تاسجول تاعدىرى

نەمەسە «قارابۇتاق–تورعاي» تراسساسىنىڭ قيسىنسىزدىعى حاقىندا وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا جاريالانعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋى سارابدال ساياساتكەردىڭ كەمەل قاسيەتى حالىق تاعدىرى تارازىلانار تۇستا تەرەڭىرەك تانىلاتىنىنىڭ دالەلى ىسپەتتەس بولدى دەۋ ورىندى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقانداي, بۇگىندە بۇكىل الەم جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ال «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى – وسىنداي كۇردەلى كەزەڭنەن قىسىلماي شىعۋدىڭ باعىتتارىن انىقتاپ بەرگەن باياندى باعدارلاما. جولداۋدا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا وزەكتى. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, تاريحي قۇجاتتىڭ باستى ءتۇيىنى رەتىندە سيپاتتالعان الىستى جاقىن ەتەتىن جولدىڭ ورنى بولەك. «قازىر دە قايناعان تىرشىلىك كۇرە جولداردىڭ بويىندا, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. جول – شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى. بارلىق ايماقتار تەمىرجولمەن, تاسجولمەن, اۋە جولىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك. استانادا توعىسقان توعىز جولدىڭ تورابى ەلوردانىڭ جاسامپازدىق رۋحىن تاراتاتىن ءومىر-تامىرعا اينالۋى ءتيىس. ايماقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جاقسارتۋ ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىن ارتتىرادى. وبلىستاردىڭ بip-بipiمeن ساۋدا-ساتتىعىن, ەكونوميكالىق بايلانىستارىن نىعايتادى. ەل ىشىنەن تىڭ نارىقتار اشادى». وسى تۇرعىدا كولىكتىك-لوگيس­تيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. اۋەلگى كەزەكتە, نەگىزگى اۆتوجولدار جوباسى جۇزەگە اسى­رىلماق. بۇلار: «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا», «استانا–الماتى», «استانا–وسكەمەن», «استانا–اقتوبە–اتىراۋ», «الماتى–وسكەمەن», «قاراعاندى–جەزقازعان–قىزىلوردا», «اتىراۋ–استراحان» اۆتوكولىك جولدارى. وسىلاردىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنان «باتىس قىتاي–باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى ءوتىپ جاتىر. بۇل وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋدە. سونىمەن قاتار, «استانا – اقتوبە – اتىراۋ» باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن اۆتوكولىك جولى دا اقتوبەلىكتەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىنى داۋ­سىز. تاپ وسى جولعا قاتىستى نەگىزگى باعداردى ەلباسى ايقىنداپ بەرگەنىمەن, ونى جۇزەگە اسىرۋدا, ياعني جولدىڭ قاي جەرلەرمەن جۇرگىزىلەتىنى تۋراسىندا قاراما-قايشى كوپتەگەن پىكىرلەر مەن كوزقاراستار بار. بۇل جونىندە مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىپ ءجۇرمىز. ارينە, اركىمنىڭ ءوز كوزقاراسى مەن ونى ەركىن بىلدىرۋگە قۇقىعى بار دەسەك تە, نە نارسەنى دە اۋەلى سارالاپ, وڭ-تەرىسىن بەزبەنگە سالىپ سالماقتاپ بارىپ كوپشىلىككە جاريالاعان ءجون. وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكالىق «ەكونوميكا» گازەتىنىڭ وسى جىلعى №2 سانىندا شىققان «قارابۇتاق–تورعاي» تاسجولىنىڭ لوگيستيكاسى» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالانى مىسالعا كەلتىرسەك ەشبىر ابەستىگى بولماس. اۆتورى اناۋ-مىناۋ ەمەس, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىق پروفەسسورى مۇحانبەت-ءشارىپ كەنجەباي ەكەن. ماقالانى وقىپ شىعىپ, جاعامىزدى ۇستادىق. پروفەسسور مىرزا «اتتى تىم ارىگە ايداپ» جىبەرىپ قاراقشىعا جەتكىزە الماسا كەرەك, ءوزى كوتەرىپ وتىرعان جوبانى نەگىزدەي الماپتى. سوندىقتان وسى ماقالانى جازۋعا ەرىكسىز باردىق. م.كەنجەباي قارابۇتاق–تورعاي باعىتىن بەس ولشەم بويىنشا نەگىزدەمەك بولعان ەكەن, ءبىز سول بەس ولشەمنىڭ قيسىنسىزدىعىن ايتقىمىز كەلەدى. بىرىنشىدەن, تورعايدان قارا­بۇ­تاققا ەڭ توتە جول سالعاننىڭ وزىندە اراقاشىقتىق ماقالادا ايتىلعانداي 187 شاقىرىم ەمەس, 263 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇعان كەمىندە 3 كوپىر سالىنۋى كەرەك, ەگەر ماماندار كوك­تەمگى سۋ تاسقىنىن ەسكەرەر بولسا, تاعى قوسىمشا سۋ وتكىزگىشتەر جانە باسقا قۇرىلىستار سالىنۋى مۇمكىن. ال جول سالۋداعى ءاربىر كوپىر قۇرىلىسىنىڭ قانشالىقتى قىمباتقا تۇسەتىنى بارشامىزعا بەلگىلى. ەكىنشىدەن, اۆتور بۇل باعىتتا تىعىز ورنالاسقان حالىقتى قايدان كورىپ ءجۇر؟ تورعايدان تۇمابۇلاققا دەيىنگى 170 شاقىرىم قۇلا تۇزدە ۇشقان قۇس, جورتقان اڭ جوق. ۇشىنشىدەن, ەكى ورتادا 10-نان اسا اۋىل تۇگىلى, مال باعىپ وتىرعان قوس تا جوق. بۇل ارالىقتا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە ەل كوپ قونىستانىپ كورگەن ەمەس. تورتىنشىدەن, سىبىردەن ۇشقان قۇستار دامىلدايتىن كول-كولشىكتەر بۇل باعىتتا دا بار. بەسىنشىدەن, ابىلقايىر حان بەيىتى دە بۇل جولدان 60-70 شاقىرىم جوعارىدا جاتىر. ەندى اۆتور تەرىسكە شىعارۋعا جانىن سالىپ وتىرعان «ىرعىز–تورعاي» جوباسىنا كەلسەك, ونىڭ قيسىن­دىلىعىن تومەندەگىشە پايىمداۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, پروفەسسور ايت­قان­داي, ىرعىز بەن تورعايدىڭ اراقا­شىقتىعى 200-250 شاقىرىم ەمەس, تۋرا 200 شاقىرىم. ەكىنشىدەن, ىرعىز بەن تورعايدىڭ اراسىندا ىرعىز اۋدانىنىڭ نۇرا جانە قوستانايدىڭ جانگەلدين اۋدانىنىڭ اقشىعاناق اۋىلدىق وكرۋگتەرى, 4 ەلدى مەكەن بار. ودان باسقا جاعالاي شارۋا قوجالىقتارى ورنالاسقان. ال م.كەنجەباي ماقا­لاسىندا «تورعاي–ىرعىز» تاسجو­لىنىڭ ىرگەسىندە قۇيىلىس ەلدى مەكەنىنەن باسقا 40 شاقىرىمنان جاقىن بىردە-ءبىر ەلدى مەكەن ورنا­لاس­پاعان» دەگەندە نە ايتقىسى كەلگەنى ءتىپتى تۇسىنىكسىز. ەگەر اۆتور بۇل جەردىڭ جاي-جاپسارىن تولىق بىلمەي­تىن بولسا, بىلەتىندەردەن سۇراپ الۋىنا بولاتىن ەدى عوي. ىرعىز اۋدا­نى­نىڭ ءتاۋىپ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتا­لىعى قۇيىلىس اۋىلى مۇلدەم باسقا باعىتتا جاتىر. ول جولدان شىعىسقا قاراي 90 شاقىرىمداي قاشىقتا. ۇشىنشىدەن, كوپىر ءبىر-اق جەردەن, ولكەيەك وزەنىنەن سالىنادى. جانە بۇل باعىتتا تورعايدان اقشىعاناققا دەيىن, ىرعىزدان نۇراعا دەيىن بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردەن قالعان كوتەرمە جول بار, سوندا وسى ەكى ەلدى مەكەننىڭ اراسىنداعى 40 شاقىرىم جول تابانى عانا كوتەرىلەدى. ال تورعايدان قارابۇتاققا دەيىنگى 263 شاقىرىمنىڭ باسىنان-اياعىنا دەيىن جول تابانىن كوتەرۋ كەرەك. بۇل دا كوپ شىعىندى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. تورتىنشىدەن, «ىرعىز–تورعاي» اۆتوجولىن سالۋداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ءتۋريزمدى دامىتۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. بۇدان ميلليون جىل بۇرىن الىپ مەتەوريت تۇسكەن جەر «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جانە «ىرعىز-شالقار» تاس جولدارىنىڭ, ياعني ءتورت جولدىڭ تورابى تۇيىسكەن جەردەن 35 شاقىرىم وڭتۇستىكتە, ابىلقايىر حاننىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى بوكەنباي باتىردىڭ قاراۋىل توبەسى 15 شاقىرىم باتىستا, ابىلقايىر حاننىڭ ورداسى تىگىلگەن جەر 40 شاقىرىم شىعىستا جاتىر. باسقا دا تاريحي ورىندار جەتكىلىكتى. بۇدان باسقا ايدىن كولدەر مەن شاعىل قۇمدارعا ساياحات جاساۋ ارقىلى ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازىردىڭ وزىندە مالايدار كولدەر جۇيەسى ەكوتۋريستىك ساياحاتتىڭ مارشرۋتى مەن ءتاريفى رەسپۋبليكادا بەكىتىلىپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. ال ءتۋريزمدى دامىتۋدا ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارماسا كەرەك. تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت, ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋى جاريالانعان سوڭ كوپ ۇزاماي وبلىستىق «اقتوبە» گازەتىندە «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اق وبلىستىق فيليالىنىڭ ساپانى باقىلاۋ جانە جۇمىستاردى قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەردىلدا قالاعانوۆتىڭ سۇحباتى جارىق كوردى. ول 2015 جىلى قارالۋى ءتيىس ءۇشىنشى جوبا – «قاندىاعاش–ەمبى–شالقار–ىرعىز» اۆتوجولى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپتى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ ورتالىعىن وڭتۇستىك, باتىس جانە شىعىسىمەن بايلانىستىرۋ ماقساتىندا استانا ارقىلى ۇلتتىق اۆتوجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ قولعا الىنعان بولاتىن. وسىعان وراي استانانى اقتاۋمەن بايلانىستىراتىن جاڭا كولىك ءدالىزى پايدا بولماق. بۇل جولدىڭ بولاشاقتاعى باعىتى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق ترانزيتتىك دالىزىمەن قيىلىساتىن قازىرگى «قاندىاعاش–ەمبى–شالقار–ىرعىز» تاسجولىنىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىن قامتيدى. بۇل جولدىڭ وبلىس اۋماعىنداعى ۇزىندىعى – 401 شاقىرىم», دەيدى ە.قالاعانوۆ. ن.نازارباەۆ 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جاريالاعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا كەلەشەكتە قازاقستان تەڭىزگە شىعاتىن جولدارى بار ەلدەردە لوگيستيكا ورتالىقتارىن قۇرۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايتقان ەدى. وسىعان بايلانىستى اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتتىلىعىن كۇشەيتۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم بولاتىن «جەزقازعان–شالقار–بەينەۋ» تەمىرجولى وسى ماقساتتا سالىندى. ول ورتالىقتىڭ كوپتەگەن اۋداندارىنا جان ءبىتىرىپ, ەلدىڭ شىعىسى مەن باتىسىن تىكەلەي بايلانىستىرادى. ەلباسى وسى ويىن «نۇرلى جول» جولداۋىندا ءارى قاراي دامىتا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ كارتاسىنا زەر سالىپ قاراعان جان استانادان اقتاۋعا باراتىن توتە جولدىڭ ىرعىز ارقىلى وتەتىنىن كورەر ەدى. ياعني, جوعارىداعى «تورعاي–ىرعىز» تاسجولى وسىناۋ «استانا–تورعاي–ىرعىز–شالقار–بەي­نەۋ–اقتاۋ» اتتى ۇلى جولدىڭ ءبىر بولشەگى بولماق. تورعايدان ىرعىزعا بارعان جول ءارى قاراي شالقار, ودان ءارى بەينەۋ ارقىلى اقتاۋعا تۋرا اسىپ تۇسەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ازىرگە وسى باعىت ەشكىمنىڭ اۋزىنا تۇسەر ەمەس. تەمىرجولمەن قاتار سالىناتىن اۆتوجولدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ قازىر «شالقار–بەينەۋ» تەمىرجولى بار, ەكى ورتاعا اۆتوجول سالاتىن بولساق ماتەريال تاسۋ تەمىرجول ارقىلى ارزانعا تۇسەدى. سوندا ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, اقتاۋ پورتىنا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنەن, پورتتان سولتۇستىككە ەڭ توتە جولمەن جۇك تاسۋ جولعا قويىلادى. ەگەر وسى جوبا ىسكە اسسا, جول ىرعىزدىڭ تۇبىنەن وتەتىن «باتىس ەۋروپا–باتىس قىتاي» ماگيسترالىنا قوسىلىپ ءتورت تاراپقا بىردەي تارايدى. ىرعىز–شالقار–بەينەۋ ارقىلى اقتاۋعا, ىرعىز–قارابۇتاق–اقتوبە ارقىلى باتىس ەۋروپاعا, ىرعىز–ارال–قىزىلوردا ءارى قاراي وڭتۇستىك ارقىلى باتىس قىتايعا شىعادى. استانا مەن پورتتى قالا اقتاۋدى قوساتىن توتە جول سالعان كەزدە ءبىراز قاراجاتتى قاجەت ەتكەنىمەن كەيىن ونىڭ ەسەلەپ قايتارىلاتىنىنا ءشۇبا جوق. ويتكەنى, «شالقار–قاندىاعاش–ماقات–بەينەۋ» تاسجولى «شالقار–بەينەۋ» جولىنان ەكى ەسە قاشىق, ياعني 500 شاقىرىم جول ۇنەمدەلەدى. ارينە, بۇل ايتىلعانداردىڭ كوپشىلىگى ءالى ۇسىنىس نەمەسە جوبا كۇيىندە عانا تۇر. دەگەنمەن, قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن قولعا الىناتىن باستى شارۋانىڭ ءبىرى – اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قۇرىلىسى بولاتىنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى بەلگىلەپ بەرگەن باعدار. سوندىقتان قالاي بولعاندا دا حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالار جول قۇرىلىسىنىڭ قىزۋ جۇمىستارى كوپ كەشىكپەي-اق باس­تالارىنا كۇمانىمىز جوق. تەك وسى جولداردى سالعاندا قاتاڭ ەسەپ, ساليقالى ۇستانىم جانە قيسىندى يدەيا باسشىلىققا الىنسا دەگەن وي بىزدىكى. نۇرقاسىم سارسەنباي ۇلى, زەينەتكەر. اقتوبە وبلىسى, ىرعىز اۋدانى.