تسيفرلىق تەڭگە: قارجى جۇيەسىندەگى تىڭ نۇسقا

تسيفرلىق ۆاليۋتانى جاساۋ يدەياسى 2010 جىلدىڭ سوڭىندا پايدا بولدى. الەم ەلدەرى بۇل باعىتتا ءوز بەتىنشە ىزدەندى. نەگىزگى ماقسات – قارجى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, تولەمدەردى جەدەلدەتۋ, شىعىندى ازايتۋ ءارى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ەدى. بارلىق مودەلدى بىرىكتىرگەن ورتاق نەگىز – بلوكچەين تەحنولوگياسى. بىراق بۇل كريپتوۆاليۋتاداعىداي مەملەكەتتەن تاۋەلسىز جۇيە ەمەس. مۇندا باسقارۋ ورتالىق بانكتىڭ قولىندا.

العاش بولىپ ناقتى قادام جاساعان ەل – باگام ارالدارى. 2020 جىلى ولار «Sand Dollar» اتتى تسيفرلىق ۆاليۋتانى ىسكە قوستى. 2022 جىلى اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى تسيفرلىق دوللاردىڭ مۇمكىندىگىن تالقىلادى. وندا تو­لەمدەردى جىلدامداتۋ, دوللاردىڭ الەمدىك ءرولىن ساقتاۋ, كولەڭكەلى قارجى اعىندارىن ازايتۋ سەكىلدى مىندەتتەر ايتىلدى. دەگەنمەن وسى كۇنگە دەيىن اقش تسيفرلىق دوللاردى ەنگىزگەن جوق. ەلىمىز بولسا تالقىلاۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى ىسكە كىرىستى. جوبا 2021 جىلى باستالدى. 2023–2024 جىلدارى قاناتقاقتى ستسەناريلەر سىنالدى. قازىر فۋنكتسيونال كەڭەيىپ, بانكتەر قوسىلىپ جاتىر.

باس بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەتتىك جوبا­لار اياسىندا شامامەن 336 ملرد تەڭگە تسيفرلىق فورماتتا شى­عا­رىلعان. ماڭىزدى قاناتقاقتى جوبالاردىڭ ءبىرى – ققس تاڭبالاۋ. بيىلعى اقپاننان باستاپ قارجى مينيسترلىگى تسيفرلىق تەڭگە ارقىلى ققس سوماسىن تاڭبالاۋ تەتىگىن ەنگىزدى. تاڭبالانعان قاراجات تەك سالىق تولەۋگە, جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ەسەپ ايىرىسۋعا جۇمسالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 95,6 ملن تەڭگە ققس 10 كۇن ىشىندە قايتارىلعان. بۇرىن بۇل ءراسىم 75–90 كۇنگە سوزىلاتىن.

تسيفرلىق تەڭگە جوباسى ىسكە قوسىلعالى بەرى ونىڭ مۇمكىندىگى بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلەدى. ۇلت­تىق تولەم كورپوراتسياسى تسيفر­لىق تەڭگە جۇيەسىن دامىتۋ دە­پار­تامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى ايگەرىم باباعاليەۆانىڭ ايتۋىن­شا, جوبا اياسىندا وننان استام قولدانۋ باعىتى سىناقتان وتكەن. بۇل باستاما تەك تەوريالىق دەڭگەي­دە قالىپ قويماي, ناقتى سالالاردا تاجىريبەدەن وتكىزىلگەن قارجىلىق قۇرالعا اينالعان.

«سولاردىڭ ىشىندە جول قۇ­رى­لىسى مەن قوسىلعان قۇن سالى­عىن قايتارۋ سياقتى سالالار بار. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ جوبا­نىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىن­دالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەلىمىز­دى ورتالىق بانكتەردىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتاسىن دامىتۋ ىسىندە ەڭ وزىق ەل­دەردىڭ ءبىرى دەپ تانىدى. 2024 جىلى «Currency Research» ۇيىمى­نان ارنايى ماراپات الدىق. تسيفرلىق تەڭگە – اقشامەن قاتار جۇرەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءۇشىن­شى ءتۇرى. ونى ۇلتتىق بانك شىعارادى ءارى كادىمگى تەڭگەمەن بىردەي قۇنعا يە. ايىرماشىلىعى, ول قاعاز ەمەس, بلوكچەين تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن ەرەكشە بەلگىلەر تۇرىندە ساقتالادى. ياعني ءار تەڭگەنىڭ ءوز تسيفرلىق ءىزى بار دەگەن ءسوز. ءۇش ءتۇرى دە قاتار ءومىر سۇرەدى», دەپ ءتۇسىندىردى قارجى مامانى.

بىلتىر قاناتقاقتى جوبا اياسىندا «دوستىق – مويىنتى» تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن قاراجات تسيفرلىق فور­ماتتا بەرىلدى. بۇل قارجى تەك تەمىر­جول سالۋ جۇمىسىنا, كەلىسىم­شارتتا كورسەتىلگەن قىزمەتكە جۇمسالدى. قاراجات ناقتى ماقسات­قا باعىتتالىپ, ورىندالعان سوڭ بەلگى اۆتوماتتى تۇردە الىنىپ تاستالدى.

بۇگىندە جۇيەگە بەس بانك پەن «قازپوشتا», سونداي-اق قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىناشىلىق كوميتەتى قوسىلعان. اتاپ ايتقان­دا, «نۇربانك», «حالىق بانكى», «ەۋرا­زيالىق بانك», «بانك تسەنتركرەديت», «Altyn Bank» تسيفر­لىق تەڭگەمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە «نۇربانك» تسيفر­لىق تەڭگەگە قاتىستى سەگىز نەگىزگى فۋنك­تسيانى تولىق ەنگىزگەن. كليەنتتەر شوت اشىپ, بالانسىن قاراپ, اقشا اۋدارىپ, كونۆەرتاتسيا جاساپ, بارلىق وپەراتسيانى ونلاين ورىنداي الادى. بانككە بارىپ, قاعاز قۇجات راسىمدەۋدىڭ قاجەتى جوق.

ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ­تىڭ سوزىنشە, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ باعدار­لامالانا الاتىنىندا. اقشانى الدىن الا ناقتى ماقساتقا بايلاپ قويۋعا بولادى. مىسالى, مەكتەپكە بولىنگەن بيۋدجەت تەك مەردىگەرلەرگە جەتەدى. فەرمەرگە بەرىلگەن سۋبسيديا تەحنيكا ساتىپ العانى راستالعاننان كەيىن عانا قولجەتىمدى بولادى. قاراجات تەحني­كالىق تۇرعىدان باسقا باعىت­قا كەتپەيدى.  جىل سايىن بيۋدجەت ارقىلى تريلليون تەڭگە وتەتىن ەل ءۇشىن بۇل – پاراديگمانىڭ وزگە­رۋى. قازىر باقىلاۋ كوبىنە شى­عىن جاسالعاننان كەيىن تەكسەرۋ ارقىلى جۇرەدى. ال تسيفرلىق تەڭگەدە باقىلاۋ تولەمنىڭ وزىنە ەنگىزىلگەن. ياعني اقشا شارت ورىندالمايىنشا قوزعالا المايدى. جۇيە مەملەكەتتىك شى­عىس­­تار­دىڭ ءار تۇرىنە ەنگىزىلۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن تولىق ينتەگراتسيا قاجەت. سەبەبى باعدار­لامالاناتىن تولەمدەر سول دەرەك­تەردىڭ نەگىزىندە ورىندالادى. 

«مىسالى, مەملەكەت ەكى قالا اراسىنداعى جول قۇرىلىسىنا 10 ملرد تەڭگە ءبولدى دەلىك. قازىر بۇل قاراجات مينيسترلىكتەن وبلىس­تىق اكىمدىككە, ودان مەردى­گەرگە, كەيىن قوسالقى مەردىگەر­لەرگە, جەتكىزۋشىلەرگە جانە جۇمىس­شىلارعا وتەدى. ءار كەزەڭدە كىدىرىس تە بولۋى مۇمكىن, ماقساتسىز جۇم­ساۋ دا كەزدەسۋى كادىك, سى­باي­­لاس جەمقورلىق تاۋەكەلى دە بار. باقىلاۋ كوبىنە كەيىن جۇرگى­زىلەدى, تەكسەرىس پەن اۋديتتەن سوڭ عانا انىقتالادى. ال ءدال وسى 10 ملرد تەڭگە تسيفرلىق فورمات­تا بولىنسە, جاعداي وزگەرەدى. قارجى مينيسترلىگى تسيفرلىق تەڭگەنى ۇلتتىق بانك پلاتفورماسى ارقىلى ارنايى بەلگىمەن شىعارادى. مىسالى, «استانا – كوكشەتاۋ» جولى دەپ تاڭبالانادى. بۇل قاراجات تەك سمەتادا كورسەتىلگەن ماتەريالدارعا, جانار-جاعارمايعا, ەڭبەك اقىعا عانا جۇمسالا الادى. ءار تولەمدە جەتكىزۋشىنىڭ تسيفرلىق سايكەستەندىرۋى بولۋعا ءتيىس. مەرزىمى جىل سوڭىنا دەيىن بەلگىلەنەدى. شەتەلگە اۋدارۋعا نەمەسە قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا بولمايدى. مەردىگەر قاراجاتتى تسيفرلىق ءاميانى ارقىلى الادى. ءار وپەراتسيانى سمارت كەلىسىمشارت تەكسەرەدى. رۇقسات ەتىلگەن شىعىن با, تىركەلگەن جەتكىزۋشى مە, ليميت اسقان جوق پا دەگەن تالاپتار اۆتوماتتى تۇردە قارالادى. ەگەر شارت ورىندالماسا, تولەم بىردەن بۇعاتتالادى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.

دەسە دە, تاۋەكەلدەر دە جوق ەمەس. قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى كەيىن­گى ۋاقىتتا تسيفرلىق تەڭگە اتاۋىن پايدالانىپ جاسالاتىن الاياق­تىق ارەكەتتەردىڭ كوبەيگەنىن ەسكەرتتى. اگەنتتىكتىڭ ايتۋىنشا, الاياقتار ازاماتتارعا ايىنا نەمەسە اپتاسىنا 50–100 پايىزعا دەيىن كەپىلدەندىرىلگەن تابىس ۋادە ەتەدى. ۇسىنىستار «جاڭا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبا», «تسيفرلىق تەڭگە پلاتفور­ماسى», «ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي باع­دارلاماسى» دەگەن اتاۋمەن تارا­تىلادى. اگەنتتىك بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى تۇسىندىرمە بەردى.

«تسيفرلىق تەڭگە – ينۆەستيتسيا­لىق قۇرال ەمەس, پايدا تابۋعا ارنال­ماعان. تەك ەسەپ ايىرىسۋ قۇ­رالى رەتىندە قۇرىلادى. تاۋار مەن قىزمەتكە تولەۋگە, اۋدا­رىم جاساۋعا, الەۋمەتتىك تولەم­دەرگە قولدانىلادى. ول بوگدە سايت­تار ارقىلى ساتىلمايدى, باستاپ­قىدا ساتىپ الۋ رەتىندە ۇسىنىل­مايدى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا حالىق­تان قاراجات تارتپايدى. الاياق­تاردىڭ ارەكەتى بەلگىلى ءبىر پسي­حولوگيالىق تاسىلدەرگە نەگىزدەلگەن. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتكە دەگەن سەنىمدى پايدالانۋ. ەكىنشىسى – ءتيىمدى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الامىن دەگەن قورقىنىش سەزىمىن وياتۋ. ءۇشىنشىسى – تاۋەكەلسىز جوعارى تابىس ۋادە ەتۋ. الدىمەن الەۋەتتى «ينۆەستورعا» جەكە كابينەت كورسەتىلىپ, كىرىستىڭ وسكەنى بەينەلەنەدى. ءتىپتى العاشقى شاعىن تولەم دە جاسالۋى مۇمكىن. كەيىن ءىرى سومانى سالۋ ۇسىنىلادى. ال قاراجاتتى قايتارىپ الۋ كەزەڭىندە بايلانىس ۇزىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى اگەنتتىك.