كونستيتۋتسيانىڭ جاڭاشىلدىعى – بايىپتى تۇجىرىمدامالىق مازمۇنىندا

مەملەكەت جانە وركەنيەت قۇندىلىعى ناقتىلاندى

كوميسسيا توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا­­نىڭ كىرىسپە سوزىنەن كەيىن العاشقى ءسوزدى العان مەملەكەتتىك كەڭەس­شى, كونس­تيتۋتسيالىق كوميسسيا توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى ەرلان قارين جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىز­گى ەرەك­شە­­لىكتەرىنە توقتالدى. اسىرەسە اتا زا­ڭنىڭ ماعىنالىق تۇرعىدا تەرەڭ­نەن جاڭا­رۋى­نىڭ ماڭىزىنا دەن قوي­دى. بۇل ەل دامۋىنىڭ باستى قۇندىلىق­تارىن, قاعيداتتارى مەن باعىتتارىن ايقىندايدى. 

«كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قۇقىق­تىق ولشەمى ەگجەي-تەگجەيلى تانىس­تىرىلدى. الايدا كونستيتۋتسيا – تەك زاڭ نورمالارىنىڭ جيىنتىعى ەمەس. ءار ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى – قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن, قاعيداتتارى مەن باعدارلارىن بەكىتەتىن باستى قۇجات. جوبانى تانىستىرۋ بارىسىندا ءماتىننىڭ 84 پايىزى وزگەرىسكە ۇشىرادى. ياعني جاڭا باپتار مەن بولىمدەر ازىرلەندى. نەگىزگى زاڭنىڭ قۇرىلىمى ايتارلىق­تاي وزگەردى. دەگەنمەن كونستيتۋتسيانىڭ جاڭاشىلدىعى, تۇزەتۋلەردىڭ كوپتىگىندە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ونىڭ جاڭا تۇجى­رىم­دامالىق مازمۇنىندا. باپتار مەن بولىمدەر تەك رەداكتسيالىق وزگەرىستەرگە عانا ۇشىراعان جوق. ءبىز بۇگىن تالقىلاپ وتىرعان كونستيتۋتسيا ءماتىنى جاڭاشا, جاڭا مازمۇندا, جاڭا ماعىنادا قايتا جازىلدى», دەگەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى بۇنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە جاڭارعان پرەامبۋلانى تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىن­شا, كوميسسيا تالقىلاۋىنداعى نۇسقا – پرەزيدەنتتىڭ جۋىردا جاريا­لا­عان تۇجىرىمدامالىق تەزيستەرى نەگى­زىندە ازىرلەنگەن, ماعىناسى مەن ىشكى رۋحى جاعىنان مۇلدە جاڭا پرەامبۋلا.

«جاڭا پرەامبۋلادا, بىرىنشىدەن, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريالاندى; ەكىنشىدەن, بىرلىك پەن ىنتىماق, ەتنوسارالىق جانە كونفەس­سياارالىق كەلىسىم مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزى رەتىندە ايقىندالدى; ۇشىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى قوعامدىق سانانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان ادىلەتتىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, تابيعاتتى ايالاۋ سياقتى قۇندىلىقتار العاش رەت بەكىتىلەدى; تورتىنشىدەن, العاش رەت كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحي جولى مەن وركەنيەت باستاۋلارى ايقىن كورسەتىلدى. ياعني پرەامبۋلانىڭ كەيبىر سويلەمدەرى عانا اۋىسىپ, ءۇتىر-نۇكتەسى عانا وزگەرگەن جوق. جاڭا پرەامبۋلا وت­كەن تاريحي تامىرىمىزدى قۇندىلىق رە­تىن­دە ايقىنداپ, بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ نەگىز­گى قاعيداتتارىن ناقتى بەلگىلەپ, بولاشاققا باعدار بولاتىن ۇستانىمداردى بەكىتىپ وتىر», دەدى ول.

ودان ءارى مەملەكەتتىك كەڭەسشى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ يدەيالىق, مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىن­شا, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ورتا­لىق يدەياسى رەتىندە ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن يننوۆاتسيا ايقىندالىپ وتىر. «بۇل – تۇبەگەيلى ماڭىزدى بەتبۇرىس. ياعني مەملەكەتتىڭ بولاشاعى – مينەرالدى رەسۋرستاردا, قازبا بايلىقتاردا ەمەس, ادام كاپيتالى مەن ازاماتتاردىڭ جەتىستىگىندە دەگەندى بىلدىرەدى. وسىلايشا, جاڭا كونستيتۋتسيا «مەملەكەت نە ءۇشىن كەرەك, كىم ءۇشىن كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىن», دەدى ە.قارين. 

ەلدىك مۇددەنى كوزدەگەن ەكى ۇسىنىس

سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيا جاڭا ءماتىنىنىڭ جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي جازىلۋى دا ونىڭ باستى ەرەكشە­لىگىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى. ء«بىز تسيفر­لىق داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ازامات­تار مەن مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتى­ناسى تسيفرلىق كەڭىستىكتە جۇزەگە اسىپ جاتىر. كونستيتۋتسيادا العاش رەت ازامات­تاردىڭ تسيفرلىق كەڭىستىك­تەگى قۇقىق­تارىن قورعاۋ نورماسى بەكىتىلدى. ياعني جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ – بۇگىن­دە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا ولشەمى رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. بۇل كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ بولاشاققا باعىتتالعانىن كور­سەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا كونس­تيتۋتسيا كەلەشەكتە باسقا ەلدەر ءۇشىن ۇلگى دە, باعدار دا بولادى», دەدى ە.قارين.

بۇعان قوسا, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر باستى ەرەكشەلىگى – ادام قۇقىقتارىنا باعدارلانۋى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك كەڭەسشىنىڭ ايتۋىنشا, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جاڭا پرەام­بۋلادا, 1-ءبولىمنىڭ 1-بابىندا عانا ەمەس, كونستيتۋتسياداعى ەرەكشە باسىمدىق اتا زاڭنىڭ ارقاۋى رەتىندە بەكىتىلگەن.

«ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى بارلىق نورما كونستيتۋتسيانىڭ «نەگىزگى قۇقىق­تار, بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر» دەپ اتا­لاتىن نەگىزگى ەكىنشى بولىمىنە بىرىك­تىرىلدى. وسىلايشا, ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى تۋرالى ءبولىم دەكلا­را­تسيالاردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, جاڭا قۇقىقتىق تەتىكتەرمەن جانە كەپىلدىك­تەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن تۇتاس جۇيەگە اينالدى», دەدى مەملەكەت كەڭەسشى.

ەرلان قارين جاڭا كونستي­تۋتسيا­دا قوعامداعى جاڭا قۇندىلىقتار اي­قىن­دالعانىنا دا توقتالدى. كەيىنگى جىلدارى قوعامدىق مەنتاليتەت, قوعامدىق سانا تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراعانىن, سوعان سايكەس, جاڭا قوعامدىق سۇرانىستار قالىپتاسىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا وسى تالاپتار مەن سۇرانىستارعا جاۋاپ بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

«قوعامداعى تالاپتىڭ تاعى ءبىرى – جات مادەني مودەلدەر مەن مىنەز-ق ۇلىق نورمالارىن كۇشتەپ ەنگىزۋ ارەكەتتەرى­نە دەگەن الاڭداۋشىلىق. سوندىقتان كونس­تيتۋتسيادا نەكەنىڭ ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى ءارى تەڭ قۇقىلى وداعى ەكەندىگى العاش رەت بەكىتىلەدى. مۇنداي شەشىم ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعاۋعا باعىتتالعان. ەكىنشى جاعىنان, بۇل ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋدى كۇشەيتەدى. بۇل, ياعني, ايەل­دەر­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – كەيىنگى جىل­دار­داعى قوعامداعى ۇلكەن تالاپ-سۇرا­نىس­تىڭ ءبىرى. جاڭا كونستيتۋتسيا وسىعان دا جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق ءداستۇر­لى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ادام قۇقىق­تارىنا قارسى ەمەس, كەرىسىنشە, ولارمەن ۇيلەسىمدى ۇشتاسىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى ەكى ۇسىنىس ەنگىزدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازىرگى قولدانىس­تاعى كونستيتۋتسياداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت» دەگەن نورمانى ناقتىلاپ, جاڭا رەداكتسيادا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ۋنيتارلى مەملەكەت. باسقارۋ ۇلگىسى – پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا» دەپ جازۋ. «ەكىنشىسى – قول­دانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىندا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باس­تاۋى – حالىق», دەپ كورسەتىلگەن. بۇل – مىزعىماس قاعيدات. ەندى وسىعان «ەگە­مەندىك يەسى» ءسوز تىركەسىن قوسۋ قاجەت دەگەن مەنىڭ دە, باسقا ارىپتەستەردىڭ دە ۇسىنى­سى بار. سوندا بۇل باپ بىلاي وزگەر­تىلسە: «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىر­دەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – قازاق­ستان حالقى». بۇل كونستيتۋتسيالىق قۇرى­­لىستىڭ ىشكى لوگيكالىق تۇتاستىعىن قام­تا­­ماسىز ەتەدى», دەپ ويىن تۇيىندەدى.

ء«بىز تالقىلاپ وتىرعان جاڭا كونستي­تۋ­تسيا ءماتىنى – مەملەكەتتىلىگى ورنىق­قان, حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى بەدەلى قالىپتاسقان, ادام كاپيتالىنا, ءبىلىم مەن عىلىمعا, يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرەتىن, بولاشاعىنا زور سەنىممەن قارايتىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى بولۋى كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل – بولاشاققا بەت بۇرعان, اۋقىمدى جوس­پارى مەن ۇلكەن امبيتسياسى بار ەل­دىڭ كونستيتۋتسياسى بولۋى قاجەت», دەدى ە.قارين ءسوزىنىڭ سوڭىندا. 

زاڭ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن جاڭا مودەل

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى مەن ەل دامۋى ءۇشىن ماڭىزىنا توقتالىپ, بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. ەلىمىز قازىرگى كەزەڭدە تاريحي جاڭعىرۋ ساتىسىنا قادام باسىپ, جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار جاڭا قۇقىقتىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر.

«ارينە, ونىڭ باستى ءارى بالاماسىز كەپىلى – بۇگىن ءسىز بەن ءبىز سارالاپ, ەرتەڭ بۇكىل ەل تاڭداۋ جاساپ, باعاسىن بەرەتىن – جاڭا اتا زاڭ. ەل پرەزيدەنتى ەرەكشە اتاپ وتكەندەي, بۇل ءمان-ماڭىزى جاعىنان دا, ساياسي-قۇقىقتىق مازمۇنى تۇرعىسىنان دا جاڭا قۇجات», دەدى ا.بالاەۆا.

بۇل رەتتە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى – ەلدىڭ وتكەن جولىن جوققا شىعارۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ساياسي ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, جەتىستىكتەردى جاڭعىرتۋ مەن كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە باعىتتالعان قادام. رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى – ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, ادىلدىككە, زاڭ مەن تارتىپكە نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋ.

«بۇل وزگەرىستەردىڭ ەڭ باستى لەيتمو­تيۆى دە – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىن ءبىر­جولا نىعايتىپ, الەم ساناساتىن سايا­سي ۇلت­تىڭ قولىنا تولقۇجاتىن بەرىپ, جولىن اشۋ. بۇل تەرەڭ وي ء«بىز – قازاق­ستان­نىڭ ءبىرتۇتاس حالقى» دەپ باستالاتىن كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ جاڭا كىرىسپەسىنەن-اق جاق­سى كورىنىپ تۇر», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.

كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نورمالارى ازامات قۇقىقتارى مەن ۇلتتىق مۇددە­لەر­­دىڭ ۇيلەسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالا­دى. زاڭ ۇستەمدىگى, ادىلدىك پەن قوعام­دىق كە­لىسىم قوعام مەن مەملەكەت اراسىن­داعى سە­نىمدى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالماق.

سايلاۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ ارقىلى ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى كۇشەيىپ, ساياسي باسەكە مەن ساپالى قوعامدىق پىكىرتالاسقا جول اشىلادى. پارتيالار ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى ناقتى ديالوگ الاڭىنا اينالۋعا ءتيىس.

ا.بالاەۆا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان وزگەرىستەر كەزەكتى ءبىر تۇزەتۋلەر ەمەس, ازاماتتارىمىزدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەسكەرەتىن, ادىلدىكتى تۋ ەتىپ, زاڭ مەن تار­تىپكە نەگىزدەلگەن ەل دامۋىنىڭ ۇزاقمەر­زىمدى تىڭ مودەلى ەكەنىن ايتتى.

«جان-جاقتى تالقىلاۋلار مەن ۇسى­نىس­تاردى سارالاي كەلە, كەشە تانىستى­رىل­عان ءماتىندى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسى دەپ ەمەس, كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى دەپ قاراستىرۋ ۇسىنىسىن قولدايمىن», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. 

قاۋقارلى قۇقىقتىق قالقان

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر كوپ­تىڭ كوكەيىندەگى نەگىزگى سۇراققا اينا­لىپ وتىر. وسىلاي دەگەن سەنات توراعا­سى­­­نىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ بۇل رە­فور­مانىڭ ءار ازاماتقا نە ءۇشىن قاجەت ەكەنى­نە ايرىقشا نازار اۋدارىلعانىن ايتتى.

«عۇلاما اباي زاڭ مەن ادىلدىككە كوپ ءمان بەرگەن. سوزدەرىنىڭ توركىنى: زاڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەسە, ادىلدىك السىرەيدى, ال ادىلدىك السىرەسە, قوعامنىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, ەلدىڭ بەرەكەسى قاشادى. باۋىرجان مومىش ۇلى «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى, ءتارتىپسىز ەل بولمايدى» دەپ تۇيىندەگەن. ياعني زاڭ مەن ءتارتىپ ەلدى ساقتاۋ, جۇرتتى ۇيىستىرۋ, ءار ادامنىڭ قۇقىعى مەن شەگىن ناقتىلاۋ ءۇشىن كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇستانىم­­داردىڭ نەگىزى زاڭ ۇستەمدىگىندە جاتىر. ال سول زاڭداردىڭ ءتۇپ نەگىزى – اتا زاڭ. «كونس­تيتۋتسيا, ەڭ الدىمەن ەركىن­دىگىمىز­دى, ار-نامىسىمىزدى, مەنشىگىمىزدى قورعاي­تىن قۇقىقتىق قالقان. ەكىنشىدەن, ارقايسى­مىزعا ءبىلىم الۋعا, ەمدەلۋگە, ەڭبەك ەتۋگە, كاسىپ اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشىن­شىدەن, زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ قاعيدا­سىن بەكىتىپ, ءادىل قوعامنىڭ ورتاق ستان­دار­تىن ورنىقتىرادى», دەگەن سەنات توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى كونستيتۋتسيا­لىق رەفورمانىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە توقتالدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, قازىرگى الەمدىك جاعداي كۇردەلى ءارى تۇراق­سىز. وسىنداي كەزەڭدە نەگىزگى زاڭدا قان­داي مەملەكەت ەكەنىمىز, قانداي قۇندى­لىقتارعا سۇيەنەتىنىمىز ايقىن, ناقتى, ەش كۇمان قالدىرمايتىنداي شەگەلەپ جازىلۋعا ءتيىس. «كونستيتۋتسيانىڭ العاش­قى بەتىن اشقاننان-اق باعىتىمىز دا, ۇستانىمىمىز دا, مەملەكەت رەتىندە بولمىسىمىز دا انىق كورىنىپ تۇرعانى ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, ءبىز كەشە عانا پايدا بولعان ەل ەمەسپىز. تامىرى تەرەڭ ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز. بۇل جەر بىزگە وڭاي كەلگەن جوق. اتا-بابامىز نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن ساقتاپ قالعان. وسى جەر – بىزگە مۇرا بولىپ قالعان ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق. سوندىقتان جاڭا پرەامبۋلادا وسى امانات ءدال ءارى سالماقتى كورسەتىلگەن دەپ سانايمىن», دەدى سەناتور.

سونداي-اق اتا زاڭىمىزدا ءبىرتۇتاس ەل ەكەنىمىز, ۋنيتارلى, جەرىمىز بولىنبەيتىنى, شەكارامىز مىزعىماس ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. سەنات توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى بۇل قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ وزەگى ءارى بارشامىزدى ۇيىستىراتىن ور­تاق ۇستا­نىم ەكەنىن ەسكە سالدى. «ۇشىنشى­دەن, قوعام­نىڭ ساناسى وزگەردى, ازاماتتار­­­دىڭ مەم­­لەكەتتىك ينستيتۋتتارعا قوياتىن تالابى كۇشەيدى. دەمەك, مەملەكەت تە زامان كو­شى­نەن قالماي, باسقارۋ جۇيەسىن جاڭار­تىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن بۇرىنعىدان دا بەرىك قورعاۋعا مىندەت­تى. وسى تۇرعىدان العاندا, ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى تولىق قولدايمىن», دەدى ج.اسانوۆ. 

ادام قۇقى – ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە

«قازاقستان زاڭگەرلەر وداعى» رەس­پۋب­­ليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ تور­اعاسى سەرىك اقىلباي اتا زاڭعا ەن­گىزۋگە ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ كولەمى مەن تەرەڭدىگى قولدانىستاعى قۇجاتقا تۇزەتۋ عانا ەمەس, شىن مانىندە جاڭا كونس­تي­تۋ­تسيانى قابىلداۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇزەتۋلەردىڭ بۇل جوباسى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن قوزعايتىن نورمالاردىڭ ايتارلىقتاي جيىنتىعىنان تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرا قالىپتاسىپ جاتىر: ءبىر پالاتالى پارلامەنت, حالىق كەڭەسى, ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ جاڭارتىلعان مودەلدەرى.

«ۇسىنىستاردىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگىن سارالاي كەلە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسى تۋرالى ەمەس, شىن مانىندە جاڭا اتا زاڭ تۋرالى ايتقان ءجون دەپ سانايمىن», دەدى سەرىك اقىلباي.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ باسقارۋ تيىمدىلىگىنە, قۇقىق ايقىندىلىعى مەن ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋعا قوياتىن تالابى جوعارى. وسىعان بايلانىستى رەسپۋبليكادا بيلىكتى ۇيىمداستىرۋ نەگىزدەرى وزگەرىپ, جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزى قالانىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ول جاڭا كونستي­تۋتسيا مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى قۇندىلىق­تارىنىڭ تولىق ساباقتاستىعى مەن جيناقتالعان قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ دايەكتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

ودان ءارى كونستيتۋتسيادا ءدىندى مەملەكەتتەن ءبولۋدى تىكەلەي بەكىتۋ جونىندەگى جيىنتىق جوباعا ەنگەن ۇسىنىسىن ەسكە سالدى. «ەل اۋماعىنداعى ءدىني ۇيىمداردىڭ قىزمەتى زاڭعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىنىن, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن قورعاۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن, قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا شەكتەلۋى مۇمكىندىگىن قوسىمشا بەكىتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. مۇنداي تولىقتىرۋلار يدەيانىڭ تۇپكى ءمانىن اشادى», دەدى ول.

ال ء«ادىل ءسوز» حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا جاڭا كونستيتۋتسيادا ءسوز بوستاندىعى مەن شىعارماشىلىق ەركىندىكتى قورعاۋ نورمالارىنىڭ بەكىتىلۋىن جوعا­رى باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءسوز بوس­تاندىعى ازاماتتارعا ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن قاجەتتى وبەكتيۆتى, تولىق ءارى شىنايى اقپا­رات­تى ۋاقتىلى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتى جۇيەلى قاتەلىكتەردەن قورعايتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ء«سوز بوستاندىعى كونس­تيتۋتسيا پرەامبۋلاسىنىڭ جاڭا رەداك­تسياسىندا جاريالانعان قۇقىق ۇستەم­دىگى مەن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ساقتاۋدىڭ راسىمدىك شارتىنا اينالادى», دەدى ول.

ء«ادىل ءسوز» قورىنىڭ پرەزيدەنتى ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋمەن قاتار كونس­تيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسى شىعارماشىلىق ەركىندىكتى دە قورعاي­تىنىن, بۇل ۇعىمداردى عىلىمي, تەحني­كالىق, كوركەم شىعارماشىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرىن قامتي وتىرىپ كەڭەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل كەپىلدىكتەر زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. بۇل اسىرەسە تسيفرلىق داۋىردە اسا ماڭىزدى», دەدى ق.جامانقۇلوۆا. 

پارتيالىق ءتىزىم – كاسىبيلىك كەپىلى

ءماجىلىس دەپۋتاتى دانيا ەسپاەۆا اتا زاڭعا ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ كولەمى مەن تەرەڭدىگى تەك جەكەلەگەن تۇزەتۋلەر اياسىندا قالمايتىنىن, كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ءماتىنىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىنە وبەكتيۆتى تۇردە الىپ كەلەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, باستاپقىداعى پارلامەنتتىك رەفورما تۋرالى باستاما, سونداي-اق قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ترانسفورماتسياسى, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى اتا زاڭدى كەشەندى تۇردە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن ەكى مىڭنان استام ۇسىنىس قازىرگى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ جارتىسىنان استامىن قامتيدى. بۇل تەك جەكەلەگەن باپتاردى جاڭارتۋ ەمەس, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ ارحيتەكتۋراسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى.

«قازىر الدىمىزدا اتا زاڭنىڭ جەكەلەگەن بولىمدەرىن تۇزەتۋ نەمەسە تولىقتىرۋدان اسىپ تۇسەتىن مىندەت تۇر. بۇل – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى­نىڭ, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار كەپىلدىك­تەرىنىڭ, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق تەتىكتەرىن تەرەڭ قايتا قاراۋ», دەدى د.ەسپاەۆا.

سونداي-اق دەپۋتات بۇل ءتاسىل قۇقىق­تىق اكتىلەر تۋرالى زاڭناما تالاپتارىنا ساي ەكەنىن اتاپ ءوتتى: نورماتيۆتىك قۇجات ءماتىنىنىڭ جارتىسىنان استامى وزگەرگەن جاعدايدا ونىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىلدانۋعا ءتيىس. وسى لوگيكا بويىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ – زاڭعا نەگىزدەلگەن قادام.

كوميسسيا وتىرىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ رەفورمانىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءۇش ستراتەگيالىق تىرەكتى بەلگىلەپ بەردى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, ەڭ الدىمەن, جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەداك­تسياعا سايكەس, قۇرىلتايدىڭ زاڭ شىعارۋ­شى بيلىكتى جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكىلدى ورگان بولىپ بەكىتىلگەنى – زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى ارتىق بيۋروكراتيانى, پالاتالار اراسىنداعى ۇزاق كەلىسىمدەر مەن كەدەرگىلەردى جويادى ءارى حالىقتىڭ بيلىككە تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

«كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق. بۇل – قۇرىلتاي جاي عانا زاڭ قابىلداۋشى مەكەمە ەمەس, حالىقتىڭ بيلىككە تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەگەمەندىگىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالاتىن ەڭ جوعارى لەگيتيمدى ورگان دەگەن ءسوز. بيلىككە ەشكىمنىڭ قول سۇعۋىنا جول بەرمەيتىن بۇل كونستيتۋتسيالىق نورما – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ مىزعىماس كەپىلى. قۇرىلتاي زاڭنىڭ جوبالانۋىنان باس­تاپ ونىڭ قابىلدانىپ, كۇشىنە ەنۋىنە دەيىن – باسىنان اياعىنا دەيىن تولىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار س.ەگىزباەۆ پارتيا­لىق ءتىزىم – كاسىبيلىك پەن ساياسي مادە­نيەت­تىڭ كەپىلى ەكەنىن ايتتى. «ستراتەگيا­لىق ماڭىزى بار تاعى ءبىر شەشىم – قۇرىلتايدىڭ پروپورتسيونالدى نەگىزدە, ياعني پارتيالىق تىزىمدەر ارقىلى جاساق­تالۋى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ساياسي مادەنيەتىن مۇلدەم جاڭا بيىككە كوتەرەدى. پارتيالىق ءتىزىم – قۇرىلتايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى تەتىك. بۇل جۇيە ارقىلى ءبىز پارلامەنتكە قوعام­­نىڭ بارلىق توبىن, اسىرەسە اۋىل ماماندارىن, ءبىلىمدى جاستار مەن بەلسەندى ايەل­دەردى تارتامىز», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى. 

حالىق كەڭەسى – قوعامدىق سەنىم ينستيتۋتى

بەسىنشى وتىرىس بارىسىندا جۇيەلى ديالوگتىڭ ورنىقتى الاڭىنا اينالۋعا ءتيىس حالىق كەڭەسىن قۇرۋ جونىندەگى باستامالار دا كەڭىنەن تالقىلاندى. سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ توراعا­سى ۆلاديمير بۋبەنكونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ورگاننىڭ قىزمەتى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا, اشىق تالقىلاۋ جانە شەشىمدەردى بىرلەسىپ ىزدەۋ مادەنيەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان.

«حالىق كەڭەسى زاڭنامالىق باستاما قۇقىعىنا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ونىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەت­تىگىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. بۇل ونى بىردەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جۇيە قۇراۋشى ينستيتۋتىنا اينالدىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

ۆ.بۋبەنكو حالىق كەڭەسىن قۇرۋ كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ رۋحى مەن لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىنىن ايتتى. بۇل نورمالار ءتىپتى قوعامدى مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىستەرىنە كەڭىنەن تارتۋ­دىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنە اينالدى. سونى­مەن قاتار ۆ.بۋبەنكو حالىق كەڭەسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەتنوس­ارا­لىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قام­تاماسىز ەتۋ, ىشكى ساياسات پەن مەملە­كەتت­ىك يدەولوگيا بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارىن ءوز موينىنا الاتىنىنا دا توقتالدى.

«سايىپ كەلگەندە, ول قوعامدىق سەنىم ينستيتۋتىنا اينالادى. ازاماتتار مەن مەملەكەت اراسىنداعى كەرى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەدى, ءارتۇرلى الەۋ­مەتتىك, ەتنوستىق توپتاردىڭ مۇددە­لەرىن كەلىستىرىپ, قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن ارتتىرادى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداعان جاعدايدا حالىق كەڭەسى ەل ازاماتىنىڭ ءاربىر ءسوزى ەسكەرىلەتىن ەرەكشە پلاتفورماعا اينالادى», دەدى ۆ.بۋبەنكو.

جيىن بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ تا ءارتۇرلى الەۋ­مەتتىك ەتنوستىق توپتاردىڭ مۇد­دە­لەرىن قالىپتاستىرۋ مەن كەلىسۋگە مۇمكىن­دىك بەرەتىن, زاڭنامالىق باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان رەتىندە حالىق كەڭەسىنىڭ ەل ومىرىندەگى ايرىقشا ماڭىزىنا توقتالدى.

«حالىق كەڭەسى حالىقتىڭ ەركىن ءبىل­دىرۋشى رەتىندە ارەكەت ەتەدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسات پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ نەگىزى سانالاتىن قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتەدى», دەپ قوستى ول. سونداي-اق جاڭا كونستيتۋتسيا ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن ەلدىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالاتىنىن ايتتى. 

نەكە – ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى وداعى

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, پروفەسسور ەركىن دۇيسەنوۆ كونستيتۋتسيا ماتىنىندە مەملە­كەتتىك قۇرىلىستىڭ قازىرگى زامانعى مىن­دەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اتا زاڭ­نىڭ ەرەجەلەرىن جۇيەلى تۇردە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەتىن تەرمينولوگيالىق جاڭساق­تىق­تار مەن ستيليستيكالىق بۇرما­لانۋلار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كونستي­تۋتسيانىڭ 3-بابى, 1-تارماعىنىڭ جاڭا نۇس­قاسىن بەكىتۋدى ۇسىنا وتىرىپ: «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – حالىق», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي رەداكتسيا حالىقارالىق ستاندارتتارعا, اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلەدى, ءارى بىرقاتار دەموكراتيالىق ەلدەگى حالىق ەگەمەندىگىن بەكىتۋ تاجىريبەسىن كورسەتەدى.

ول شۆەيتساريا, يرلانديا, يتاليا­نىڭ تاجىريبەسىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ تىكەلەي ەرىك ءبىلدىرۋىنىڭ ەڭ جوعارعى نىسانى ءارى ساياسي جۇيەگە دەگەن سەنىمدى  نىعايتۋ ءتاسىلى بولۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ جاريالانىمدارى مەن كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىندە ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسىن تالاي رەت كوتەرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 27-بابىنىڭ ەر مەن ايەلدىڭ وداعى رەتىندەگى نەكە تۋرالى تۇجىرىمىن ناقتىلاۋدى ۇسىندى.  سپيكەر كونستيتۋتسيادا نەكەدەگى ەر مەن ايەل اراسىنداعى نورمانى بەكىتۋ وتباسى ينستيتۋتى مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن ءتۇسىندىردى.

كونستيتۋتسيا جوباسىندا وتباسى مەن بالا قۇقىعىن قورعاۋ نورمالارى ساقتالىپ قانا قويماي, ايتارلىقتاي كۇشەيتىلگەن. سونىمەن قاتار نەكە ينس­تيتۋتىن نىعايتۋعا, اتا-انالاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, بالانىڭ قۇقى­عىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلىمىزدەگى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا مالىمدەدى.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 27-بابىن­دا قولدانىستاعى رەداكتسياداعى­داي, نەكە مەن وتباسى, انا, اكە جانە بالا مەم­لەكەتتىڭ قورعاۋىندا ەكەنى, ال بالا­لارعا قامقورلىق جاساۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋ اتا-انانىڭ تابيعي قۇقىعى ءارى مىندەتى ەكەنى بەكىتىلگەن.

«بۇل نورمالار دەكلاراتيۆتى تۇرعىدا ەمەس, ناقتى قولدانبالى سيپاتقا يە. ولار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىنە اينالىپ, بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزعا ارقاۋ بولىپ وتىر. بالالاردى قورعاۋ ماسەلەسىندە شەشىم قابىلداعاندا نەمەسە ۇستانىمىمىزدى قورعاعاندا ءبىز ءدال وسى كونستيتۋتسياداعى تۇبەگەيلى قاعيداتتارعا سۇيەنەمىز», دەدى د.زاكيەۆا.

كوميسسيا مۇشەسىنىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق نورمالار ومىردە ناقتى كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە مەملەكەت تاراپىنان 51 مىڭنان استام وقيعا كەزىندە قاۋىپ-قاتەر دەر كەزىندە انىقتالدى. الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ, بالالاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋى قامتاماسىز ەتىلگەن.

بالالاردى قورعاۋ تەك داعدارىس جاعداي­لارىندا ارەكەت ەتۋمەن شەكتەل­مەيدى. ول سونداي-اق بالالاردى الەۋمەتتىك قولداۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ىسىنە, قاۋىپسىزدىگىنە جانە وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋدى قامتيدى. بۇل ۇدەرىستە بالانىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزگى تىرەگى رەتىندە وتباسى مەن اتا-انانىڭ جاۋاپتى قامقورلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى.

د.زاكيەۆا كوميسسيانىڭ الدىڭعى وتىرىستارىنىڭ بىرىندە ەلنۇر بەيسەن­باەۆ­تىڭ نەكەنى ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى ءارى تەڭ قۇقىقتى, زاڭعا سايكەس مەملەكەت تىركەيتىن وداعى رەتىندە كونستيتۋتسيا­دا بەكىتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ەسكە سالدى. «بۇل نورما قازاقستاندىق قوعام­نىڭ قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن جانە تۇراقتى دامۋعا مۇددەلى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك. نەكەنى مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى تالاپ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەن بۇل نورمانى قولدايمىن», دەدى د.زاكيەۆا.

سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپا­تىن بەكىتەتىن جاڭا نورماعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ اۋماعىنداعى ءبىلىم ۇيىمدارىندا وقۋ مەن تاربيە بەرۋ جۇيەسى, ءدىني ءبىلىم ۇيىمدارىن قوسپاعاندا, زايىرلى سيپاتتا بولۋعا ءتيىس. بۇل بالالاردىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇقىعىن تولىق جۇزەگە اسىرۋىنا جاع­داي جاسايدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل. 

سەرپىندى الاڭ جانە مۇمكىندىكتەر كەزەڭى

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم جاڭا ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي­دى قالىپتاستىرۋدا پروپورتسيونال­دىق جۇيەسىن قولدايتىنىن ايتتى. ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا سايكەس بولاشاق قۇرىلتاي بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋماعى بويىنشا پروپورتسيونالدىق وكىلدىك جۇيە بويىنشا قۇرىلاتىنىن ايتتى. «پارتيالىق-پروپورتسيونالدىق جۇيەگە كوشۋ ازاماتتارىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن ازايتادى, ولاردى ەلىمىزدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرادى دەگەن پىكىرلەر بار. مەنىڭ ويىمشا, بۇل وتە جاڭساق پىكىر, قاتە تۇسىنىك», دەدى ا.سارىم.

ول قازىرگى ۋاقىتتا بەلگيا, يسپانيا, فينليانديا, شۆەيتساريا, بولگاريا, شۆەتسيا, نورۆەگيا, نيدەرلاند سياقتى ەۋروپا ەلدەرىندە پارتيالىق-پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ جاتقانى, سونداي-اق مۇنداي جۇيەنىڭ ارگەنتينا, برازيليا, بوليۆيا, ەكۆادور, يزرايل جانە يندونەزيادا دا قولدانىلاتىنى جونىندە مالىمەت بەردى. «بۇل ەلدەردىڭ سايلاۋشىلارى, زاڭ شىعارۋشىلارى مەن زاڭگەرلەرى وسى جۇيە ازاماتتارىنىڭ سايلاۋ نەمەسە سايلانۋ قۇقىعىن قانداي دا ءبىر تۇردە كەمسىتەدى دەپ سانامايدى. بۇل قالىپتى, سالاۋاتتى حالىقارالىق تاجىريبە», دەپ ءتۇسىندىردى دەپۋتات.

ا.سارىم ساراپشىلار اتاپ وتكەن پروپور­تسيونالدىق جۇيەنىڭ ماجو­ريتارلىق جۇيەمەن سالىستىرعانداعى ناقتى ارتىقشىلىقتارىن سانامالاپ بەردى. سونىمەن قاتار حالىق كەڭەسى تۋرالى پىكىر بىلدىرە كەلە, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ تاعى ءبىر تىرەگىنە اينالاتىنىن, قۇرامىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ كەڭ سپەكترىن جانە ءىرى ۇەۇ تارتاتىن ورگان بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. «كەڭەس الەۋمەتتىك بەلسەندى ازاماتتارعا شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە زاڭدى جانە اشىق تۇردە قاتىسۋعا, قۇرىلتايدىڭ دەپۋتاتى بولماي-اق ءوز يدەيالارى مەن باستامالارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.

بەلگىلى ەكونوميست-عالىم, قوعام قايراتكەرى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ اتا زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىندا ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسياعا ايرىقشا ەكپىن تۇسىرىلگەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيا كىرىسپەسى مەن 2-باپتاعى قاعيداتتار وتاندىق ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل ويدى ءارى قاراي جالعاعان ءماجىلىس دەپۋتاتى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ رەفورماعا قاتىستى ويىمەن ءبولىسىپ, قۇرىلتاي مەن حالىق كەڭەسىنىڭ جۇمى­سىنداعى ايىرماشىلىق تۋرالى ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, پرەامبۋلا ماتىنىندە كورىنىس تابۋعا ءتيىس ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىك پەن ونىڭ مۇددەسى تۋرالى ارنايى نورما قاراستىرىلعان.

«بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىك – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى تىرەك قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل قاعيدات ەكولوگيالىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدا, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى ءارى ۇنەمدى پايدالانۋدا, ۇلتتىق بايلىقتى ساقتاۋدا باستى باعدار بولۋى قاجەت. بۇل ۇستانىم مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كوز الدىنداعى مۇددەلەرگە ەمەس, ەلدىڭ تۇراقتى ءارى ورنىقتى دامۋىنا باعىتتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ول مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىمەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مىندەتىمەن جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان بۇل نورمانى بەكىتۋ – جاي دەكلاراتيۆتى ۇستانىم ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قاعيدا بولۋعا ءتيىس», دەدى ب.ىزمۇحامبەتوۆ.

ب.ىزمۇحامبەتوۆتىڭ تاعى ءبىر توقتالىپ كەتكەن باعىتى – قۇرىلتاي مەن حالىق كەڭەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبە­سىنە جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتىس­تى. «قۇرىلتاي مەن حالىق كەڭەسىنىڭ جۇمى­سى مازمۇندىق جاقتان ۇندەسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ وتىرادى. وسىلايشا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا­تىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تولىق­قاندى جۇزەگە اسىرا الامىز. حالىق كەڭە­سىنىڭ ارتىقشىلىعى – ونىڭ كەڭ وكىلەت­­تىگىندە. دەمەك, حالىق كەڭەسى – كەڭەس­­شى ورگان عانا ەمەس, حالىقتىڭ ويى اي­­تىلاتىن, ۇسىنىسى جەتكىزىلەتىن, ازا­مات­­تىق ۇستانىمى ەسكەرىلەتىن الاڭعا اينالادى», دەپ ناقتىلادى ءماجىلىس دەپۋتاتى. 

قۇرىلتاي ىقشامدى ءارى ۇتىمدى بولادى

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەن­باەۆ كونستيتۋتسيانى ابستراك­تىلى ۇعىم­دارمەن كومكەرىپ, تىم كۇردە­لەندىرىپ جىبەرمەۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كونستيتۋتسيا – تەوريا ەمەس. ول – ناقتى ەرەجەلەر جيىنتىعى. مەملەكەت كۇندەلىكتى سوعان سۇيەنىپ جۇمىس ىستەيدى, شەشىمدەر قابىلدايدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى قامتاماسىز ەتىلەدى.

ال قۇرىلتاي ىقشام ءارى ۇتىمدى بولادى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قوسىمشا بيۋدجەتتىك شىعىندارعا جول بەرمەۋدى بارىنشا ەسكەرگەن. بۇل – وتە ماڭىزدى قادام, قوعامعا بەرىلگەن ناقتى يشارا. ياعني ءبىز «تەك بيلىك ءۇشىن كوبىرەك بيلىك قالىپتاستىرۋدان» بويدى اۋلاق سالدىق. ەگەر پارلامەنتاريلەر سانىن ستاندارتتى ەۋروپالىق فورمۋلاعا سۇيەنىپ, حالىقتىڭ سانى نەمەسە اۋماقتىق قاعيدات بويىنشا ەسەپتەسەك, قۇرىلتايدا 500–600 دەپۋتات بولار ەدى. الەمدە ونداي تاجىريبە بار. بىراق كوميسسيا سانالى تۇردە باسقا جولدى تاڭدادى − دەپۋتات سانىن كوبەيتپەي, كەرىسىنشە, وڭتايلاندىردى», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

ەكىنشى اسپەكت – پروتسەدۋرالىق تىعىرىقتان جانە بيلىكتىڭ شامادان تىس قات-قابات بولۋىنان باس تارتۋ. الەمدىك تاجىريبە ۇلكەن پارلامەنت − ءاردايىم قۋاتتى پارلامەنت بولا بەرمەيتىنىن كورسەتكەن. كوبىنە ول زاڭ شىعارۋ ءىسىن تەجەيدى. ماسەلەن, ۇزاق ۋاقىت بويى يتاليا پارلامەنتى ەۋروپاداعى ەڭ اۋقىمدى پارلامەنتتەردىڭ ءبىرى بولدى (تومەنگى پالاتادا 630 دەپۋتات). بۇل اپاتتى بيۋروكراتياعا اكەلىپ, زاڭداردىڭ قابىلدانۋىن بىرنەشە جىلعا سوزعان. سول سەبەپتى 2020 جىلى بۇل ەل باتىل قادام جاساپ, دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن (400-گە دەيىن) قىسقارتتى. 

« ۇلىبريتانيادا قاۋىمدار پالاتاسىندا – 650, ال لوردتار پالاتاسىندا 800-دەن استام مۇشە بار. سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار زاڭدار پالاتالار اراسىندا 20 رەتتەن استام كەرى قايتارىلعان. بۇل الىپ مەحانيزمدى قالايدا جۇمىس ىستەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت پىكىرتالاسقا شەكتەۋ قويۋعا ءماجبۇر. ءدال وسى سەبەپتى مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتار سانىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋىن ورىنسىز دەپ اتادى. ناقتى رەگلامەنتى بار جانە زاڭدار ءۇش وقى­لىمدا قارالاتىن ءبىر پالاتالى قۇرىل­تاي – شەكسىز ماقۇلداۋلاردان, كۋلۋار­داعى كومپروميستەردەن جانە جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ ب ۇلىڭعىرلانۋىنان سانالى تۇردە باس تارتۋ», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ءۇشىنشى اسپەكت – حالىق كەڭەسىنىڭ قايتالاۋشى ەمەس, تەڭگەرىمدى ساقتايتىن ينستيتۋت رەتىندەگى ءرولى. حالىق كەڭەسى قۇرىلتايدىڭ بالاماسى ەمەس جانە ونىمەن باسەكەگە تۇسپەيدى. ول – تۇراقتى قىزمەت ەتەتىن كونسۋلتاتيۆتىك ورگان, مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىر.

«حالىق كەڭەسىنىڭ وكىلەتتىگى كونستيتۋ­تسيالىق زاڭدا ناقتى بەلگىلەنەدى. كەڭەس ءوزى قالاعان كەزدە جينالمايدى, ءارى تاعى ءبىر پارلامەنتكە اينالمايدى. ونىڭ مىندەتى – قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن جيناقتاۋ, ىشكى ساياسات, قوعامدىق كەلىسىم, ۇلتتىق بىرلىك پەن قۇندىلىقتار ماسەلەلەرىندە ۇسى­نىستار تۇجىرىمداۋ. حالىق كەڭەسى­نىڭ قۇرىلتايعا زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋ, رەسپۋب­ليكالىق رەفەرەندۋمعا باستاما­شى بولۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسى­لايشا, ءبىز ءار قۇرىلىمنىڭ ءوز ءرولىن ناقتى ايقىنداۋعا قول جەتكىزەمىز. ياعني, قۇرىل­تاي – شەشىم قابىلدايدى جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى. حالىق كەڭەسى – قوعامدىق سۇرانىس پەن كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرادى», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا اتا زاڭداعى رەفەرەندۋم ۇعىمى مەن اتاۋىنا قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ ءمالىم ەتتى.

«قازىرگى كونستيتۋتسيا ماتىنىنە سايكەس, «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم» دەپ جازىلعانىن بىلەسىزدەر. دەگەنمەن رەفەرەندۋمدار ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا وتكىزىلۋگە ءتيىس. سوندىقتان رەفەرەندۋمنىڭ اتاۋىندا باسقارۋ نىسانى ەمەس, حالىقتىڭ بىرلىگى, رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ نەگىزگى تالابى اتالىپ ءوتۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ونىڭ اتا­ۋىن «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم­نان» «جالپى حالىقتىق (ۇلتتىق) رەفەرەن­دۋمعا» وزگەرتۋ ۇسىنىلادى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

سونداي-اق مۇرات ابەنوۆ كونستي­تۋتسيادا «قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن» بەكىتۋ تۋرالى وزگەرىس ءدىني قۇندىلىقتارمەن بايلانىستى دەگەن ەل ىشىندەگى الاڭداۋشىلىققا قاتىستى دا تۇسىنىك بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل جاڭادان ۇسىنىلىپ وتىرعان ۇعىمدى بۇرىننان بار قازاقستان زايىرلى مەملەكەت, ء«دىن مەن مەملەكەت بولەك» دەگەن كونستيتۋتسيالىق قاعيدانىڭ نەگىزىندە قاراستىرۋى كەرەك.

ء«اربىر ادامنىڭ ءدىني سەنىم بوستان­دىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان «قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەر­شىلىك قۇندىلىقتارى» تەرمينى كوپشى­لىك قولدايتىن, جالپىادامزاتتىق قۇن­دى­لىقتار تۋرالى. بۇل تەرمين جالپى قابىلدانعان جانە وسى ماعىنادا كەڭىنەن قولدانىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق رە­فورما اياسىندا عىلىمي, كوركەمدىك, تەحني­كا­لىق جانە وزگە دە شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ ەركىندىگى مەملەكەت تاراپىنان تىكەلەي كەپىلدەندىرىلەتىنى ايقىن جازىلدى. ول كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىندا جانە قوسىمشا ەكى باپتا ارنايى قارالعان.

«زياتكەرلىك مەنشىك ۇعىمىن, اۆتور­لىق قۇقىق, پاتەنتتەر, عىلىمي جاڭا­لىق­تار مەن تەحنيكالىق شەشىمدەر قۇقىعىن قورعاۋدى مەملەكەت كونستيتۋتسيا دەڭ­گەيىندە ءوز مويىنىنا الادى. مەملەكەت شىعارماشىلىق جانە عىلىمي قىزمەتكە جاعداي جاساۋعا مىندەتتى دەگەن قاعيداتتى بەكىتۋ ماڭىزدى», دەدى م.ابەنوۆ.

كەشەگى بەسىنشى وتىرىستا, بۇدان بولەك, سەنات دەپۋتاتى نۇرلان بەكنازاروۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ماقسات تولىقباي, سنەجاننا يماشەۆا, ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ توراعاسى ءمادي مىرزاعاراەۆ, ت.ب. باياداما جاساپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.