الماتى يسلام مادەنيەتىنىڭ 2015 جىلعى استاناسى اتاندى
يسلام الەمىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارى الماتىدا توعىستى. حالىقارالىق ماجىلىسكە 15 مەملەكەتتەن 100-دەن اسا بەدەلدى ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار كەلدى. وسىلايشا بيىل الماتى يسلام الەمىنىڭ استاناسى ابىرويلى مىندەتىن اتقاراتىن بولادى.
مەگاپوليستە باستالعان «الماتى – 2015 جىلعى يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءبىلىم-عىلىم, مادەنيەت ىستەرى جونىندەگى يسلام ۇيىمدارى (يسەسكو) باستاماسىمەن وسى اتتاس جىل شەڭبەرىندە وتكىزىلىپ جاتىر. شاراعا مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى عالىم احمەدياروۆ, قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى قاتىستى.
مازاسىز الەمدى ىنتىماققا شاقىرا كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردى الماتى ىستىق ىقىلاسپەن, شىنايى مەيماندوس كوڭىلمەن قارسى الدى.
كونفەرەنتسيانى الماتى اكىمى احمەتجان ەسىموۆ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشىپ بەردى.
«الماتىنىڭ يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى مارتەبەسىنە 2015 جىلى قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە اتانۋىنا 20 جىل تولۋى كەزىندە يە بولۋى ەستە قالارلىق وقيعا. وسى جىلدار اراسىندا قازاقستان ورتاق ءمۇددەلەر تۇعىرناماسىن قۇرا وتىرىپ, مۇسىلمان الەمى ەلدەرىمەن ءوزارا قاتىناستى نىعايتۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى مادەنيەتتەگى, عىلىمداعى, ءبىلىم بەرۋدەگى ءداستۇرلى گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى بەلسەندى جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ۇزاق مەرزىمدى ءساتتى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك نەگىزىن قالايدى.
ورتاعاسىرلىق يسلام مادەنيەتى ءوزىنىڭ گۇلدەنگەن داۋىرىندە ورتالىق ازيا مەن جەرورتا تەڭىزى حالىقتارىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىنا تاريح كۋا. قاراپايىم ءارى ءار ادامعا تۇسىنىكتى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك باعدارلارعا ارقا سۇيەپ, مەيىرىمدىلىك, جاناشىرلىق سياقتى جاقسى قاسيەتتەرگە تاربيەلەي وتىرىپ, يسلام الەمدىك دىندەر رەتىندە كوپتەگەن حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ رۋحاني بىرلىگىن قامتاماسىز ەتتى.
يسلام مادەنيەتىنىڭ استانالارى حالىقارالىق جوباسى – يىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مادەني الماسۋ, گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ جانە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ الەۋەتىنىڭ وزەكتىلىگىن ارتتىرۋعا ۇندەيدى. يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى قۇرمەتتى اتاعى تاريحي ساباقتاستىقتى ايشىقتاپ, الماتى قالاسىنا يسلام مادەنيەتىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىلىس بەرەدى», – دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
سول سياقتى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى كۇندىك ءماجىلىستىڭ كۇن ءتارتىبى مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ, تاعاتتىلىق, يسلام مادەنيەتىنىڭ بىرىگۋى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردى قامتيتىنىنا ريزاشىلىق بىلدىرگەن. ەلباسى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى مەن ساپاسىنا سەنىم ارتىپ, ولاردىڭ جوعارى بىلىكتىلىگى مەن تالقىلاناتىن تاقىرىپتاردىڭ اۋقىمدىلىعى قانداي دا تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنۋگە جەتەلەيتىنىن اتاعان.
وسىدان كەيىن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ وسىناۋ القالى جيىننىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, وتكەن جىلى «الماتى – دوستاستىقتىڭ 2014 جىلعى مادەني استاناسى» اتانعان كەزدە دە قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن ەستە قالارلىق مادەني وقيعالاردىڭ مول بولعاندىعىن اتادى.
– بىلتىر الماتىلىقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققان 32 شارا ءوتتى. ال بيىل الماتى جاڭا مادەني باعدارلاما ەستافەتاسىن قابىلداپ وتىر, – دەدى مەگاپوليس باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.ەسىموۆ الماتى تەك قارجى ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءتۇرلى مادەنيەت توعىسقان ورىن ەكەندىگىن ءارى مەگاپوليستىڭ ءدىني, ۇلتتىق, ەتنوستىق تولەرانتتىلىق ۇلگىسىن ناقتى ءومىردىڭ مىسالدارىمەن دايەكتەپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. قازىرگى كەزدە قالادا 300-دەن استام ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيتىندىگىن مالىمدەدى.
ءدىن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرايتىن بولعاندىقتان, ونى مىنا زامانا احۋالىنان ءبولىپ قاراي المايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتتى. اقيقاتىندا, ءدىن قازىرگى زايىرلى قوعامنىڭ دا اجىراماس بولشەگى. سوندىقتان, قازاقستاندا دىنارالىق قارىم-قاتىناستى دۇرىس جولعا قويىپ وتىرۋعا زور ءمان بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە يسلام دا باسقا دىندەر سياقتى قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە ۇلكەن ىقپالى بار. سوندىقتان دا, قازاقستان كەزەكتى رەت الاساپىران الەمدى ىنتىماق پەن بەيبىتشىلىككە شاقىرۋدىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعالى وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, 57 مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ ىشىندە 1,5 ميلليارد مۇسىلماننىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءتورت بىردەي قۇرلىقتى – ازيا مەن افريكانى, ەۋروپا مەن وڭتۇستىك امەريكانى قاتار قامتيتىنىن تورتكۇل دۇنيە بىلەدى.
شاھار باسشىسىنان كەيىن ءسوز العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى ع.احمەدياروۆ وسىنىڭ ءبارىن سارالاي كەلىپ:
– قازاقستان – ءوز تاريحىن تەرەڭنەن الاتىن مەملەكەت. بيىلعى «الماتى – يسلام مادەنيەتىنىڭ استاناسى جىلى» ەلىمىز ءۇشىن وتە ايتۋلى جىل – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانى قۋانىشتى نىشان. ءويتكەنى, قازاقستاندىق تاريح پەن مادەنيەت, يسلام تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى, – دەدى.
ۆيتسە-مينيستر يسلام الەمىنىڭ استاناسى رەتىندە بيىل الماتى كەزدەيسوق تاڭدالىپ الىنباعانىن, وڭتۇستىك استانامىزدىڭ شەجىرەسىن تاريحپەن ورە وتىرىپ, مەگاپوليس قالامىزبەن قاتار اتالاتىن تۇركىستان مەن تارازدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تانىمالدىلىعىن تاراتىپ ايتىپ ءوتتى.
سپيكەر قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كەرۋەندەرىمەن جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنا شولا قاراپ, ىلە الاتاۋىنىڭ سىلەمدەرىندەگى ۋاقىتتىڭ ءىزى سايراپ جاتقانىن ءسوز ەتىپ, بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل يسلام الەمىنىڭ ورداسىنا اينالعان قالادا 300-دەن استام مادەني وشاقتار مەن 115 تاريحي, ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر مەن مونۋمەنتتەر بار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كونفەرەنتسيادا كەزەگىمەن ءسوز العان تانىمال تۇلعالار مەن ساليقالى ساياساتكەرلەردىڭ ءسوزى ۇندەس شىعىپ وتىردى. ءسوز كەزەگىندە اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ:
– ساياساتكەرلەر ءححى عاسىر باستالعاندا يسلام وركەنيەتى مەن باتىس وركەنيەتىنىڭ قاقتىعىسى بولادى دەگەن بولجام ايتقان ەدى. سول كەزدە قازاقستان يۋنەسكو-عا كەلەر عاسىردى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ جىلى دەپ اتاۋدى ۇسىنعان بولاتىن. حالىقارالىق ۇيىم ءبىر جىلدى اتاۋدى ۇيعاردى. بىراق, ول از كورىندى دە, مادەني ىنتىماقتاستىقتى 10 جىلعا سوزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كەلەر ۇرپاق مادەنيەتتەردىڭ ىرگەسى نەگە اجىراپ كەتكەنىن ءبىلۋى كەرەك. قازىر گوموساپيەنس وكىلدەرى سونىمەن اينالىسۋدا, – دەدى.
سونىمەن, ەكى كۇنگە سوزىلاتىن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا 40-قا تارتا سپيكەر, ياعني اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كوشباسشىلارى مەن عالىمدار كەزەگىمەن ءسوز الىپ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اياسىندا حالىقارالىق ينتەگراتسيالانۋ ءۇردىسىن تالقىلاۋدا. يسلام الەمى ەلدەرىندەگى تاريح پەن مادەنيەتتى زەرتتەۋ سالالارىنداعى قالىپتاسقان اعىمداعى احۋالعا ساراپتاما جۇرگىزەدى. قىسقاشا ايتقاندا, كوپجاقتى مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى ءتورت باعىت بويىنشا الماتى قالاسىنىڭ ءتورت بۇرىشىندا ءوتۋ ۇستىندە.
ۇلكەن جيىن «ينتەركونتينەنتال» قوناقۇيىندە «يسلام ىنتىماقتاستىعىن ۇيىمداستىرۋ – مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ نەگىزى» اتتى سەكتسيادا ءوتتى. «الماتىنىڭ الەمدىك يسلام مادەنيەتىندەگى ءرولى مەن ماڭىزى» اتتى اۋقىمدى شارا ءا.قاستەەۆ اتىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىنىڭ ەكسپوزيتسيا زالىنا اۋىستى. ال «يسلام – توزىمدىلىك پەن راقىمشىلدىق ءدىنى» اتتى سەكتسيا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانى تاڭداعان. ءتورتىنشى «پوليەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق قوعامدا ءدىني-مادەني داستۇرلەردى جاڭارتۋ مەن ساقتاۋ» اتتى سەكتسيا «ينتەركونتينەنتال» قوناقۇيىنە قايتا ورالدى.
قالاي دەسەك تە, قازاقستان وركەنيەتتەردىڭ توعىسۋىندا, دىندەردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك تابۋىندا, بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىستىڭ ارتۋىندا از شارا اتقارعان جوق. وعان قوسا, سان جۇزدەگەن جىلدارى بار تاريحىمىزدى دا يسلامنان ءبولىپ قارامايتىندىعىمىز ايان. سوندىقتان دا, كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العاندار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ كوشباسشىلارىن قازاق جەرىندە توعىستىرۋعا قول جەتكىزگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يسلام دىنىنە قاتىستى: «يسلام ءدىنى – بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىنىڭ ءبىرى. بىزدەر بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ دىنىنە, ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ تاماشا فورمۋلاسىن جاسادىق», دەگەن ءسوزىن ەسكە الا وتىرىپ, الماتىداعى وسىناۋ وڭدى وقيعا سول باستامالاردىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
قورىتا كەلگەندە, القالى كەزدەسۋ يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە, ءتاجىريبە الماسۋعا, الماتىنىڭ مادەني الەۋەتىن كوتەرۋگە جانە قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن ءدارىپتەۋگە, يسلامنىڭ وڭ بەت-بەينەسىن ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
كەشە حالىقارالىق جيىننىڭ ناتيجەسىندە قارار جانە كوپتەگەن ۇسىنىمدار قابىلداندى. ەندى ولار مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىنە جىبەرىلەتىن بولادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
داۋرەن يساەۆ.
