الايدا جۇمىس بارىسىندا جۇرتشىلىق پەن سالالىق مامانداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ, ارنايى كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىمەن جوبادا اتا زاڭىمىزدىڭ 84 پايىزى جاڭاردى. ەلىمىزدە قولعا الىنعان كەڭ كولەمدى رەفورمالاردان الەم ەلدەرى دە حاباردار بولىپ, ونىڭ دامۋ بارىسىن ءجىتى باقىلاپ وتىر. وسى ورايدا شەتەل ساراپشىلارىنىڭ باسىن قوسقان دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ پىكىرىن ءبىلۋدى ءجون كوردىك. كونستيتۋتسيالىق رەفورما توڭىرەگىندەگى سۇراعىمىزعا پاكىستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى ايماقتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ساراپشىسى حامزا ريفات, وڭتۇستىك كورەيا حانكۋك شەتەل تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سون يون حۋن, قىرعىزستان جوگوركۋ كەنەشىنىڭ ەكس-توراعاسى, ديپلوماتيالىق اكادەميانىڭ پرورەكتورى زاينيدين قۇرمانوۆ, سەربيا سكۋپششيناسىنىڭ (پارلامەنت) مۇشەسى, قازاقستان – سەربيا پارلامەنتارالىق دوستىق توبىنىڭ مۇشەسى الەكساندر چوتريچ, مالايزيا ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى كاررەم كاسسيم جاۋاپ بەرىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
– العاشقى سۇراعىمىز: قازاقستاندا قولعا الىنعان ساياسي رەفورمالارعا قانداي باعا بەرەسىزدەر؟ ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ايتا الاسىز با؟
حامزا ريفات:
– بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەتتىك قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ زاڭدى كەزەڭى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى تۇراقتىلىقتى, كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭعىرۋدى ءارى كۇردەلى ايماقتىق جاعدايدا قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋعا باسىمدىق بەردى. بۇل رەفورما ساياسي ينستيتۋتتاردى نەعۇرلىم ءبىلىمپاز حالىققا, ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاعا جانە جاڭا جاھاندىق شىندىققا بارىنشا سايكەس كەلەتىندەي ەتىپ جاڭارتۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەردى كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ەلدىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن قۋاتتى مەملەكەتتىك ءداستۇردى ساقتايدى.
بۇدان كۇتىلەتىن وزگەرىستەر ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىكتەردى ناقتىلاۋ, قۇقىقتىق تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ مەن وكىلدىك قۇرىلىمداردى كۇشەيتۋ ارقىلى باسقارۋدى تيىمدىرەك ءارى كەلەشەگى زور تەتىككە اينالدىرۋعا باعىتتالعان. توسىن ساياسي وزگەرىستەردىڭ ورنىنا, بۇل رەفورما جۇيەنى بولاشاق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەيتىن ۇزدىكسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعانى كورىنىپ تۇر. كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحي تاجىريبەسى مەن ۇلتتىق باسىمدىقتارىنا سايكەس كەلەتىندەي اكىمشىلىك تيىمدىلىكتى, قۇقىقتىق سەنىمدىلىكتى جانە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىن جاقسارتۋعا نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى.
زاينيدين قۇرمانوۆ:
– وسى رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, قازاقستاندا قولعا الىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋىن بايقاۋعا بولادى. اتالعان تۇجىرىمداما – بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ديالوگتى بىلدىرەدى. بۇل ورايدا بيلىك تاراپى ازاماتتىڭ قوعاممەن جانە بيزنەس سەكتورمەن ديالوگتى دۇرىس جولعا قويۋى كەرەك. سوندا مەملەكەت ۇيلەسىمدى ءارى تەڭگەرىمدى داميدى. تەك بيلىك تەتىكتەرىنە عانا سۇيەنىپ مەملەكەت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل بيۋروكراتيالىق تورەشىلدىك ءستيلدىڭ قالىپتاسۋىنا اكەپ سوقتىرادى. ال مەملەكەت جاساقتاۋ ىسىنە ازاماتتىق قوعام مەن بيزنەستىڭ قاتىسۋى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى ساقتايدى. ولار ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ جۇمىس ىستەگەندە عانا مەملەكەتتىڭ عۇمىرى باياندى ءارى ۇزاق بولاتىنى ءسوزسىز.
سون يوڭ حۋن:
– قازاقستاندا كەيىنگى جىلدارى جۇزەگە اسىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ەلدىڭ ساياسي دامۋى جولىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس كەزەڭىن ايقىندايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ميسسياسىن اياقتاپ, ولاردىڭ ورنىنا جاڭا كونسۋلتاتيۆتى ورگان – حالىق كەڭەسىن قۇرۋ يدەياسى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. حالىق كەڭەسى قوعامداعى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم, ىشكى ساياسات پەن مەملەكەتتىك يدەولوگيا ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن ينستيتۋتسيونالدىق الاڭ بولماق. كەڭەستىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە بولۋى بۇل ورگاندى كونسۋلتاتيۆتىك قۇرىلىمنان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى. الايدا سىرت كوز رەتىندە اتاپ وتەتىن جايت – حالىق كەڭەسىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ فورمالدى مارتەبەسىندە ەمەس, قوعامدىق پىكىردى شىنايى جەتكىزە الۋ قابىلەتىندە
دەپ ويلايمىز.
– وسى ورايدا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەسىندە قازاقستان مەن كورەيا زاڭناماسىندا قانداي ۇقساستىق بار؟
سون يوڭ حۋن:
– ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلە – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى مەن ازاماتتاردىڭ وعان تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعى. كورەيادا دا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ كۇشەيۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ ءوسۋى مەن مەملەكەتكە دەگەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. قازاقستان ءۇشىن بۇل رەفورما قۇقىقتىق مەملەكەتتى نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى تەتىككە اينالۋى مۇمكىن.
ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەسىندە دە ۇقساستىق بار. قازاقستاندا ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ تالاپتارىنىڭ جەڭىلدەۋى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنا كوڭىل ءبولىنۋى قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. كورەيا تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ءدال وسى كەزەڭدە قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى باستامالار دەموكراتيالىق مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
دەگەنمەن سىرتقى باقىلاۋشى رەتىندە ءبىر ماڭىزدى جايتتى اتاپ وتكىم كەلەدى: كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ تابىسى – ولاردىڭ ماتىنىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋىندا. كورەيادا 1987 جىلعى رەفورمادان كەيىن دە ۇزاق ۋاقىت بويى ينستيتۋتسيونالدىق داعدىلار قالىپتاستى, ساياسي مادەنيەت وزگەردى. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل ۇدەرىس ءبىر كۇندە اياقتالمايتىنى انىق.
قورىتىندىلاي كەلە, وڭتۇستىك كورەيانىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, مۇنداي رەفورمالار تۇراقتى ءارى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسقاندا عانا ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. ەگەر قازاقستان وسى باعىتتا جۇيەلى قادامدارىن جالعاستىرسا, قازىرگى وزگەرىستەر ەلدى نەعۇرلىم اشىق, جاۋاپتى جانە سەنىمدى ساياسي جۇيەگە الىپ كەلەتىنىنە سەنىم بار.
كاررەم كاسسيم:
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەفورمالارى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل جەردە دايەكتى باسقارۋ, مەملەكەتتىك سەكتورداعى ءتارتىپ پەن اكىمشىلىك تيىمدىلىكتى جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. بۇل ءتاسىل مالايزيا سياقتى كوپتەگەن ورتا تابىستى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىمەن ۇندەسەدى, مۇندا رەفورمالاردىڭ بەدەلى كوبىنە ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتى, تەڭگەرىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىمەن انىقتالادى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان الساق, قازاقستان ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋعا, ينفراقۇرىلىمعا, تسيفرلاندىرۋ مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعانى كورىنەدى. بۇل باسىمدىقتار دا مالايزيانىڭ وزىندىك دامۋ ماقساتتارىمەن ۇيلەسەدى, سونىمەن قاتار ساۋداعا باعىتتالعان, كوپۇلتتى, ورتا ەكونوميكا رەتىندە ءوزارا گەوەكونوميكالىق پوزيتسيانى بولىسەدى.
2024 جىلدان باستاپ قازاقستاندا مالايزيالىق 48 كومپانيا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىر قۇنى 410 ملن اقش دوللارىنان اساتىن 17 بىرلەسكەن كاسىپورىن جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. پرەمەر-مينيستر داتو سەري انۆار يبراگيم 2024 جىلى ورتالىق ازياعا ساپارمەن باردى, ناتيجەسىندە ايماققا 2,4 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە تاۋار ەكسپورتتالدى. بۇل مالايزيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى جالعاستىرۋدا جاقسى ناتيجە بەرەدى.
جالپى العاندا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, قازاقستان الەممەن ۇزدىكسىز ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرا بەرەدى. وسى ورايدا, مالايزيا – قازاقستان سەرىكتەستىگى سىندارلى نەگىزدە تەرەڭدەيدى دەپ ەسەپتەيمىن.
الەكساندر چوتريچ:
– بالقان تۇبەگىنىڭ ەلدەرى دە قازاقستاندا بولىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءجىتى باقىلاپ وتىر, سونداي-اق قول جەتكىزىپ جاتقان تابىستارىڭىز ءۇشىن قۋانىشتىمىز. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاساپ, ەلدىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق مارتەبەسىن ودان سايىن بيىكتەتەتىنى ءسوزسىز.
ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قوسا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇسىنعان ساياسي وزگەرىستەردى دە قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرمىز. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى جاريالاندى. بۇل ەلدى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان ناقتى قادام دەپ ايتۋعا نەگىز بار. سونىمەن بىرگە وزگە ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولارى حاق. قازىر كونستيتۋتسيا جوباسىن ساراپشىلار حالىقپەن بىرگە تالقىلاپ جاتىر. ەگەر كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تاپسا, وزگەرىستەر ومىرگە ەنىپ, ناقتى جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
قازاقستان الدەقايدا قاراپايىم, ءتيىمدى پارلامەنت جاساقتاۋدى تاڭدادى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت حالىققا بۇرىنعىدان دا جاقىنداي تۇسەدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ دەموكراتيالىق قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە تاريحتا قالادى.
– بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا ونىڭ الدىنداعى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ كوتەرىلۋى تۇرتكى بولعانى راس. ەلىمىزدە ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى قانداي پىكىر بىلدىرەر ەدىڭىزدەر؟
زاينيدين قۇرمانوۆ:
– قازاقستانداعى پارلامەنت رەفورماسىن دۇرىس كوزقاراسپەن قولعا الىنعان جۇمىس دەپ ەسەپتەيمىن. پارلامەنت – كادرلىق رەزەرۆ, ياعني ەلدىڭ باستى كادرلىق كورپۋسى. ادەتتە ەلدىڭ بولاشاق مينيسترلەرى, پرەمەر-مينيسترلەرى, پرەزيدەنتتەرى ءدال وسى جەردەن شىعاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان اتالعان ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ ساياسي تۇرعىدان وڭتايلاندىرىلۋى دۇرىس قادام.
جالپى تەك قازاقستان عانا ەمەس, بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىندا دا حح عاسىرعا دەيىن پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى بولماعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن بۇل ءالى دە دامۋ مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى ورگان. وسى ورايدا, مەنىڭ ويىمشا, پارلامەنت ەڭ الدىمەن ەلدى باسقارۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. ول جەردە وتىرعان حالىقتىڭ وكىلدەرى – دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەگە سەرگەك قاراپ, مەملەكەتتىڭ ساياسي باعدارىن قالىپتاستىرۋدى, باعىت-باعدارىن ايقىنداۋدى, دامۋ باعدارلامالارىن جاساۋ مەن ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدى, حالىقتى العا باستاۋدى مەڭگەرۋى شارت.
مەنىڭ پىكىرىمشە, قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاق پارلامەنتىنىڭ جۇمىسىن, جالپى پارلامەنتاريزم سالاسىن جاقسى تۇسىنەدى. ول قاي كەزدە دە جاقسى كادرلارمەن قوسا, سەنىمدى ساياسي ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. ال پارلامەنت – مەملەكەت تابان تىرەيتىن ەڭ ماڭىزدى ساياسي ينستيتۋتتىڭ ءبىرى. جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى ەلدىڭ پارلامەنتىنە بايىپتى قاراماعانىن كورەمىز. سونىڭ سالدارىنان پارلامەنتتەر ەل باسقارۋ ىسىنەن شەت قالدى. ەگەر پارلامەنت دۇرىس قۇرالىپ, جۇمىسى جۇيەلەنسە, مەملەكەتتىڭ باسقا بيلىك ورگاندارى دا جاساندىلىقتان ارىلىپ, شىنايى جۇمىس پەن ساياساتتى جۇرگىزەتىن بولادى. مىنە, وسىنداي ەلدىڭ بولاشاعى بار.
سونىمەن بىرگە قازاقستان پارلامەنتىنىڭ «قۇرىلتاي» دەپ اتالۋىن دا قولدايمىن. بۇل وعان ۇلتتىق رەڭك بەرەدى. جالپى, «قۇرىلتاي» – ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ كونە تۇركىلىك تاريحىنان تامىر تارتاتىن ۇعىم. ونىڭ بۇگىنگى ساياسي ومىرىمىزدەن دە كورىنىس تاپقانى – ۇتىمدى قادام.
– ەلىمىزدە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جاريالانىپ, حالىق تالقىسىنا ۇسىنىلدى. جالپى, الداعى ۋاقىتتا بۇل وزگەرىستەردىڭ ەل ومىرىنە ىقپالى قالاي بولادى دەپ ويلايسىزدار؟
حامزا ريفات:
– ەلدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى رەفورمالار ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتىلىققا ىقپال ەتە الادى. نەعۇرلىم ايقىن كونستيتۋتسيالىق نەگىز قالىپتاسسا, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيانى وڭاي باسقارۋعا, ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن قولداۋعا جانە قازاقستاننىڭ ەۋرازياداعى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.
ەگەر رەفورما دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلسا, مەملەكەتكە ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە تيىمدىرەك جاۋاپ بەرۋگە جانە بىرلىك پەن بىرتىندەپ ىلگەرىلەۋدى ساقتاۋعا كومەكتەسەرى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان العاندا, بيىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ باعىتىن وزگەرتۋدى ەمەس, ەگەمەن, تۇراقتى جانە زاماناۋي مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋدى كوزدەيدى.
زاينيدين قۇرمانوۆ:
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارى حالىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءارى قاراي جالعاساتىنىنا سەنىم مول. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ورتالىق ازياداعى دەموكراتيانىڭ بەسىگىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازىرگى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار سونىڭ ءبىر ايعاعى. ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ, جالپى ءبىزدىڭ ايماعىمىزدىڭ كەلەشەگى دەموكراتيالىق دامۋدا ەكەنىن انىق كورىپ وتىر. شىنايى ساياسي ينستيتۋتتارى, شىنايى پارلامەنتى مەن پرەزيدەنتى, شىنايى ۇكىمەتى مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋى بار ەلدىڭ بولاشاعى دا زور. بالكىم ازىرگە قوعامنىڭ ءبارى بۇل وزگەرىستىڭ پارقىن تۇسىنبەيتىن شىعار. ويتكەنى كەز كەلگەن رەفورمانىڭ قارسىلاستارى دا بولاتىنى زاڭدىلىق. بىراق ءبىز ساراپشى رەتىندە ايتارىمىز, قازاقستاندا ەسكى جۇيەدەن قالعان پايداسىز تاجىريبەدەن بىرتىندەپ ارىلۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل – ماڭىزدى بەتبۇرىس.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
