تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنە سايكەس, بىلتىر جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ قور بيرجاسىنداعى ۆاليۋتا ساۋداسىنىڭ جالپى كولەمى 7,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل قاراشاداعى 5,6 ملرد دوللارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى.

بىراق وسى كەزەڭدە ۆاليۋتانىڭ نەگىزگى رەسمي كوزدەرى كەرىسىنشە, 651 ملن دوللارعا قىسقارعان. ۇلتتىق قوردان ساتىلعان ۆاليۋتا كولەمى 2025 جىلعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسىپ, 400 ملن دوللار بولدى (قاراشادا – 600 ملن دوللار). لوگيكاعا سالساق, مۇنداي جاعدايدا تەڭگە السىرەۋگە ءتيىس ەدى. الايدا كەرىسىنشە بولدى, تەڭگە نىعايدى, ال ساۋدا كولەمى كۇرت ارتتى.

سونىمەن ءبىر مەزگىلدە حالىق­­تىڭ بوس اقشا قورى قىس­قاردى, ينفليا­تسيا تابىس­تى «جەپ», نەسيە جۇكتەمەسى ءوستى. دەپوزيتتەر بو­يىنشا جوعا­­رى مولشەرلەمەلەر مەن قولما-قول ەمەس قۇرالداردىڭ قولاي­لى­لىعىنا بايلانىستى كە­يىن­­گە قالدىرۋعا بولاتىن قارا­­جات كوبى­­نەسە تەڭگەدە قالا­دى. بۇل جاع­داي دوللارعا دەگەن سۇ­را­نىس­تى سۋىتىپ, تەڭگەنىڭ تۇ­راق­تى­لىعىنا قوسىمشا دەم بە­رىپ جاتىر.

«تەڭگەنىڭ نىعايۋىندا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ينفليا­تسيا­لىق قىسىمدى تومەندەتۋگە, ماكرو­­­ەكونوميكالىق ورتانىڭ بول­­­جام­دىلىعىن ارتتىرۋعا باعىت­­تالعان ساياساتى شەشۋشى ءرول اتقاردى», دەيدى ۇلتتىق بانك وكىلدەرى.

دەگەنمەن دە 2025 جىلى نارىق­تىڭ بەتالىسى ۇلتتىق ۆا­ليۋ­تامىزدى وتقا دا, سۋعا دا سال­عانىن مويىنداۋ كەرەك. ءارى بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسياسىنسىز, نارىق جولىمەن جۇزەگە استى. تەڭگەگە دەم بەرىپ جاتقان فاكتورلار دا كوز الدىمىزدا قالىپتاستى. وڭدى-سولدى تاراتىلعان نەسيەلەر شەكتەلدى, نارىق تەڭگەنى قوس القىمىنان قىسىپ كەلگەن ارتىق اقشا كولە­مىنەن تازارتىلدى. وسىدان كەيىن ينۆەستورلار بيرجاعا بەت بۇر­دى, تەڭگە نارىقتىڭ دا, ەركىن اينا­لىم­داعى كۇشىنىڭ دە ءدامىن سەزدى.

جۇرتشىلىق قازىر جيناعان تابىسىن بارىنشا تەڭگەمەن جيناي باستاعانىن ساراپشىلار ايتىپ ءجۇر. بۇل ءبىر جاعىنان – دۇرىس شەشىم. ساراپشى بەرلين يريشەۆ تە بازالىق مولشەرلەمەنىڭ قازىرگى دەڭگەيى دەپوزيتتى دوللاردا ەمەس, تەڭگەدە ساقتاۋعا ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. مۇنداي جاعدايدا تەڭگەلىك اكتيۆتەرگە سۇرانىس جوعارى بولادى. بىراق تەڭگەنىڭ نىعايۋى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق رەسۋرس­تار­عا دە­گەن ساياساتىن قايتا قۇ­­رۋ­­عا ماج­بۇرلەۋى مۇمكىن. 2026 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتە مۇناي – 60 دوللار, دوللار – 540 تەڭگە دەپ جازىلدى. بۇل – ۇكىمەت بولجاعان كورسەتكىشتەن 40 تەڭگەگە جوعارى.

«2025 جىلعى جەلتوقساندا 500 تەڭگەلىك دوللاردى ەشكىم بولجاي المادى. تەڭگەدەن تۇسكەن قىمبات جوبالاردى قار­جىلاندىرۋعا جەتپەيدى. وسى­دان بىرەر جىل بۇرىن مۇن­داي جاعدايدى بولجاۋ تۇگى­لى, ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇلدەم قيىن بولعان. ەگەر تەڭگە الداعى ۋاقىتتا دا كۇشەيە بەرەتىن بولسا, ەلدىڭ بيۋدجەتىن مۇناي-گاز ەكسپورتى ەمەس, ىشكى ەكونوميكالىق رەسۋرس­تارىمىز باسقارادى. ءبىز­دىڭ ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ قانداي ەكەنىن تەك تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى عانا دالەلدەي الادى», دەيدى ب.يريشەۆ.

«AERC Beta LLP» باس ديرەكتورى عالىمجان ايتقازين بىزبەن اڭگىمەسىندە تەڭگەنىڭ السىرەۋى دە, كۇش الۋى دا نارىق جاعدايىندا قالىپتى قۇبىلىس ەكەنىن ايتتى. تەڭگەنىڭ السىرەۋى ەكسپورتتاۋشىلاردى ىنتا­لاندىرعانىمەن, يمپورتتالاتىن تاۋارلار باعاسىن قىم­بات­تاتىپ, نارىقتاعى ينفليا­­تسيالىق قىسىمدى كۇشەيتەدى. ماسەلە – ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا مەن تەڭگەنى قولداۋ اراسىندا قان­شالىقتى ءتيىمدى تەپە-تەڭدىك جاساي الاتىنىندا.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, قازىرگى جاعداي تەڭگەنىڭ جاڭا «تەپە-تەڭدىك» دەڭگەيگە «اۋىسۋى­مەن» اياقتالۋى مۇمكىن, ودان كەيىن نارىقتا جاڭا بولجام پاي­دا بولادى. قازىرگى بازالىق مول­شەرلەمە مەن ەكسپورتتىق باعالارعا قاتىستى جاعداي تەڭ­گەگە «وڭ قاباق» تانىتىپ وتىر. مىسالى, وتكەن جىلدارى ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمە دەڭگەيى قازىرگىگە قاراعاندا تومەن بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ نارىقتى ارتىق اقشادان ارىلتۋى مەن التىن قۇيمالارىن ساتۋ تۋرالى شەشىمى ينفلياتسيانىڭ توقتاپ, تەڭگەنىڭ قوسىمشا كۇش الۋىنا اسەر ەتتى. سول كەزدە ۇلتتىق بانك­تىڭ تەك دوللارعا عانا ەمەس, ىشكى رەسۋرس­تارعا دا يەك ارتا باس­تا­عانىن ساراپشىلار ايتقان ەدى.

ساراپشى عالىمجان ايتقازين­­­­­نىڭ سوزىنشە, بىزگە بيۋدجەتكە دە, ەكونوميكاعا دا ءتيىم­دى بولاتىن تەڭگەرىمدى باعىت قاجەت.

ماماندار تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتورعا نازار اۋدارىپ وتىر. تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا بازالىق مول­شەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋى ىقپال ەتتى. مىسالى, بىلتىرعى قا­زان ايىندا مولشەرلەمەنىڭ 18 پايىز­عا دەيىن ءوسۋى تەڭگەلىك اكتيۆتەردىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىمدىلىعىنا اسەر ەتتى. وعان قوسا, «Bank of America» ءوزىنىڭ رەسمي حابارلاماسىندا دوللار ساتىپ, تەڭگە العانىن مالىم­دەگەن. بۇل حالىقارالىق قارجى الىپساتارلارىنىڭ دا تەڭگە باعى­تى­نا جۇمىس ىستەي باس­تا­عانىن كورسەتەدى. ساراپشى ارمان بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر نارىق ۇلتتىق بانكپەن تاۋەكەلگە بارۋدىڭ قا­جەتى جوق ەكەنىن ءتۇسىندى. «مول­شەرلەمەنى كوتەرۋ – ۆاليۋتا باعامىن رەت­تەۋ­دىڭ نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق بانكتىڭ جوعارى مول­شەر­لە­مەنى ينفلياتسيامەن كۇرەس­تە باستى قۇرال ەتۋى – دۇرىس شە­شىم. بىلتىر نا­رىقتا باسى ار­تىق اقشا كولەمى قا­لىپتى جاع­دايدان اسىپ كەتتى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز­دىڭ ۆاليۋتا نارىعىمىز وتە نازىك. ۆاليۋتا باعامىنا سىرتقى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ىق­پالى باسىم. ەكونوميكالىق رەسۋرس­تا­رىمىزدىڭ الەۋەتىن كوتەر­گەن كەزدە نارىققا ىقپال ەتىپ وتىر­عان سىرتقى ويىن­شىلاردىڭ ىقپالىنان ارىلامىز. بىلتىر جىل سوڭىنا قاراي ەل ۇكىمەتى بەس جىلدىق تاۋەلسىز ەۋرووبليگاتسيا­لاردى ورنالاس­تىرۋ ارقىلى 1,5 ملرد دوللار تارتقان. بۇل دا تەڭگەنىڭ ءسال دە بولسا «ەڭسە تىكتەپ» الۋىنا سەپ بولدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەگە تونگەن قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق. ەگەر ۆاليۋتانى مەملەكەتتىك ساتۋ «ING» اگەنتتىگى بولجاعانداي ازايسا, تەڭگە باعامىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.

ا.بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ەسىگىن اشتىق. ەكونوميكانىڭ ەسكى مودەلىنىڭ الەۋەتى سارقىلدى. 25 جىلعى ەسكى ۇلگى كوز الدىمىزدا بولشەكتەنىپ جاتىر. «تەڭگە باعا­مىنىڭ قۇبىلمالى سايا­سا­تى ەلىمىزگە وتە ماڭىزدى جانە ونى جالعاستىرۋ قاجەت. قاتاڭ كونترتسيكلدىق بيۋدجەتتىك ەرەجەلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن مۇناي باعاسى مەن فيسكالدىق ساياساتقا بايلانىستى تەڭگەنىڭ قۇبىل­مالدىعى ەداۋىر ازايادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۆاليۋ­تا­نىڭ وزگەرۋىنە سەبەپ بولعان فاكتورلاردىڭ بەتى قايتقان جوق. قور نارىعى دامى­عان جوق, ەكو­نوميكالىق رەسۋرس ءالسىز. سون­دىق­تان تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت», دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.

ۆاليۋتا باعامى قىرىق قۇ­بىل­عان قالپى 2026 جىلدىڭ ەسى­گىن اشقانىن بىلەمىز. دەگەن­مەن دە دەۆالۆاتسيانىڭ قاۋپىن ءتوندىرىپ تۇرعان بولجامدار سەيىلە باس­تا­عانىن ساراپشىلار ايتىپ جاتىر. تەڭگەنى قولداۋعا باعىت­تالعان تە­رەڭ قۇرى­لىم­دىق وزگەرىستەر دەر كەزىندە قابىل­داندى. ۇلتتىق بانك بازا­لىق مولشەرلەمەنى كوتەردى. ۆاليۋتا نارىعىنىڭ سالىستىرمالى تۇ­راق­­تىلىعىن ساقتاۋعا باعىت­تال­عان ارەكەتتەر بيىل دا جالعا­سا­دى. ساراپشىلار بازالىق مول­شەر­لەمەنى قازىرگى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ تەڭگەگە دە, ينفلياتسياعا دا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن پىكىردە.

جالپى, تەڭگە تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋعا ۇلتتىق بانكتىڭ كۇشى جەتكەنىمەن, ۇلتتىق قور مەن بجزق قارجىسى شەكتەۋلى. ۇكىمەتتىڭ نارىققا ارالاسۋى شەكتەن شىعىپ كەتسە, ەكونوميكانى تۇنشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان.

«ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن وسىر­مەي ۇستاپ تۇرا المايدى. بيىل 1 قاڭتاردان باس­تاپ ەلىمىزدە جاڭا سالىق كودەك­سى قولدانىسقا ەندى. نا­رىق ونىڭ تالاپتارىنا بەيىم­­دەلگەنشە, تەڭگەگە قىسىم باسەڭ­­­دەمەيدى. بيىل ساۋىردەن كەيىن كوممۋنالدىق تاريفتەر قا­لاي وزگەرەتىنى ازىرگە بەلگىسىز. دە­مەك ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك نارىق­تىڭ قۇبىلمالىلىعىنا دا­­يىن بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تەڭگەمىزدى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋى قاجەت», دەپ ەسكەرتەدى ارمان بەيسەمباەۆ.

الماتى