسىنىڭ ەرەكشەلىگى – تا­تۋلىعىندا, ەڭبەككە دەگەن ادالدىعىندا, بارلىق بالالارى ءوز ىسىنە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. قوعامدا بەلسەندى كوزقاراس ۇستانادى. ميزامحان كاكەي وتباسىنىڭ بايلىعى مەن باقىتى – بالالارى. سەگىز قۇرساق كوتەرگەن ابزال انا ءازينا – «كۇمىس القا» يەگەرى. ونەگەلى وتباسىنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى – ۇرپاق تاربيەسى, ومىرلىك ۇستانىمى – ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك, العا قويعان اسىل ماقساتتارى – ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەر ۇرپاق تاربيەلەۋ بولسا, بۇل وتباسى سول مىندەتتى ابىرويلى ورىنداپ وتىر دەۋگە ابدەن بولادى. ميزامحان اعا مەن ءازينا اپانىڭ بارلىق بالالارى ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ, ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار. مۇنداي وتباسىلار جاستارعا ۇلگى, قوعامنىڭ تىرەگى ەكەنى ءسوزسىز.

ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان».

اقتوبە وبلىسى, قوبدا اۋدانى.

سوڭعى جاڭالىقتار