ءتىل عىلىمىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى

مەن بۇل ماقالامدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان كەيىنگى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى عالىمدارىنىڭ ءبىرى – اكەم – قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ تاعدىرى مەن تاعىلىمى تۋرالى قىسقاشا بايانداۋ ماقساتىندا قولىما قالام الىپ وتىرمىن. قازاق كەڭەس ءتىل ءبىلىمىنىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ءبىز وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا جانىن سالعان جانداردى ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الامىز. وسىنداي جانداردىڭ ءبىرى 20-شى جانە 30-شى جىلدارى قازاق فيلولوگياسى بويىنشا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن قازاق كەڭەس لينگۆيستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن پروفەسسور قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى جۇبانوۆ ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. اكەمنىڭ قازاق فيلولوگياسى عىلىمىنىڭ تاريحىندا «پروفەسسور» اتاعىن العان العاشقى عالىم بولعانىن زيالى قاۋىم جاقسى بىلەدى. ونىڭ ادىلەتسىزدىك پەن قاتال تاعدىردىڭ قۇربانى بولعانى دا بارشاعا ءمالىم. ق.جۇبانوۆتىڭ باستاپقى كەزدە العان ءبىلىمى ونىڭ ءتىلشى-عا­لىم بولىپ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ول وسى جىلدارى اراب جانە پارسى, سونداي-اق ورىس ءتىلى سياقتى قۇرىلىمى وزگە تىلدەردى مەڭگەرەدى. ون سەگىز جاسىندا-اق ق.جۇبانوۆ تۇركى, اراب جانە پارسى تىلدەرىندە سويلەۋ, سونداي-اق جازبا تىلدەرىن مەڭگەرىپ شىعادى. بالا كەزىنەن ادەبيەتكە قىزىعىپ, كەيبىر شىعىس تىلدەرىن بىلگەندىكتەن, كوپتەگەن اراب-پارسى ادەبيەتىن, اتاپ ايتقاندا, ءفيردوۋسيدىڭ «شaxنaماسى», ساعديدىڭ «گ ۇلىس­تانىن», ءنيزاميدىڭ «ءلايلى مەن ءماجنۇنىن», ت.ب. كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ تۇپنۇسقاسىن وقيدى. اقتوبەدە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە ق.جۇبانوۆتى قازاق­ستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى قىزىلوردا قالاسىنا شاقىرادى. وندا ول حالىق اعارتۋ كوميس­سارياتىنداعى (Hapكoمپpoc) ينس­پەكتورلىق جۇمىسقا تۇرادى. 1929 جىلى قاڭتار ايىندا عالىمدى لەنينگرادتاعى شىعىستىڭ ءتىرى تىلدەرى ينستيتۋتىنا تۇركولوگيا ءىلىمى بويىنشا اسپيرانتۋراعا جىبەرەدى. ءبىر جىلدان كەيىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ يافەتيدولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپي­ران­تۋراسىنا اۋىسادى. ول ءوز بەتىنشە جالپى ءتىل ءبىلىمى جانە تۇركىتانۋ سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. جاڭا لاتىن الىپبيىنە وتۋگە ارنالعان ءىس-شارالارعا بەلسەنە ارالاسادى, 1929 جىلى ماۋسىم ايىندا قازاق ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ازىرلەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قىزىلوردا قالاسىندا شاقىرىلعان عىلىمي-ورفوگرافيالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەيدى. 1930 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى ءوڭىرتانۋ قۇرىلتايىندا ارنايى بايانداما جاسايدى. بۇل بايانداماسى ونىڭ بىرنەشە تۇركى ءتىلىن سالىستىرا زەرتتەگەن تياناقتى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە كورىندى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۇركى جانە باسقا تىلدەردىڭ بىلگىرى عانا ەمەس, قابىلەتى ەرەكشە پۋبليتسيست تە بولعان. «كۇي» اتتى تاماشا تۋىندىسى تاقىرىبىنىڭ سونىلىعىمەن جانە دەرەكتىك ماتەريالداردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى جۇمىستى فيلولوگتارعا عانا ەمەس, Aبدyل-Xaديp Mypaگي, Payف Eكتa, ءال-فapaبي, بەلياەۆ, ۋسپەنسكي, پروفەسسورلار فيتpaت, Oگaنeزaشۆيلي, ت.ب. اۆتورلاردىڭ مۋزىكاتانۋ باعىتىنداعى جەكەلەگەن ەڭبەكتەرىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي-لينگۆيستيكالىق دەرەكتەرىن جۇيەلەۋ مەن تالداۋ ارقىلى حالىق مۋزىكاسى جانرلارىنىڭ پايدا بولۋ رەتىن ناقتىلاپ, قازاق مۋزىكاتانۋشىلارى مەن ونەر تاريحشىلارىنا تىڭنان جول سىلتەدى. كورنەكتى عالىم قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي اقىننىڭ ءتىلى تۋرالى جازىلعان ماقالاسى ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندەگى تانىمدىق ءمانى جاعىنان قىزىقتى دا مازمۇندى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ماقالا قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان اسا قۇندى ۇلەس دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. اباي ولەڭدەرى قۇرىلىسىنىڭ تولتۋمالىعىن, ونىڭ حالىق ءتىلىن قولدانۋداعى جاڭاشىلدىعى مەن شەبەرلىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دالەلدەدى. جالپى, الەم مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق شىعىس مادەنيەتى قازىناسىنىڭ تاماشا بىلگىرى  رە­تىندە پروفەسسور وسى ماقالادا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ قازاق حال­قى مادەنيەتىنىڭ تاريحىنداعى ورنى مەن ءمانىن دۇرىس انىقتاۋ ءۇشىن ۇلت رۋحانياتىنا تەرەڭدەپ بارادى. قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى كورنەكتى ءتۇر­كىتانۋشى, ىرگەلى زەرتتەۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن العان تۇلعا. ول لەنينگراد شى­عىس سودان كەيىن يافeتيدoلoگيا ينس­تيتۋتىنىڭ (كەيىننەن كسرو عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى) اسپيرانتى بولا ءجۇرىپ, زەردەلى زەرتتەۋشى, كەڭ اۋقىمدى ءتىلشى-عالىم رەتىندە تانىلدى. دارىنى مەن قابىلەتى ءوزى بىرنەشە جىل قازاق ءتىلى كافە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىندا ساباق بەرگەن جىلدارى ەرەكشە ايقىن كورىنەدى. ول كونە تۇركى جازۋلارى ءتىلىن مۇلتىكسىز مەڭ­گەرىپ, تىڭداۋشىلاردى رۋنا (وpxoن-ەنيceي) جازۋلارى ماسەلەلەرى, ولاردى لeكcيكا-گpaممaتيكالىق, فونەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتتى. ءوزىنىڭ پەداگوگيكالىق قىزمەتىن قازاق جانە باسقا دا تۇركى ءتىل­دەرىنىڭ عىلىمي ماسەلەلەرىمەن شەبەر ۇشتاستىرا ءبىلدى. عالىمنىڭ قالامىنان تۋعان عىلىمي ەڭبەكتەر قازىرگى ۋاقىتتا دا وزەكتىلىگىن جو­عالتقان جوق. كومەكشى جانە كۇردەلى ەتىستىك­تەرگە ارنالعان جۇمىسى اۆتوردى انا ءتىلىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق جاراتىلىسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان ەڭبەگى ءتىل تاريحشىلارىن سويلەم مۇشەلەرى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن عانا ەمەس, بىرنەشە تۇركى تىلدەرىنىڭ گرامماتيكالىق جانە لەكسيكالىق فورمالارىنىڭ ەتيمولوگياسىن انىقتاۋمەن قىزىقتىردى. بۇل ەڭبەك تۇركى تىلدەرى دەرەكتەرىن زەرتتەۋدە سالىستىرمالى-تاريحي ءادىستى قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ءتىلشى عالىمنىڭ قالامىنان تۋعان قازاق ورتا مەكتەپتەرىنىڭ 5-6-سىنىپتارىنا ارنالعان العاشقى وقۋلىقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن «قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن» (1936 جىل) ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. اتالمىش وقۋ­لىقتا اۆتور قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز قۇرا­مىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى مەن فونەتيكالىق قۇبىلىستارىن ءبىر جۇيەگە سالىپ بەردى. بۇل گرامماتيكا ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىن جازۋدا ۇلگى سانالادى. عالىم قازاق فونەمالارىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق قۇرامى تۋرالى دا جۇيەلى ىزدەنىستەر جاساعان. ول ءوز زەرتتەۋلەرىندە «بۋىنداردىڭ كىرىگۋى مەن الماسۋى (سليانيە ي سمەششەنيە سلوگوۆ), ەكپىن, اسىرەسە, ۇندەستىك زاڭدارى سياقتى كوپتەگەن فونەتيكالىق قۇبىلىستار ءسوز بولىكتەرىنىڭ ءوزارا مىقتى بايلانىسۋىنا قىزمەت ەتەدى», دەگەن عىلىمي تۇجىرىمىن ۇسىنعان. عالىم ءالىپبي, ورفوگرافيا جانە قولدانبالى ءتىل ءبىلىمىنىڭ باسقا دا سالالارىنا ارنالعان كەيىنگى ەڭبەكتەرىن قازاق فونولوگياسىنىڭ ەرەجەلەرىنە نەگىزدەگەنى جانە بار. ق.جۇبaنoۆ 1936 جىلى «قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىمەن» قاتار ورتا مەكتەپتەردىڭ 5-7-سىنىپتارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى باع­دار­لاماسىن دايىندادى. بۇل باعدارلاما قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ پانىنە اينالعاندىعىن دايەكتەيتىن العاشقى زەردەلى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. وندا عالىم قۇرمالاس سويلەم سينتاكسيسىنە قاتىستى كوزقاراستارىن ايقىن كورسەتكەن. الدا ايتقان باعدارلاما وقىتۋشى جۇرت­شىلىعىنان جوعارى باعا العان ەكەن. بەلگىلى كەڭەس تۇركى­تانۋشىسى س.Maلoۆ تا جوعارى باعالاعان. بۇعان وقىمىستىنىڭ «پروەكت پروفەسسورا X.جyبaنoۆa چرەزۆىچاينو ناۋچنىي, پرينتسيپيالنو ۆىدەرجاننىي», – دەپ اتاپ ءوتۋى مىسال بولادى. قازاق ءتىلى مەن مەكتەپتەرى تاري­حىندا لايىقتى ورىنى بار عالىم جەكە باسقا تابىنۋشىلىق كەزەڭىندە سىنعا ۇشىرايدى. «قازاق ءتىلى گرامماتيكاسى» وقۋلىعىن ءادى­لەتسىز قارالاپ, گرامماتيكالىق ەرەجەلەردەن «زيانكەستىك» پيعىل ىزدەگەن ماقالالار پايدا بولدى. پروفەسسور قۇدaيبepگeن قyaن­ ۇلى جۇ­بaنoۆتىڭ ەسىمى ءوز كەزىندە قازاق زيالى قاۋ­ىمىنىڭ, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ-اعارتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا تانىمال بولدى. ونى اكادەميكتەر ي.ي.مەششانينوۆ, ا.H.Ca­­مoيلoۆيچ, ۆ.ۆ.بapتoلد, س.E. Maلoۆ, ك.ك.يۋدaxين, ا.ك.بوروۆكوۆ جانە باس­قالار تاماشا لينگۆيست-عالىم رەتىندە تانىپ, ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاعانىن جوعارىدا دا ايت­تىق. عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىمەن قاتار ق.ق.جۇبانوۆ قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسىپ وتىرعان. فيردوۋسي, اباي سياقتى ۇلى تۇلعالارعا ار­نالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا­لار ۇيىمداستىرۋدا باستاما كوتەرىپ, القالى جيىندا مازمۇندى باياندامالار جاساعان. 1935 جىلى ول قازاقستانداعى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى قۇرىلتايى ۇي­ىم­داستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتور­اعا­سى بولعان. سودان كەيىن XVI ءبۇ­كىلرەسەيلىك كەڭەستەر قۇرىل­تاي­ىنا قازاقستان اتىنان دەلەگات ەتىپ سايلانعان. بۇل جىلدارى قازاق اراسىنان شىققان كاسىبي ءتىلشى عالىمدار وتە از بولعانى بەل­گىلى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ء(وز قىز­مەتتەرىن ەندى عانا باستاپ كەلە جاتقان ەڭ جاس زەرتتەۋشىلەردى قوسپاعاندا) رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ءتىل ءبىلىمىن قايتا جانداندىرۋ كەزەڭىندە كاسىبي ءتىلشى عالىمداردان ەشكىم قالماعان ەدى. ستاليندىك جازالاۋشى ماشينە اياۋشىلىق بىلدىرگەن جوق, ءارى مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەدى. شى­عارماشىلىق كۇشى مەن قۋاتى تولىسقان, دارىنى ءپىسىپ جەتىلگەن عالىم, زەرت­تەۋشى, 38 جاستاعى اكەم – پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇ­بانوۆ تا «ۇلتشىل» رەتىندە ايىپ­تالدى. 1936 جىلى جارىق كور­گەن قازاق ورتا مەكتەپتەرىنە ار­نالعان ءتولتۋما گرامماتيكا وسى ايىپتاۋعا نەگىز بولدى. ونىڭ وقۋ­­لىعىندا 1937 جىلدىڭ باسىندا كەنەتتەن «حالىق جاۋى» اتان­عان س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆ سىندى اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ شىعارمالارىنان مىسالدار كەلتىرىلگەن بولاتىن. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق نورماسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىندە ق.جۇبانوۆ احمەت بايتۇرسىن ۇلى پرين­تسيپتەرىن قول­دادى. وسى جانە باسقا دا جاعدايلار قۇ­دايبەرگەن قۋان ۇلىن «ۇلتشىل-فاشيست» رەتىندە ايىپتاۋعا «ايعاق» بولدى. عالىمنىڭ تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇن­دەرىنە قاتىستى كەيبىر دەرەكتەردە ق.جۇبانوۆتىڭ تاباندىلىعى مەن العان بەتىنەن قايتپايتىندىعى  ايقىن كورىنەدى. ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (ۇقك) مۇراعاتىندا ساقتاۋلى «رسفسر قك 58-با­بىنىڭ 2, 8, 9 جانە 11-تارماقتارىنا سايكەس ايىپتاۋ بويىنشا №11020 ىستە» كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردەن اڭعارۋعا بولادى. وندا «1937 ج. 19 قاراشادا باستالعان» جانە «1937 ج. 23 جەلتوقساندا اياقتالدى» دەپ كورسەتىلگەن «№9555387 مۇرا­عاتتىق-تەرگەۋ ءىسى» بار. وندا اكەمنىڭ ۇلتى ءۇشىن ەشنارسەدەن تايىنبايتىنىن, اقيقات جولىنا باسىن تىگەتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي ءدال ايتىلعان. ءبارىن ءبىر ماقالانىڭ اياسىنا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس دەپ بىلەمىن. عالىم قازا بولعاننان كەيىن ق.ق.جۇ­بانوۆتىڭ وتباسىندا زايىبى راۋشان مەن ونىڭ التى بالاسى (ۇلكەنى بار-جوعى 12 جاس­تا, ەڭ كىشىسى – مەن 3 ايلىق شاقالاق ەكەنمىن) قالدى. شۇكىر, ءبارىمىز دە كەيىننەن جوعارى ءبىلىم الدىق, ال ءوزىم فيلولوگيا سالاسىندا اكەمنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا سالالارى – ماتەماتيكالىق, كومپيۋتەرلىك جانە كورپۋستىق لينگۆيستيكالار بويىنشا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعادىم. قازىر قازاق ءتىلى­نىڭ قولدانبالى سالاسى بويىنشا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جانە زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى رەتىندە قىزمەت اتقارىپ كەلەمىن. وسى سالانىڭ پروفەسسورىمىن. قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شىلاردىڭ ءبىرى, كور­نەكتى تۇركىتانۋشى-عالىم, اكەم – قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ەسىمى 1957 جىلعا دەيىن قازاق حالقىنىڭ جادىنان ءوشىرىلىپ تاستالعان ەدى. ۇشقىر ويلى, گۋمانيتارلىق پاندەر سالاسىندا شىنايى ەنتسي­كلوپەديالىق ءبىلىمدى ءبىرتۋار وقىمىستىدان مەزگىلسىز ايىرىلۋ 30-جىلدارى ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. قازىرگى كەزدە جۇبانوۆ ءۇردىسى عى­لىمدا جالعاسىن تابۋدا. اكەمنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى 3-ءشى رەت قايتا باسىلىپ, جارىققا شىعىپ جاتىر. رەسپۋبليكامىزدىڭ ءىرى عى­لىمي مەكەمەلەرى مەن جو­عارى وقۋ ورىندارىندا 115 جىل­دىق مەرەيتويى وتكەن جى­لى اتالىپ, قازاق فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ تاريحىندا العاش پرو­فەسسور اتاعى بەرىلگەن عالىمعا ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. اقتوبە قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەسىمى بەرىلىپ, ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ءبىلىم ورداسىنىڭ الدىنداعى داڭعىل اعايىندى پروفەسسورلار قۇدايبەرگەن مەن ءىنىسى اكادەميك احمەتتىڭ – «اعايىندى جۇ­بانوۆتار» اتىمەن اتالدى. تاياۋدا الماتىدا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزىن سالۋشى, تۇڭعىش پروفەسسور, اعارتۋشى-عالىم قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولۋىنا بايلانىستى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبى­لىمى ينستيتۋتى «پروفەسسور ق.ق.جۇ­بانوۆ جانە قازىرگى ءتىل ءبىلى­مى, ادەبيەتتانۋ جانە ادىستەمە سا­لا­سىنداعى عىلىمي-ادىسنامالىق زەرتتەۋلەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتەدى دەپ جوسپارلاپ وتىر. وندا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى مەن لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر, ونىڭ ناتيجەلەرىن قول­دانىسقا ەنگىزۋ, بۇعان قوسا قۇداي­بەرگەن قۋان ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى ءسوز بولادى. اسقار جۇبانوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.