ءبىزدىڭ قازاقتا كوزى تىرىسىندە اڭىزعا اينالعان ادامدار از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. سول ساناتتاعى تۇلعانىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءاسانالى ءاشىم ۇلى ەدى. ول تۋرالى جازىلعان جازبالار, ەسسەلەر, پورترەتتەر, سالىنعان سۋرەتتەر, تۇسىرىلگەن فيلمدەر, ارناۋ ولەڭدەر, فوتوالبومدار, سۇحباتتارى مەن فيلمدەرى, جازعان كىتاپتارى بەينەلى تۇردە تاپسىرلەگەندە, ءبىر اتانعا جۇك بولار-اۋ شاماسى.
«كىسى بالاسىنا قاسيەت تۋا بىتەدى, قابىلەت جۇرە بىتەدى» دەگەن دانا سوزگە دەن قويساق, دارىنسىز ادام بولمايدى. بۇل كىسى اكتەر بولماعان كۇندە دە جەردە قالماس ەدى. ونى كورگەن بەتتە كىم-كىمنىڭ دە تاراپىنان پايدا بولاتىن ۇلكەن ءبىر سۇيىسپەنشىلىك سەزىم وسىلاي دەۋگە دەن قويعىزادى. تۇلا بويىنداعى ءبىر عاجايىپ تارتىمدىلىق ونىڭ ءبارىبىر تەگىن ادام بولماسىنىڭ ايقىن ايعاعىنداي كوزگە ۇرىپ تۇرار ەدى.
اساعاڭ ءوزىنىڭ قاتارلاستارى, جاقىن ارالاساتىن ادامدارىمەن قاتار, جاسى كىشى ىنىلەرىنە دە كىشىلىك تانىتىپ, ءىلتيپات ءبىلدىرىپ وتىراتىن. مادەنيەتتىڭ نىشانى عوي, جاقتىرماعان ادامىنا سونىڭ حابارشىسىنداي يشارا بىلدىرەتىن. كىشىلىك پەن كىسىلىكتى قاتار ۇستاناتىن. بىراق سونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساڭلاۋ بەرمەگەندەر بولسا قايتەسىڭ. ولاردى دا كوردىك.
بىردە ءبىر ىنىشەك شەتەلگە بارا جاتقانىن ايتىپ, «سىزگە قانداي سىيلىق الىپ كەلەيىن» دەدى. اۋەلدە ونىڭ سوزىنە بۇل كىسى اسا ءمان بەرمەي, ەستىمەگەن سىڭاي تانىتتى. ونى الگى ەلەيتىن ەمەس. سىيلىق جاساعىسى كەلسە, جۇرت كوزىنشە جاريا قىلماسا دا بولادى عوي. بىراق اناۋ قويار ەمەس. اساعاڭ اقىرىن عانا: «اينالايىن, سىيلىقتى الدىمەن شەشەڭە ال», دەدى. ءبىز كوڭىلىمىز بوساپ, مەيىرلەنىپ قالدىق. ول دا اساعاڭنىڭ ءوزى ايتاتىنىنداي, «بۇگىنگى تاڭداعى ىنىلەرىنىڭ ءبىرى» ەدى.
اكتەردىڭ تىرلىگىنەن ءبىر بايقاعانىم, گۇل ەككەندى جاقسى كوردى. جۇرت كوڭىلىندە باتىر بەينەسىندە قالعان ادامنىڭ جانىنىڭ نازىكتىگى, ۇلبىرەپ تۇراتىنى سونداي, ءتىپتى كۇندەلىگىنە «گۇلدەر دە جىلايدى ەكەن» دەپ جازدى. كەيىن وسى اتپەن شاعىن كىتاپشاسى دا شىقتى. اسىرەسە ءۇي اۋلاسىنىڭ اۋراسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. اۋلادان مادەنيەتتىڭ, ەستەتيكانىڭ لەبى سەزىلىپ تۇرۋىن جانى قالايتىن. ەستەت ادام. ۇقىپتى كەلىندەرىن جاقسى كوردى. كۇندەلىگىندە جازعانىنداي, اس دايىنداعاندا باسىنا ورامال تارتپاعان «حوزيايكالاردىڭ» قولىنان شاي ىشپەيتىن. ء«بىزدىڭ قازاقتار ءۇيىنىڭ اينالاسىن كوگالداندىرمايدى, ونىڭ ورنىنا كارتوپ ەگىپ تاستايدى. الدىمەن ويلايتىنىمىز تاماق» دەپ وتىراتىن جارىقتىق.
جەڭگەمىز باعدات – وتە اسەرشىل, سەزىمتال, ادال. بۇل دا ونەر ادامى ءۇشىن ءبىر باقىت. اسەكەڭە كەشىگىپ كەلگەن باقىت بولعانىمەن, سول باقىتتى دەر كەزىندە كەمەلىنە جەتكىزگەن ادام. باعدات شاھارىن بومبىلاپ جاتقان تۇس ەدى. اساعاڭ مەن جەڭگەمىز مارتەبەلى ماحابباتتىڭ ارقاسىندا سول كەزدە تابىسىپ, قوسىلدى. سونداعى اساعاڭنىڭ: «جۇرت باعداتتى بومبىلاپ الا الماي جاتىر, مەن ءبىر وق شىعارماي الدىم» دەگەنى بار. ارينە بۇل قالجىڭ. اسەكەڭنىڭ «...جان بولەك» دەگەن كىتابى شىققان كەز. سول كىتاپتى ءبىر تۇندە وقىپ شىققان باعدات بەگىمنىڭ ءوزى ايتقانداي, «تۇنىمەن جىلاپ, مەن بۇل كىسىنى باقىتتى ەتۋىم كەرەك» دەگەن شەشىمگە كەلىپ, تاعدىرىن ماڭگىلىككە وسى بوساعاعا بايلايدى. بۇل شاڭىراق بۇگىندە اعايىن-تۋىستىڭ اڭقىلداپ كەلىپ قوسىلاتىن قوسىنىنا عانا ەمەس, كەمەل كەڭەس قۇراتىن الاش ارداقتىلارىنىڭ اۋديتورياسىنا اينالدى.
اسەكەڭ ومىردەن تەك قانا ادەمى ۇيلەسىم ىزدەدى. سۇلۋلىقتى, تارتىمدىلىقتى جاقسى كوردى. ۇساق-تۇيەككە كوپ ءمان بەرمەدى. تەرەڭ, تۇنىق ويعا بەرىلىپ, سول توڭىرەكتەن عانا ءلاززات تاپتى. كىتاپتى كوپ وقىدى, اڭگىمەنى جاقسى تىڭدايتىن, ءوزى دە شەبەر اڭگىمەشى بولدى. ال ەندى بار عوي, ناداندىقتىڭ ءيسى شىققان جەردە ءبىر ءمينوت تە وتىرمايتىن.
ارينە, بۇل قوعامدا قانشا دارىندى بولسا دا ءوز مۇمكىندىگىنەن تومەن ءومىر سۇرەتىندەر بارىن دا جاسىرا المايسىڭ. سەبەبى ولارعا جاعىمپازدىق, جارامساقتىق جات. اساعام «مەنىڭ بيزنەسىم وسى كەزگە دەيىن جيعان ابىرويىم» دەيتىن. راسىندا ونىڭ مۇمكىندىگى ءوزىنىڭ جىلدار بويعى جانكەشتى جۇمىسىنىڭ جەمىسى ەدى. وعان ءبارى دە ءوزى كەلدى. اتاق تا, ابىروي دا. ارينە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ەندى وسىعان قارسى ءبىر تاڭعاجايىپ انتيپود بار. ولار ءوز مۇمكىندىگىنەن جوعارى ءومىر سۇرەتىندەر. بۇلار كوبىنە تانىمالدىعىمنان ايىرىلىپ قالامىن دەپ جانتالاساتىندار. ءاسانالى ءاشىم ۇلى بۇل ماسەلەگە ەشقاشان باس اۋىرتقان جوق.
قازىر ءوزى بىرەۋمەن قالجىڭداسۋ دا قاۋىپتىرەك. الايدا قاي كەزدە دە قاۋىپ ەمەس, تاۋىپ ايتاتىن ءاشىموۆ ءازىلىنىڭ قارسىلاسىنان قىڭسىلاپ قايتقان كەزى جوق. تالانتتىڭ اتى تالانت, قاعىتپاسىندا دا حالتۋرا بولمايتىن. قايتا وندىققا ءدوپ ءتيىپ, كوڭىلىمىزدى كوككە كوتەرسە, كەيدە ءازىلدىڭ تۇبىندە ءزىل جاتاتىنىن دا اڭعارتىپ كەتەدى. كىسىنى قايعىعا سالۋ وڭاي, كۇلدىرۋ قيىن. «كومەيدى تولتىرۋ وڭاي, كوڭىلدى تولتىرۋ قيىن» دەيدى حالىق. دەمەك كۇلدىرۋ ارقىلى ءزىلدىڭ ءوزىن دە جەڭىلدەتىپ جىبەرەدى ەكەن كەمەڭگەر كىسى.
ءزىل دەدىك قوي. قايسىبىر جىلى قارا باسىن قايعىنىڭ بۇلتى تورلاعان كۇندەردە, ءزىل باسقاندا تاعى دا جان داۋاسىنىڭ ەمشىسى كۇندەلىگىنە: «كەش تۇسسە بولدى, ءبىزدىڭ ءۇيدى ءبىر كوڭىلسىزدىك باسادى» دەپ جازعانى دا بار ەدى. سوندا عوي ءوزى «بالام» دەپ قالجىڭدايتىن ايگىلى اكادەميك اعا دوسى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ: «تراگەديا دەگەنىمىز – بوستاندىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن سوزىنەن سوڭ ءدۇر سىلكىنىپ ەدى. ۇلى ونەردىڭ سۇيەۋشى, قۇدىرەتى رۋح دەسەك, بۇل تەاترعا ون ەكى جىلدان كەيىن قايتا ورالىپ, سول رۋحپەن بەتبە-بەت كەلدى. ءتىپتى سول كۇندەردە دە كەزىككەن كەدەرگىلەردى سول قايتا ورالعان رۋحپەن جەڭدى». ازەلگى دوسى ەسمۇقان وباەۆ: «اساعاڭ شىنىندا ادامي باقىتتىڭ باسىندا تۇرعان ادام. باسىنا تۇسكەن قانداي قيىندىقتى دا ىشكى رۋحاني كەمەلدىگى جەڭىپ, سول باقىتتى ساتتەرگە قايتا ورالعان جان» دەگەن ەدى. سونداي-اق مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ اساعاڭا قاراتىپ ايتقان: «ومىرگە سەنىمدى ادام – انىق جۇرەدى», «ادامنىڭ بولمىسىنا ەنەتىن ونەردى» ( اباي) يگەرگەن مۇنداي ادامداردى تاعدىردىڭ ءوزى از سىناماسا كەرەك ەدى» دەگەن عاجاپ ءسوزى دە بۇيرەگىمىزدىڭ ءبىر بۇرىشىندا بۇلكىلدەپ جاتىر.
راسىندا بۇل كىسىنىڭ اكتەر رەتىندەگى دارالىعى ءوز الدىنا, ەڭ باستىسى ادام رەتىندەگى بيىك بولمىسىن بەدەرلەگەن تۇلعالار سوزىنە دە ەرىكسىز يلاناسىڭ. جاقسى ادام بولۋ دا اركىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. اساعاڭ الدىمەن سونى يگەرگەن ادام – اكتەر. مەنىڭ كەشەگى شەدەۆر شالدارىمنان ەستىگەن كوپ ءسوزىمنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى وسى ەدى: «الدىمەن ادام بول».
مۇندايدا كوڭىل ءسوزىنىڭ شاباندوز شابىت, كوركەم كەڭىستىك تىلەيتىنى بار. سول سارىنعا سالساق, الاش اسپانى ءبىر ساتكە الاسارىپ, «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىعانى» راس. بۇل قايعى – حالىقتىڭ قايعىسى بولعاندا باسقاشا قالاي دەۋگە بولادى؟ سول كۇندەردەگى حالىقتىڭ كول-كوسىر ماحابباتىن كوزىڭمەن كورىپ تۇرىپ, بۇلاي دەمەسكە تاعى دا ءاددىڭ جوق. شىن ءسوزدى ايتۋ دا تال تۇستە شىراق جانعانمەن بىردەي عوي. وسى ويعا ماڭداي سۇيەسەك, دۇنيەدەن دۇركىرەپ ءبىر ءداۋىر كوشتى-ءدۇر. تەاتردىڭ التىن عاسىرىن دا جاساعان وسىلار ەدى. كەشەگى اۋەزوۆ الەمىنەن, شانيندەردىڭ شەكپەنىنەن شىققان قاسيەتتى قارا شالداردىڭ سارا جولىن جالعاپ, توقپانوۆتىڭ توقپاعىن, مامبەتوۆتىڭ مەكتەبىن كوردى. باسپاسوزدە «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن», «بەردىقۇلوۆتىڭ بەشپەنتىنەن شىققاندار» دەگەن ۇعىم بار. بۇلار – ءانۋارلار, ەسبولعاندار, رايىمبەكتەر, فاريدالار... مامبەتوۆتىڭ مىقتىلارى ەدى.
تانىمالدىعى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇپكىرىنە جەتكەن, الاش اتىن اسپانداتىپ, ايمانوۆتاردىڭ اماناتىن العا اپارىپ, ارمانىن اسىرا ورىنداعان ءاسانالى ءاشىم ۇلى – ءباھادۇر بەكەجان بۇ دۇنيەنىڭ ەسىگىن جىلى جاۋىپ, ءوزى ءجيى جازىپ, ءجيى ايتاتىن ساعىنىشقا اينالعان «سامورودوك-سارى التىندارىنا» اتتانىپ كەتكەنىنە ەندى كوڭىل سەنە باستادى. ء«الى تالاي مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلەرسىڭ» دەۋشى ەدى جانىنداي جاقسى كورەتىن ورالحان دوسى. كۇنى كەشە عانا جارىق كورىپ, ءوزى تۇساۋىن كەسكەن «اكتەرمىن مەن, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» اتتى كىسىلىك كىتابى اققۋ انىندەي بولعان ەكەن. ءسابيت دوسى ەكەۋى ء«بىز ايتپاعاندا , كىم ايتادى؟» دەپ كىتاپ جازۋدان جارىسقا ءتۇسىپ ەدى. ارتىندا تاعى دا بەتى اشىلماي قانشا كىتاپقا ارقاۋ بولار التى داپتەر قالدى.
اساعاڭنىڭ كلاستاسى وكتيابر اكەمىز: ء«اسانالىنىڭ توبەسى كورىنگەننەن بار ەكەنبىز عوي, بار ەكەنبىز دەپ شۇكىرشىلىك ەتەمىن» دەۋشى ەدى. بۇل ءسوزدىڭ قازاق اماندا ءالى تالاي ايتىلاتىنىنا, ايتىلا بەرەتىنىنە ءشۇباڭىز بولماسىن.
وسىلاي. اڭىز بوپ كەلدى, اڭىز بوپ كەتتى.
ول ەندى بيىكتەي بەرەدى.
قالي سارسەنباي
