بۇل پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى
اعىمداعى جىلى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الاتىن وقيعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا تىكەلەي ارەكەت ەتەتىن ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشكە يە نەگىزگى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بولىپ تابىلادى. 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا قازاقستان حالقىنىڭ ەركىندىگىن پاش ەتەدى, ەلدى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋعا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. وندا مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ جازىلعان, مەملەكەتتىلىكتىڭ, قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرى بەكىتىلگەن.
قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە, كونستيتۋتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن مىقتى نەگىز قالادى, ونىڭ ەگەمەندىگى مەن حالىقارالىق الاڭداعى بەدەلىن نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعالۋىنا كەپىلدىك بەردى. اتا زاڭىمىز قوعامدىق قاتىناستارعا تىكەلەي اسەر ەتىپ, ۇلتتىق زاڭنامانى دامىتۋدىڭ قاينار كوزىنە اينالدى جانە مەملەكەتكە, قوعامعا, سونداي-اق ءاربىر ازاماتقا قىزمەت ەتۋدى جالعاستىرۋدا. ەڭ باستى زاڭنىڭ قاعيداتى مەن نورمالارىن شىنايى ومىردە ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتى – ولاردى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاي الۋ. پروكۋراتۋرا وسى جۇيەدە ويىپ ورىن الاتىن ماڭىزدى بۋىن بولىپ تابىلادى, ول كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا سايكەس مەملەكەت اتىنان زاڭداردىڭ, پرەزيدەنت جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە نارازىلىق بىلدىرەدى.
باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراعاندا پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتى كوپ قىرلى جانە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق ماڭىزدى سالالارىن قامتيدى. تۇلعالاردىڭ كونستيتۋ-
تسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءارقاشاندا پروكۋراتۋرا قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل كونستيتۋتسيانىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, سونداي-اق «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭنىڭ جانە باس پروكۋروردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ مىزعىماستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنەن تۋىندايدى. بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا اتالمىش باعىتتا قۇقىقتىق فۋنكتسيانى تۇراقتى ءارى ماقساتتى تۇردە ىسكە اسىرادى. ءماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ ورگاندارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا 16773 ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعادى, ونىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك قۇقىقتارى قۇرايدى (7 830). ەلوردا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا قاتىستى ەنگىزگەن ۇسىنىسى بويىنشا, «استانا ەكسپو-2017» وبەكتىلەرىن سالۋ كەزىندە ەڭبەكتىڭ قاۋىپسىز جاعدايلارىنا «سەمبولۋلۋسلالاراسى» اقف-نىڭ 4366 جۇمىسشىسىنىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, جۇمىس بەرۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا جۇمىسشىلار قورعانىس قۇرالدارىمەن, ارنايى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلدى, ال وبەكتىدە بولۋ جاعدايلارى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلدى.
تاعى ءبىر ايقىن مىسال, «استانا قالاسىنىڭ ەنەرگەتيكا باسقارماسى» مم باسشىلىعىنىڭ زاڭسىز بەكىتكەن استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن جىلىتۋعا جىلۋ ەنەرگياسىن شىعىنداۋ نورمالارىن جويۋ تۋرالى شارا قولدانىلدى. سوعان بايلانىستى, 2015 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا 3773 تۇرمىستىق تۇتىنۋشىعا 17 ملن. 370 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سوما قايتا ەسەپتەلىپ قايتارىلدى, ول اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىنداعى شوت-حابارلامالاردا كورسەتىلدى. كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى قوزعايتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتار پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ وزگە دە باعىتتارىندا انىقتالۋدا, ولار بويىنشا ىقپال ەتۋ شارالارى قولدانىلىپ, كىنالى تۇلعالار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋدا. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭدىلىعىن پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شەڭبەرىندە جالاقى بويىنشا 36 ملن. تەڭگە بولاتىن بەرەشەك وتەلدى. پروكۋروردىڭ نارازىلىقتارى بويىنشا ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي, ەڭبەك جانە باسقا دا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزاتىن 12 سوت اكتىسى كۇشىن جويدى.
پوليتسيا ورگاندارىندا قۇقىق بۇزۋدى بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قالانىڭ اۋداندىق ىشكى ءىستەر باسقارمالارىندا ۇدايى كەزەكشىلىك ەتەدى. ەندى ءاربىر ازامات «كەزەكشى پروكۋرورعا» قوڭىراۋ شالىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى بۇزۋدىڭ كەز كەلگەن فاكتىسى تۋرالى حابارلاي الادى. سارالاي كەلگەندە ەلوردا پروكۋراتۋراسىنىڭ ورگاندارى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋدا از جۇمىس جاساعان جوق, الايدا تىندىرار ءىس ءالى دە كوپ.
سابىرجان بەكبوسىنوۆ,
استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە, كونستيتۋتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن مىقتى نەگىز قالادى, ونىڭ ەگەمەندىگى مەن حالىقارالىق الاڭداعى بەدەلىن نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعالۋىنا كەپىلدىك بەردى. اتا زاڭىمىز قوعامدىق قاتىناستارعا تىكەلەي اسەر ەتىپ, ۇلتتىق زاڭنامانى دامىتۋدىڭ قاينار كوزىنە اينالدى جانە مەملەكەتكە, قوعامعا, سونداي-اق ءاربىر ازاماتقا قىزمەت ەتۋدى جالعاستىرۋدا. ەڭ باستى زاڭنىڭ قاعيداتى مەن نورمالارىن شىنايى ومىردە ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتى – ولاردى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاي الۋ. پروكۋراتۋرا وسى جۇيەدە ويىپ ورىن الاتىن ماڭىزدى بۋىن بولىپ تابىلادى, ول كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا سايكەس مەملەكەت اتىنان زاڭداردىڭ, پرەزيدەنت جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە نارازىلىق بىلدىرەدى.
باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراعاندا پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتى كوپ قىرلى جانە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق ماڭىزدى سالالارىن قامتيدى. تۇلعالاردىڭ كونستيتۋ-
تسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءارقاشاندا پروكۋراتۋرا قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل كونستيتۋتسيانىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, سونداي-اق «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭنىڭ جانە باس پروكۋروردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ مىزعىماستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنەن تۋىندايدى. بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا اتالمىش باعىتتا قۇقىقتىق فۋنكتسيانى تۇراقتى ءارى ماقساتتى تۇردە ىسكە اسىرادى. ءماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ ورگاندارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا 16773 ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعادى, ونىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك قۇقىقتارى قۇرايدى (7 830). ەلوردا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا قاتىستى ەنگىزگەن ۇسىنىسى بويىنشا, «استانا ەكسپو-2017» وبەكتىلەرىن سالۋ كەزىندە ەڭبەكتىڭ قاۋىپسىز جاعدايلارىنا «سەمبولۋلۋسلالاراسى» اقف-نىڭ 4366 جۇمىسشىسىنىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, جۇمىس بەرۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا جۇمىسشىلار قورعانىس قۇرالدارىمەن, ارنايى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلدى, ال وبەكتىدە بولۋ جاعدايلارى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلدى.
تاعى ءبىر ايقىن مىسال, «استانا قالاسىنىڭ ەنەرگەتيكا باسقارماسى» مم باسشىلىعىنىڭ زاڭسىز بەكىتكەن استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن جىلىتۋعا جىلۋ ەنەرگياسىن شىعىنداۋ نورمالارىن جويۋ تۋرالى شارا قولدانىلدى. سوعان بايلانىستى, 2015 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا 3773 تۇرمىستىق تۇتىنۋشىعا 17 ملن. 370 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سوما قايتا ەسەپتەلىپ قايتارىلدى, ول اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىنداعى شوت-حابارلامالاردا كورسەتىلدى. كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى قوزعايتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتار پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ وزگە دە باعىتتارىندا انىقتالۋدا, ولار بويىنشا ىقپال ەتۋ شارالارى قولدانىلىپ, كىنالى تۇلعالار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋدا. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭدىلىعىن پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شەڭبەرىندە جالاقى بويىنشا 36 ملن. تەڭگە بولاتىن بەرەشەك وتەلدى. پروكۋروردىڭ نارازىلىقتارى بويىنشا ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي, ەڭبەك جانە باسقا دا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزاتىن 12 سوت اكتىسى كۇشىن جويدى.
پوليتسيا ورگاندارىندا قۇقىق بۇزۋدى بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قالانىڭ اۋداندىق ىشكى ءىستەر باسقارمالارىندا ۇدايى كەزەكشىلىك ەتەدى. ەندى ءاربىر ازامات «كەزەكشى پروكۋرورعا» قوڭىراۋ شالىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى بۇزۋدىڭ كەز كەلگەن فاكتىسى تۋرالى حابارلاي الادى. سارالاي كەلگەندە ەلوردا پروكۋراتۋراسىنىڭ ورگاندارى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋدا از جۇمىس جاساعان جوق, الايدا تىندىرار ءىس ءالى دە كوپ.
سابىرجان بەكبوسىنوۆ,
استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
