اتا زاڭ: ەلدىك مۇرات جولىنداعى ورتاق ۇستانىم

مىڭجىلدىق تاريحىمىز – مىزعىماس قۇندىلىق

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا تۇڭعىش رەت مىڭجىلدىق تاريحىمىز باس­تى قۇندىلىق رەتىندە جازىلدى. بۇل تۋرالى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين كوميسسيانىڭ VII وتىرىسىندا ايتتى.

ونىڭ سوزىنشە, قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا تاريح تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. «جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى­نىڭ پرەامبۋلاسىنداعى « ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاس­تى­عىن ساقتاي وتىرىپ» دەگەن سويلەم تاريحىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ساباقتاستىعىن, ەلىمىز كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ وشاعى ەكەنىن ايعاقتايدى. وسىلايشا, تاريحىمىز كونستيتۋتسيادا تۇڭعىش رەت دەكلاراتسيا ەمەس, مەملەكەتتىك قۇندىلىق رەتىندە بەكىتىلىپ وتىر», دەدى ە.قارين.

پرەامبۋلاداعى « ۇلى دالا» مەن «مىڭجىلدىق تاريح» قازاق ەلىنىڭ تاريحي سۋبەكت ەكەنىن ايعاقتايتىن ءارى مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتى ايقىندايتىن ۇعىمدار.

سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك كەڭەس­شى جاڭا كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقان­داي ناقتى جازىلعانىنا دا توقتالدى. «اتاپ ايتقاندا, 9-باپتىڭ 1-تارماعىن­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ انىق كور­سەتىلگەن. ياعني بىزدە مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ, ول – قازاق ءتىلى. باسقا مەملەكەتتىك ءتىل جوق. ءتىلىمىز بيىك تۇعىردا, ءوز ورنىندا. مەملەكەتىمىز باردا سول تۇعىردان ەشقاشان تومەن تۇسپەيدى. ول ءۇشىن وسى مەملەكەتتى ساقتاۋىمىز كەرەك, قور­عاۋى­مىز قاجەت. ەلدىڭ بىرلىگىن ويلاۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ە.قارين.

سونداي-اق ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەن 1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى اتا زاڭدا ايىرماشىلىق وتە كوپ ەكەنىن جەتكىزدى. «جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوباسى – جارتى جىلدان استام ۋاقىت بويى ەل ازاماتتارىنان, ساراپشىلاردان, قوعام بەلسەندىلەرىنەن, ءتۇرلى ۇيىمداردان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس­تار مەن باستامالاردىڭ ناتيجەسى, وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلگەن ءتۇرلى ۇزاق تالقىلاۋلاردىڭ جەمىسى», دەدى ە.قارين. 

حالىقتىڭ 78%-ى وزگەرىستەردى قولدايدى

تاۋەلسىز الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە قاتىسقان وتانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قولداپ وتىر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تي­­تۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايمار­دانوۆ مالىمدەدى.

ول اۋقىمدى رەفورما 2025 جىلدىڭ قازان ايىندا باستالىپ, ازاماتتاردان تىكەلەي كەرى بايلانىس الۋمەن قاتار جۇرگەنىن ەسكە سالدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسياعا ازاماتتار, زاڭگەر-عالىمدار, ساراپشىلار, ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان 2 مىڭنان استام باستاماشىل ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. eOtinish پلاتفورماسى ارقىلى وتىنىش­تەر ءالى دە كەلىپ جاتىر. ولاردىڭ سانى 4 مىڭنان استى.

«ازاماتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى ءۇشىن اتا زاڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىنىڭ باسىمدىعىن قالاي بەكىتىپ, ولاردى قورعاۋدىڭ تۇسىنىكتى ءارى بىرىڭعاي ەرەجەلەرىن قالىپتاستىراتىنى شەشۋشى مانگە يە. كونستيتۋتسيا بۇل تۇرعىدا جەكە باس بوستاندىعى مەن ۇلتتىق مۇددەلەر اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرىلادى», دەدى ج.شايماردانوۆ.

حالىقارالىق شارتتار مەن ۇلتتىق زاڭنامانىڭ اراقاتىناسى كوپ جىلدان بەرى ساراپشىلار مەن قوعام اراسىندا تالقىلانىپ كەلەدى. وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ءمانىن ءتۇسىندىردى. ء«بىز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە جوبا نورمالارىن مۇقيات زەردەلەدىك. ماڭىزدىسى – جاڭا كونستيتۋتسيادا ەلىمىزدىڭ راتيفيكا­تسيا­لاعان حالىقارالىق شارتتارى مەن حالىق­­ارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا تانىلعان نور­­ما­لارىنىڭ زاڭدىق كۇشىن جوققا شىعاراتىن ەشقانداي ەرەجە جوق», دەدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز وزگە مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستا ءوزارا سىيلاستىق قاعيداتىنا, سونداي-اق بۇۇ اياسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى نەگىزگى حالىقارالىق شارتتارعا ادالدىعىن ساقتايدى. جوبا ماتىنىندە ادامنىڭ اجىراماس قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتۋدى بىلدىرەتىن نورمالار قاراستىرىلماعان.

ادام قۇقىعىنىڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتتى

كونستيتۋتسيا ماتىنىنە حالىقارالىق قۇقىق­تىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, جالپى­ادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن حالىقارالىق قۇجاتتاردا بەكىتىلگەن ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەنەدى. وسىلاي دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق حالىقارالىق قۇقىق پەن ۇلتتىق قۇقىقتىڭ اراقاتىناسى ۇستەمدىك پەن باعىنىشتىلىققا ەمەس, ءوزارا ارەكەتتەسۋ, تولىقتىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەتىنىن ايتتى.

«وسىلايشا, 5-باپتىڭ 1-تارماعى تۋرالى قىسقاشا تۇجىرىمداپ ايتسام,  ەلىمىز حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتپايدى, كەرىسىنشە, ونى قولدانىلاتىن قۇقىقتىڭ, ياعني قوعامدىق قاتىناستاردى رەت­تەيتىن ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىن­دە مويىندايدى», دەپ ناقتىلاپ ءوتتى دەپۋتات.

كونستيتۋتسيا جوباسى ادامنىڭ قول­دانىس­تاعى قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىن ساقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ناقتى ىسكە اسۋى مەن قورعا­لۋىن كۇشەيتەدى. بۇل تۋرالى كوميسسيا وتىرىسىندا بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا ايتتى.

«كونستيتۋتسيا نەگىزىندە قابىلدانا­تىن زاڭدار ارقايسىمىزدىڭ جانە ءار بالا­نىڭ ءومىرى, بولاشاعى مەن ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي بايلانىستى. كونستيتۋتسيا جوباسى مازمۇندىق تۇرعىدان ءۇش ماڭىزدى تىرەككە نەگىزدەلەدى: بوستاندىقتار, قۇقىق­تار مەن مىندەتتەر. ولاردىڭ بىرلىگى – كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى مەن تۇتاستىعىن قالىپتاستىرادى», دەدى ول.

وسى تۇرعىدا د.زاكيەۆا بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە نازار اۋدارىپ, نەگىزگى زاڭنىڭ باسىمدىعىن بەلگىلەپ بەردى. «بىرىنشىدەن, ەكىنشى ءبولىمنىڭ اتاۋى وزگەرەدى. قازىرگى «ادام جانە ازامات» اتاۋىنىڭ ورنىنا «نەگىزگى قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر» دەگەن اتاۋ ۇسىنىلادى. بۇل وزگەرىس ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, سونداي-اق مىندەتتەرىنىڭ باسىم ماڭىزعا يە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى», دەدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.

تاعى ءبىر ماڭىزدىسى – كونستيتۋتسيا­نىڭ جوباسىندا ادامنىڭ بارلىق جەكە قۇقىقتارىنىڭ قولسۇعىلماۋشىلىعى تىكەلەي بەكىتىلگەن. «جاڭا رەداكتسيادا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋ مەن بوستاندىقتارىن شەكتەمەۋگە ءتيىس, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزدەرى­نە, قوعامدىق تارتىپكە, ازاماتتار­دىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىنا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس ەكەنى ناقتى ايقىندالادى», دەدى ول.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ العاشقى باپتارىنان-اق ونىڭ تۇجىرىمدامالىق سيپاتى ايقىن كورىنەدى. بۇل – ادىلدىككە, ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن قوعام سۇرانىسىنا مەملەكەتتىڭ ناقتى جاۋابى. «كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابى­نىڭ 1-تارماعىندا ەلىمىزدىڭ پرەزي­دەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ قالا بەرەتىنى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك تارماق­تارىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىن قامتا­ما­سىز ەتەتىنى ناقتى كورسەتىلگەن. ال 43-باپتىڭ 1-تارماعىندا پرەزيدەنت ءبىر رەت جەتى جىل مەرزىمگە سايلاناتىنى بەكىتىل­گەن. بۇل – بيلىكتىڭ مونوپوليالانۋى­نا جول بەر­مەيتىن ناقتى نورما. وسى باپ­تىڭ 5-تار­ماعىندا اتالعان ەرەجە وزگەرتىل­مەيتى­نى جازىلعان. وسىلايشا, «ماڭگى بيلىك» تۋرا­لى كەز كەلگەن الىپقاشپا اڭگىمەگە توس­قاۋىل قويىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات. 

جالعان جورامالداردى سىنعا الدى

ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ جوباداعى پرەزيدەنت پەن قۇرىلتاي اراسىنداعى كادرلىق وكىلەتتىكتەردىڭ ءبولىنىسى جونىندە پىكىر ءبىلدىردى. «كەيبىر ازاماتتار كوميسسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى وسى وتىرىستارعا قاتىسىپ جۇرگەن مەنەن دە كوبىرەك «بىلەتىندەي» كورىنەدى», دەدى ساياساتتانۋشى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن ادام وقىپ, تانىسۋى ءۇشىن قۇجات كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ, اشىق تۇردە جاريالانعاننان كەيىن دە اقپاراتتى ادەيى بۇرمالاۋ توقتاماعان. «مەنىڭ ويىمشا, بۇل ەندى ويىن ەمەس, تانىمال بولۋعا ۇمتىلىس تا ەمەس, ناعىز قاساقانا پيعىل», دەپ اتاپ ءوتتى م.شيبۇتوۆ.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا سايكەس, قۇرىلتاي مىناداي تۇلعالاردى تاعايىنداۋعا نەمە­سە كەلىسىمىن بەرۋگە قۇقىلى: پرەمەر-مينيستر, ۆيتسە-پرەزيدەنت, كونستي­تۋتسيالىق سوتتىڭ 10 سۋدياسى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ 6 مۇشەسى, جوعارعى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 8 مۇشەسى مەن جوعارعى سوتتىڭ بارلىق سۋديالارى.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى – بارلىق كەلىپ تۇسكەن پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, اشىق تۇردە دايىندالعان ساپالى ءارى سارالانعان قۇجات. ول جوبا اشىق جاريالانعانعا دەيىن ۇزاق ءارى قاجىرلى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

قازىر ەل قوعامى جاۋاپتى كەزەڭگە اياق باسىپ جاتقانىن ايتا كەلە: «ەڭ باستىسى – بۇل كەزەڭدە ورىنسىز قىزبالىققا ۇرىنباۋ, جالعان ءارى بۇرمالانعان اقپارات تاراتپاۋ كەرەك. دالەلدى ديالوگتى جالعاس­تىرىپ, تاريحي ۇدەرىستەگى ءوز جاۋاپكەر­شىلىگىمىزدى سەزىنۋىمىز قاجەت», دەدى. 

ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك – وزگەرمەيتىن ۇعىمدار

كوميسسيا وتىرىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر تەڭگەرىمى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى. ء«بىز پرەزيدەنت پەن قۇرىلتاي وكىلەتتىكتەرىن ناقتى اجىراتۋ تاسىلدەرىن تالقىلاپ, ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىردىق. وسى تۇرعىدان العاندا, دايىندالعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا بۇل وكىلەتتىكتەر جەتكىلىكتى دارەجەدە تەڭگەرىمدى بولىنگەن دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ا.پەرۋاشەۆ.

ونىڭ سوزىنشە, پرەزيدەنت رەسپۋبليكا­داعى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى – زاڭ شىعارۋشى (قۇرىل­تاي), اتقارۋشى (ۇكىمەت) جانە سوت بيلىگى­نىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتا­ماسىز ەتەدى. «سوندىقتان پرەزيدەنت پەن قۇرىل­تاي اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستى «سايا­­سي مونوپوليانى ساقتاۋ نەمەسە كۇشەي­تۋ» دەپ باعالاۋ – كونستيتۋتسيالىق رەفور­مانىڭ ءمانىن بۇرمالاۋ», دەدى دەپۋتات.

وتىرىس سوڭىندا كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءارى ونىڭ ەل دامۋىنداعى ستراتەگيالىق رولىنە توقتالدى. سونداي-اق اتا زاڭدا مەملەكەتتىك ساياساتقا, قوعامنىڭ دامۋىنا قاتىستى نەگىزگى قاعيداتتارمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا بەرىلەتىن كەپىلدىكتەر دە بەكىتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيا نورمالارىن نەعۇرلىم ەگجەي-تەگجەيلى رەتتەۋ, ادەتتە, زاڭدار دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتتى. بۇل – اتا زاڭدى ازىرلەۋدەگى جالپىعا ورتاق تاجىريبە.

ە.ءازىموۆا كونستيتۋتسيا جوباسىندا بەكىتىلگەن وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتارعا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. «ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك, ۋنيتارلىق, اۋماقتىق تۇتاستىق پەن رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ نىسانى وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلعان», دەگەن ول كوميسسيانىڭ كەلەسى وتىرىسى وتەتىن كۇن قوسىمشا حابارلاناتىنىن ەسكە سالدى.