ماڭعىستاۋداعى اۋىزسۋ تۇيتكىلى شەشىلدى
جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋدە ەرلان قوشانوۆ ماڭعىستاۋدىڭ قۋاتتى ونەركاسىپتىك الەۋەتىنە قاراماستان, وڭىردە ونداعان جىلدار بويى تۇرعىنداردىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋدىراتىن ماسەلەلەر جينالىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسى التى جىل بۇرىن بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ءوڭىردى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەۋدى تاپسىردى, ونى ىسكە اسىرۋدى ول ءوزىنىڭ جەكە باقىلاۋىندا ۇستادى. بارلىق قاجەتتى رەسۋرستار ءبولىندى. بۇگىندە جوسپار تولىق ورىندالىپ, ماڭعىستاۋلىقتار ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىر.
– ەڭ ءبىرىنشى جانە ەڭ وزەكتى ماسەلە اۋىزسۋ تاپشىلىعى بولدى. بۇل ماسەلە كەڭەس داۋىرىندە دە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا تولىق شەشىلمەگەن ەدى. ول ماسەلەنى ءوز شىعارمالارىندا ءابىش كەكىلباەۆ تا جازعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ جۇيەلى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى ماڭعىستاۋ اۋىزسۋ پروبلەماسى تولىق شەشىمىن تاپتى. كاسپي سۋ تۇششىتۋ قوندىرعىسىنىڭ قۋاتى ارتتى, تۇپقاراعاندا, كەندىرلى مەن جەتىبايدا جاڭا سۋ تۇششىتۋ قوندىرعىلارى ىسكە قوسىلدى, – دەدى ءماجىلىس سپيكەرى.
سونداي-اق وڭىردە ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇزىلۋى مەن اجىراتىلۋى توقتادى. قازىر بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جۇيەلى دامىپ كەلەدى, سونىڭ ىشىندە جاڭاوزەندەگى بىرەگەي گيبريدتى ەلەكتر ستانساسى بار. مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ماەك جاڭارتىلىپ, جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە.
الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشىمىن تابۋدا. كەيىنگى ەكى جىلدا «كەلەشەك مەكتەپتەرى» جوباسى اياسىندا 13 زاماناۋي مەكتەپ سالىندى, جاقىن ارادا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى تولىق شەشىلەدى. جاڭاوزەندە زاماناۋي وقۋشىلار سارايى پايدالانۋعا بەرىلدى, اقتاۋدا حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق ساي كەلەتىن جاڭا مۇزايدىن اشىلدى. وبلىس ورتالىعىندا جەدەل كومەك كورسەتۋگە ارنالعان كوپفۋنكتسيونالدى ورتالىق بوي كوتەردى, ال مۇنايلى اۋدانىندا كوپسالالى اۋرۋحانا ىسكە قوسىلدى.
پرەزيدەنت تاراپىنان وڭىرلىك ەكونوميكانى دامىتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. جالپى العاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە باقىلاۋىنا الىنعان, وبلىستىڭ ەكونوميكاسىن ايتارلىقتاي ءارتاراپتاندىراتىن 52 مىندەت بار. اتاپ ايتقاندا, الداعى التى جىل ىشىندە وبلىستا 10 ترلن تەڭگە تۇراتىن 55 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلادى. وڭدەۋشى ونەركاسىپ, لوگيستيكا, تۋريزم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءىرى جوبالار شامامەن 10 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشادى. جاڭاوزەندە سالىنىپ جاتقان گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ دا وندىرىستىك الەۋەتى زور.
ءوز كەزەگىندە ءوڭىر تۇرعىندارى ماڭعىستاۋ وبلىسىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەنى جانە جەرگىلىكتى حالىققا كورسەتكەن قامقورلىعى ءۇشىن پرەزيدەنتكە شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى. بۇگىندە وڭىردە تۇرمىس ساپاسى ايتارلىقتاي جاقسارىپ, ازاماتتار سۋ, جىلۋ جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇزىلۋى سياقتى پروبلەمالاردى ۇمىتتى. بۇل وبلىستىڭ ءارى قاراي تۇراقتى دامۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.
كەزدەسۋدە ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ جاڭا اتا زاڭ جوباسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى كۇنىنەن باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلعان جۇيەلى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەفورمالار اياسىندا بارشاعا تەڭ مۇمكىندىك قامتاماسىز ەتىلىپ, بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋى مۇمكىندىگى جويىلىپ, زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.
– وسى قادامداردىڭ وزەگىندە ادىلەتتىلىك, تەڭدىك پەن بىرلىك يدەياسى تۇر. زاڭ مەن ءتارتىپ سونىڭ بەرىك ىرگەسى بولىپ قالانۋدا. بۇل قوعامنىڭ ساناسىنا سەرپىلىس بەرگەن باستى قۇندىلىقتارىمىزعا, نەگىزگى قاعيداتتارىمىزعا اينالدى. جاڭا اتا زاڭ – وسى جۇيەلى جۇمىستىڭ زاڭدى جالعاسى ءارى تۇپكى ءتۇيىنى. ەڭ ماڭىزدىسى, مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان ەلدىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان باپتار, پرەامبۋلادا كورىنىس تاپقان قۇندىلىقتار, حالىقتىڭ قالاۋىنان تۋعان قاعيداتتار – ءبارى پرەزيدەنتتىڭ جۇرەگىنەن شىققان دەۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا كونستيتۋتسيادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلدار بويعى وي-تولعامدارى حالىقتىڭ ۇنىمەن ۇندەسىپ تۇر, – دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى عالامدىق تۇراقسىزدىق كۇشەيىپ تۇرعان كەزەڭدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ساياساتتا سىندارلى باعىت ۇستانىپ, الەمنىڭ بارلىق ەلىمەن سەرىكتەستىك پەن تەڭ قۇقىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن كۇش جۇمساعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ەلگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, شەت مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قازاقستانعا كەلىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەت بىلدىرۋدە. بۇگىندە جاھاندا اۋمالى-توكپەلى احۋال بەلەڭ العان تۇستا ىشكى تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ بىرلىگى ەرەكشە ماڭىزدى. تەك وسى ارقىلى قازاقستان دامىپ, العا جىلجي بەرەدى.
سونداي-اق كەزدەسۋ بارىسىندا اتا زاڭ جوباسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, تسيفرلاندىرۋ جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرى ماسەلەلەرى دە كوتەرىلدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاڭا كونستيتۋتسيا پاراديگماسىنىڭ اۋىسۋى, جەراستى قازبا بايلىقتارىنا ەمەس, ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعانىن تالقىلادى. ەندى ەلىمىز تەك مينەرالدى رەسۋرستارعا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتكە, ءبىلىم ەكونوميكاسىن قۇرۋعا يەك ارتادى. سوندىقتان قۇجاتتا عىلىم, ءبىلىم جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ نورمالارى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى رەتىندە بەكىتىلىپ, عىلىمي جانە تەحنيكالىق شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلەدى.
وبلىستاعى تۇز قىشقىلى مەن كالتسي ءحلوريدىن شىعاراتىن «Topan Chemical Industries» زاۋىتىنىڭ ۇجىمى جاڭا كونستيتۋتسياداعى لايىقتى ەڭبەك قۇقىعى, ۋاقتىلى جانە ءادىل جالاقى, سونداي-اق قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ نورمالارىن تالقىلادى. بۇل ەرەجەلەر مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ايقىن باعدارى بولىپ وتىر. جۇمىسكەرلەر اتاپ وتكەندەي, بۇل نورما ولاردىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن جانە كاسىبي مۇددەلەرىن قورعاۋعا بەرىك نەگىزىن قالايدى. بۇل ەرەجەلەر مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تىكەلەي باعدارىنا اينالادى.
ءوندىرىستىڭ بولاشاعى تۋرالى كواليتسيا مۇشەلەرى جاڭاوزەن قالاسىندا «وزەنمۇنايگاز» مۇنايشىلارىمەن دە پىكىر الماستى. اڭگىمە كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى يدەياسى – «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» قاعيداسى اياسىندا ءوربىدى. الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك كەپىلدىكتەرى, مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ, جاستاردىڭ عىلىمي الەۋەتى, وتباسىنا قولداۋ كورسەتۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, «زاڭ پەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ نىعايۋى سياقتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. وسى اتالعانداردىڭ بارلىعى اتا زاڭ جوباسىندا كورىنىسىن تاپتى.
مۇنايشىلار وڭىردەگى ەكولوگيا احۋالىنا دا توقتالدى. ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەيتىن قوشقار اتا قالدىق قويماسى ورنالاسقان ماڭعىستاۋ وبلىسى ءۇشىن جاڭا كونستيتۋتسيادا جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ, تابيعاتتى ايالاۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ, اپاتتاردىڭ, لاستانۋلاردىڭ جانە قالدىق توگۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋ ەرەكشە وزەكتى بولىپ وتىر.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە قازاقستاندا تۇراتىن 130-داي ەتنوس پەن 20-عا جۋىق كونفەسسيانىڭ بىرلىگىن بەكەمدەۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. اتا زاڭ جوباسىندا ەتنوسارالىق كەلىسىم ءپرينتسيپى نەگىزگى مەملەكەتتىك باعدارلاردىڭ قاتارىندا تۇر. بۇل پرينتسيپ پرەامبۋلا مەن بىرقاتار نەگىزگى باپتا كورىنىس تاپقان. كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ, مادەني الۋاندىقتى قۇرمەتتەۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قۇندىلىعى رەتىندە ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن.
كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار بارشاعا تەڭ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان «ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن قولدايتىندارىن ءبىلدىردى.
قورشاعان ورتا جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى
سونىمەن قاتار وسى كۇنى اتالعان توپ اتىراۋ وڭىرىندە قوعام وكىلدەرىمەن, شىعارماشىل جاستارمەن, مۇنايشىلارمەن جانە كاسىپورىن ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا كواليتسيا مۇشەلەرى الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ەلدىڭ بولاشاعى, ءار وتباسى مەن ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن تاريحي ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەستى.
ءماجىلىس توراعاسى جاڭا كونستيتۋتسيا حالىقتىڭ سۇرانىسىنا نەگىزدەلگەنىن, ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇيەلى رەفورمالاردىڭ دايەكتى جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اتا زاڭ جوباسى – قوعامدا قوردالانعان ادىلدىكتى ورنىقتىرۋ, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە بارشاعا تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرۋ جونىندەگى تالاپتارعا بەرىلگەن جاۋاپ. سوندىقتان پارلامەنتتىك رەفورمادان باستاۋ العان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر قازاقستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق پىكىرتالاسقا ۇلاسىپ, ناتيجەسىندە, جاڭا اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا الىپ كەلدى.
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, حالىق تاراپىنان 10 مىڭنان اسا ۇسىنىس ءتۇستى. ازاماتتار ەلدىڭ بولاشاعى, قاعيداتتار مەن قۇندىلىقتار تۋرالى كوبىرەك ايتا باستادى. وسىنىڭ ءبارىن سارالاي كەلە, پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى قورىتىندىعا كەلدى. ەلدەگى ساياسي جۇيە تۇتاستاي جاڭارىپ جاتىر. بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى قايتا قۇرىلۋدا. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى بەكي تۇسەدى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
ەرلان قوشانوۆ اتاپ وتكەندەي, جاڭا كونستيتۋتسيا وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىرىپ, ەلدىڭ بولاشاققا باعىت العان جولىن ايقىندايدى. ال پرەامبۋلادا بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ تۋرالى قاعيدانىڭ بەكىتىلۋى تاريحي ساباقتاستىقتى جانە ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن ايشىقتايدى.
اتىراۋ تۇرعىندارى, ءوز كەزەگىندە, جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ جاڭا كەپىلدىكتەرى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى باسىمدىعى رەتىندە قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. مۇنايلى ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن ەڭبەك قۇقىقتارىن, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن قۇقىقتىق مەحانيزمدەردى نىعايتۋ, سونداي-اق زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىن بەكىتۋ ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل ينۆەستورلار ءۇشىن دە, جۇمىسشىلار ءۇشىن دە الدىن الا بولجاناتىن قۇقىقتىق ورتانى قامتاماسىز ەتەدى.
اڭگىمە بارىسىندا قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ نورماسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ولار العاش رەت اتا زاڭدا ىرگەلى پرينتسيپتەر دەڭگەيىندە بەكىتىلۋدە. جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىنشە, بۇل ەرەجە مۇنايلى ءوڭىر ءۇشىن اسا وزەكتى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ ماسەلەلەرى مۇندا تەك دەكلاراتسيا ەمەس, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ناقتى بولاشاق كەپىلدىگى بولىپ سانالادى.
ايماقتىڭ شىعارماشىل جاستارىمەن كەزدەسۋ «Atyrau Creative Hub» ورتالىعىندا ءوتتى. ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, يننوۆاتسيالار, تسيفرلىق قۇقىقتاردى قورعاۋ جانە تالانتتى جاستاردىڭ الەۋەتىن تانىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىعان داۋىردە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋدى كۇشەيتەتىنىن جانە تسيفرلىق قاۋىپسىزدىكتىڭ زاماناۋي ستاندارتتارىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
وتباسىلىق ماسەلەلەر مەن قوعامىمىزعا ءتان ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ارنايى نازار اۋدارىلدى. جاس اتىراۋلىقتار جاڭا كونستيتۋتسيادا نەكەنى ەرىكتى تۇردە جاسالعان ەر مەن ايەلدىڭ وداعى رەتىندە ناقتى ايقىنداۋ وتباسىلىق ينستيتۋتتى قولداۋعا باعىتتالعان جۇيەلى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا جانە ونى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە توقتالدى.
ءار ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى, قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارى, ءادىل ەڭبەكاقى جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ سىندى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا جاريالانعان نورمالار «قازتۋربورەمونت» قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ۇجىمىمەن وتكەن كەزدەسۋلەردە تالقىلاندى.
كاسىپورىننىڭ جاس ماماندارى مەملەكەت پەن بيزنەس ولاردىڭ كاسىبي دامۋىنا قانداي مۇمكىندىكتەر جاسايتىنىنا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اسىرەسە مەملەكەت ادامنىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبيلىگىن ەلدىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسىنا اينالدىرۋعا جاعداي جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الاتىنى تۋرالى قاعيداتقا كوبىرەك نازار اۋداردى. ءوندىرىس ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل وڭىردەگى جاستاردىڭ دامۋ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك جاعدايلارى مەن زاماناۋي يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بىرقاتار سۇراق قويدى. ىرگەلى ۇجىم مۇشەلەرى جاڭارعان اتا زاڭ ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە ءادىل ەڭبەكاقى كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتەتىنىن, ال مەملەكەتتىك ساياسات ادامنىڭ ەڭبەگى مەن كاسىبي جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلىپ قۇرىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
كەزدەسۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا اتىراۋ تۇرعىندارى 15 ناۋرىزداعى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ ازاماتتىق بورىشى ەكەنىن ايتتى. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق ءوز تاڭداۋ قۇقىعىن پايدالانىپ, قازاقستاننىڭ تۇراقتى بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرۋگە نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى.
