سوت پروتسەسىن جەتىلدىرەتىن زاڭناما

كەشە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسى بولدى. ونىڭ بارىسىندا سەناتورلار بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالادى. اتاپ ايتقاندا, ولار: كاس­پي تەڭىزىنىڭ قازاقستان مەن تۇرىك­مەنستان اراسىندا شەكتەسەتىن ءتۇبىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم, قازاق­ستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى شەكارا وكىلدەرىنىڭ (شەكارا كو­ميسسارلارىنىڭ) قىزمەتى تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارت, تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى ينجەنەرلىك اسكەرلەرىنىڭ مينادان زالالسىزداندىرۋ سا­لا­سىنداعى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىم, كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ-بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى بايقوڭىر قالاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن بەرۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم. سەناتورلار ازاماتتىق پرو­تسەس­تىك كودەكستىڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراعان كەزدە قى­زۋ پىكىرسايىس تۋىندادى. قۇ­جات قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­رىم­داماسىن جانە سۋديالاردىڭ ءVى سەزىندە مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن بولاتىن. ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ كەزەڭىندە اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلىپ وتىر. ولار: دالەلدەمەلەردى ۇسىنۋ, تالاپتىڭ نىساناسى مەن نەگىزدەمەسىن وزگەرتۋ, قارسى تالاپ بەرۋ, الدىن الا سوت وتىرىسىن وتكىزۋ. وسىلارعا باي­لانىستى ءىستى دايىنداۋدىڭ مەر­ز­ىمدەرى ۇزارتىلدى. داۋلاردى رەت­تەۋدىڭ سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى تارتىبىنە, سوتتا تا­تۋلاسۋ راسىمدەرىنە نازار اۋدا­رىلعان. سوت مەدياتسياسى جانە پار­تيسيپاتيۆتىك ءراسىم ەنگىزىلەدى. پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىم كەزىندە كاسىبي وكىل-ادۆوكاتتاردىڭ ءرولى جاندانا تۇسەدى, تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن, ىسىنە ىجداعاتسىز قارايتىن ادۆوكاتتاردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنادى. مىندەتتى تۇردە جوعارى زاڭ ءبىلىمى بار باسقا ادامداردىڭ وكىل رەتىندە سوتتا قاتىسۋى تۋرالى ەرەجەلەر ساقتالادى. پرو­تسەسكە قاتىساتىن ادامداردىڭ مىندەتتەردى ورىنداماعانى, قۇقىقتارىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن قۇقىقتىق سالدار رەگلامەنتتەلگەن. ەرەكشە ءىس جۇرگىزۋدە بالانى قايتارۋ تۋرالى, بالاعا قول جەتكىزۋ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى, كامەلەتكە تولعان بالانى تولىعىمەن ارەكەتكە قابىلەتتى دەپ جاريالاۋ تۋرالى جانە باسقا دا ارىزداردى قاراۋ تۋرالى بولىمدەر ازىرلەندى. پروتسەستىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە سوت اكتىلەرىن تەكسەرۋگە قۇقىقتاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن شاعىمدانۋ مەرزىمى 15 كۇننەن 1 ايعا دەيىن ۇزارتىلدى. وتىرىستا «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ازاماتتىق پروتسەستىك زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. زاڭ جوباسىمەن كەيبىر ىستەر ساناتتارى بويىنشا داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتقا دەيىنگى مىندەتتى ءتارتىبى بەلگىلەنەدى. «ادۆوكاتتىق قىزمەت تۋرالى» جانە «نوتاريات تۋرالى» زاڭدارعا تاتۋلاسۋ راسىمدەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇدان باسقا, نوتاريۋستارعا اتقارۋشىلىق جازبالار جاساۋ قۇقىعى بەرىلەدى. «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسكە (سالىق كودەكسى) ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋى كەزىندە مەملەكەتتىك باجدى قايتارۋعا بايلانىستى. كودەكس جوباسىندا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى سوتتاردىڭ ماماندانۋىن بەلگىلەۋ, ينۆەستيتسيالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامداردى سارالاۋ ولشەم شارتتارىن زاڭنامالىق بەكىتۋدى تالاپ ەتەدى, بۇل ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا سوتتىلىقتى بەلگىلەۋ كەزىندە انىقتاۋشى فاكتور بولادى. زاڭنامانى كودەكس جوباسىنا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا 18 زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا سەناتورلار د.قۇسداۋلەتوۆ, ق.ايتاحانوۆ, ب.ءايتىموۆا, ل.پول­تو­راباتكو, ب.بەكنازاروۆ, س.اقىل­باي پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. جان-جاقتى تالقىلانعاننان كەيىن زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. وتىرىستا ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرىنە مەنشىك قۇقى­عىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ, شارت­تىق مىندەتتەمەلەردى قورعاۋدى كە­پىلدەندىرۋ جانە ولاردى بۇز­عانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قا­تاڭداتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى. قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن سەناتورلار ە.ساعىندىقوۆ, س.ەڭسەگەنوۆ, ل.تۇرلاشوۆ, و.پە­رە­پە­چينا, ر.احمەتوۆ ءوز ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. زاڭ جوباسى ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 922-بابىنا سىلتەمە جاسايتىن نورمانى كوزدەي وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازا­ماتتىق كودەكسىنىڭ 267-بابىنىڭ قاعيداتتارى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نە لاۋازىمدى ادامنىڭ زاڭسىز اكتىلەر شىعارۋى ناتيجەسىندە مەن­شىك يەسى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىل­عانى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ جاۋاپتىلىعىن بەلگىلەۋ بولىگىندە ناقتى­لا­نادى. سەناتورلار «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ماقتا سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا ەكى وقى­لىم­دا قاراپ, تۇزەتۋلەرىمەن ءماجىلىس­كە جىبەردى. زاڭ جوباسىن پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى ماقتا شارۋا­شى­لىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەگەن بولاتىن. سەناتورلار ە.مۇقاەۆ, گ.كيم, س.ەڭسەگەنوۆ, ي.ادىربەكوۆ, ن.ورازالين, ق.ايتاحانوۆ ماقتا سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. وتىرىستا «وسىمدىكتەر كاران­تينى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دا قابىلداندى. بۇل ماسەلە بو­يىن­شا سەناتورلار و.پەرەپەچينا, ن.ورا­زالين, ج.نۇرعاليەۆ, ر.اكى­موۆ سويلەدى. زاڭدى قابىلداۋ وسىمدىكتەر كارانتينى سالاسىنداعى جۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالاردىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا, فيتوساني­تاريالىق قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋعا, اتالعان سالاداعى ۇلتتىق زاڭنامانى حا­لىق­ارالىق تالاپتارعا سايكەس كەل­تىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وتىرىس بارىسىندا بىرقاتار سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».