ماڭىزدى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تالقىلاندى

تۇزەتۋلەر اتا زاڭ ءماتىنىنىڭ 84%-ىن قامتيدى

بۇل قۇجات ازاماتتاردان, ساياسي پارتيالاردان, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردان تۇسكەن بارلىق ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن. ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا پرەامبۋلا, 11 ءبولىم مەن 104 باپ بار. «حالىق كەڭەسى» مەن «كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» اتتى ەكى جاڭا ءبولىم ەنگىزىلگەن. تاعى 4 ءبولىمنىڭ اتاۋى وزگەردى. جالپى, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار اتا زاڭنىڭ بارلىق ءبولىمىن قامتىپ, 77 باپقا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بۇل كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ 84%-ىن قۇرايدى.

«ۇسىنىلعان وزگەرىستەر – ماڭىزدى ءارى مۇقيات اقىلعا سالىنعان قادام. ولار تۇجى­رىمدامالىق تاسىلدەردى وزگەر­تىپ, قۇ­قىقتىق دالدىكتى نىعايتىپ, كونستيتۋ­تسيا­نىڭ ساپاسىن ارتتىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى. 

باس قۇجات اڭداتۋى تولىقتاي جاڭارادى

كونستيتۋتسيانىڭ اڭداتۋى – پرەامبۋلا­سى تولىق جاڭارتىلىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ قايتا جازىلعان. ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندا كونستيتۋتسيانى قابىل­داۋ­دىڭ نەگىزگى ماقساتتارى, قاعيدات­تارى, قۇندىلىقتارى مەن سەبەپتەرى بەكىتىلگەن. سونداي-اق قوعامدىق باعداردى انىقتايتىن مەملەكەت­تىڭ ميسسياسى, تاريحي كونتەكست پەن مادەني ەرەكشەلىكتەر كورىنىس تابادى. جالپى العاندا, پرەامبۋلا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايدى.

«جوبادا مەملەكەتتىڭ مارتەبەسى انىق­تالعان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەمو­كراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت, ال ونىڭ ەڭ جوعا­رى قۇندىلىقتارى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى رەتىندە تانىلعان», دەپ اتاپ ءوتتى ب.نۇرمۇحانوۆ.

جالپى, ول «كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىم نەگىزدەرى» بولىمىندە مەملەكەتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن باسقا دا ماڭىزدى قاعيداتتاردى بەكىتەتىن نەگىزگى ەرەجەلەر كور­سەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بي­لىكتى ءبولۋ قاعيداتى تۋرالى نورما جاڭاشا تۇجىرىمدالىپ, ەلدىڭ قولدانىس­تاعى قۇقىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونستي­تۋ­تسيالىق ەرەجەلەر ناقتىلانعان.

ب.نۇرمۇحانوۆ قازىرگى زامانداعى ماسە­لەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قوعامدىق بىر­لەس­تىكتەردىڭ قىزمەتى مەن ولاردىڭ مەم­لە­كەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن رەتتەيتىن كونستي­تۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ دە قايتا قارال­عانىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت پەن ءدىننىڭ, مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ جانە باسقالاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن رەتتەيتىن ەرەجەلەر جەتىلدىرىلىپ جاتىر», دەپ اتاپ ءوتتى ول. 

نەكە مەن وتباسى قۇندىلىقتارى كۇشەيتىلەدى

كونستيتۋتسيانىڭ ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇقپاۋشىلىق, ادامنىڭ نەگىزگى قۇ­قىقتارىن قورعاۋ مەن سوت بيلىگىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگىنە قاتىستى نورمالارى ايتار­لىق­تاي كۇشەيتىلەدى. جوبا تانىستىرىلىمىندا كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب.نۇرمۇحانوۆ ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ باستى تۇستارىنا ەرەكشە توقتالىپ, «نەگىزگى قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر» اتتى ءبولىمنىڭ جاڭا اتاۋى قاراس­تىرىلعان ماسەلەلەردى تولىق قام­تي­تىنىن اتاپ ءوتتى.

بۇل رەتتە ۇسىنىلعان نوۆەللالار ادام­نىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىق ەكەنى تۋرالى قاعيداتقا سۇيەنە وتىرىپ, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ىسكە اسىرۋ مەن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتىپ, تولىقتىرادى.

«بۇل ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن ابسوليۋت­تىك دارەجەگە كوتەرۋ, ادامعا باعدارلان­عان ساياسات, ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇعىل­ماۋشىلىق پەن «ميراندا ەرەجە­سىنىڭ», تسيفرلىق داۋىردە جەكە مالىمەت­تەردى قورعاۋ, ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى قورعاۋدى كۇشەيتۋ, الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن قۇقىقتىق انىقتىق قاعيداتتارىن بەكىتۋ دەگەن ءسوز», دەدى ول.

سونىمەن قاتار قازىر كونستيتۋتسيانىڭ 7-بولىمىندەگى سوت ادىلدىگى قاعيداتى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعان كەيبىر نورمالاردىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىگى رەتىندە وسى بولىمگە كوشىرىلىپ, جەكە باپقا بىرىكتىرىلەتىنىن ايتتى. ء«سوز بوستاندىعى مەن شىعارماشىلىق ەركىندىك قۇقىعىنا جاڭا ءمان-ماعىنا بەرىلىپ, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتە جەكە تۇلعانىڭ ەركىن دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى سانالاتىن زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ كەپىلدىكتەرىنىڭ بولەك تۇرلەرى بەلگىلەندى», دەپ اتاپ ءوتتى.

ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ سوزىنشە, كونستي­تۋ­تسيادا نەكە مەن وتباسى قۇندىلىق­تارىن, سونداي-اق قورشاعان ورتانى قور­عاۋ مىندەتتەمەلەرى كۇشەيتىلەدى. «اتى وزگەرگەن «سوت جۇيەسى. پروكۋراتۋرا. قۇ­قىق قورعاۋ تەتىكتەرى» بولىمىندە ايتار­لىق­تاي وزگەرىستەر بار. وعان سوت ءىسىن جۇر­گىزۋ نىساندارىن كەڭەيتۋگە, ادىلدىك پەن سوت تاۋەلسىزدىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعي­دات­تارىن نىعايتۋعا, سونداي-اق سوت جۇيە­سىن­دەگى كادر ماسەلەلەرىنە قاتىستى سوت ماسە­لەلەرى بويىنشا ماڭىزدى تۇزەتۋلەر كىرەدى», دەدى.

سونداي-اق ول كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ نازارىن ادۆوكاتۋرانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتەتىن جەكە باپ­تىڭ قاراستىرىلعانىنا اۋداردى. «كونس­تيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لار ەنگىزۋ» دەپ اتالاتىن جاڭا ءبولىم اتا زاڭنىڭ ءماتىنىن ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. 

حالىق كەڭەسى ازاماتتار مۇددەسىن بىلدىرەدى

كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرى اتا زاڭنىڭ نەگىزگى بولىمدەرىنە تۇزەتۋلەردى دايىنداۋ كەزىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقار­دى. اتاپ ايتقاندا, ەل پارلامەنتىنىڭ وكى­لەت­تىكتەرى مەن راسىمدەرىنە ايتارلىقتاي رە­ۆيزيا جۇرگىزىلدى. «پرەزيدەنت» ءبولىمىنىڭ ەرەجەلەرى, ياعني پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مەن انت بەرۋ ءراسىمىنىڭ مەرزىمى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرىلتايمەن, ۇكىمەتپەن, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى اياسىنداعى وكىلەتتىكتەرى, سونداي-اق كادر ماسەلەلەرى مەن نورما شى­عارۋ فۋنكتسيالارى تۇجىرىمدامالىق تۇرعى­دان قايتا قارالدى.

ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ اياسىندا «قۇرىلتاي» بولىمىنە كەڭ اۋقىمدى تۇزەتۋ­لەر جوباسى دايىندالدى. اتاپ ايتقان­دا, ەكى پالاتالى پارلامەنت پەن ونىڭ وسىنداي جۇيەدەگى قىزمەتى تۋرالى ەرەجەلەر الىنىپ تاستالدى.

«زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرى مۇقيات قايتا قارالدى. قۇرىلتايدىڭ سەسسيالارى مەن قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى بارلىق باپ جاڭارتىلدى. زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعى بار سۋبەك­تى­لەردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. قۇرىلتاي قابىل­داعان زاڭدارمەن رەتتەلەتىن نەگىزگى قوعام­دىق قاتىناستاردىڭ ءتىزىمى دە كەڭەي­تىلد­ى. زاڭ جوبالارىن قاراۋ مەن قابىلداۋ راسىم­­دەرىن رەتتەيتىن ەرەجەلەر قايتا قارال­دى», دەدى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى.

ب.نۇرمۇحانوۆ اتاپ وتكەندەي, ەل ازاماتتارى اراسىنان قۇرىلعان قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىنە قاتىستى ەرەجەلەر جەكە بولىمدە شوعىرلانعان. سونداي-اق جاڭا جوعارى كەڭەس ورگانى ەل حالقىنىڭ مۇد­دەلەرىن ءبىلدىرۋ مەن زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە بولاتىنى بەكىتىلەدى.

سونىمەن قاتار سالالىق كونستيتۋتسيا­لىق زاڭدا كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى ەرەجەلەر دە كونستيتۋتسيا جوباسىنا ەنگىزىلدى. «كونستيتۋتسيالىق قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن, بۇكىل ەل بويىنشا كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگان رەتىندەگى مارتەبەسىن بەكىتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ب.نۇرمۇحانوۆ. 

اۋماقتىق تۇتاستىق تۋرالى نورما وزگەرگەن جوق

كونستيتۋتسياعا بەلگىلى ءبىر اۋماقتارعا قارجى سالاسىندا ارنايى قۇقىقتىق رەجىم ەنگىزۋ نەمەسە «جىلدام دامۋ قالالارى» دەپ اتالاتىن قالالاردى قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراس­تىراتىن نورمانى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ جاتىر. ب.نۇرمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل استانا حالىقارالىق قارجى ورتا­لى­عىنىڭ قىزمەتى مەن الاتاۋ قالاسىن دامى­تۋعا قاتىستى. اتالعان شارالار رەس­پۋبليكانىڭ ءتيىمدى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

بۇل رەتتە, ب.نۇرمۇحانوۆ ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمانى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. اتالعان ەرەجەلەرگە سايكەس, ەلدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىمى تەك قانا كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن انىقتالادى.

«مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعى, ەل اۋماعى­نىڭ تۇتاستىعى, بولىنبەيتىندىگى مەن وعان قول سۇعىلماۋشىلىعى تۋرالى نورما وزگە­رىسسىز قالادى», دەپ اتاپ ءوتتى كونستيتۋ­تسيا­لىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

جالپى وتىرىس سوڭىندا كونستيتۋ­تسيا­لىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا كوميس­سيانىڭ كەلەسى وتىرىسى 29 قاڭتار­دا, ياعني بۇگىن وتەتىنىن حابارلادى. كوميس­سيا مۇشەلەرى اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس­تەر­دى توپتىق جۇمىس اياسىندا ودان ءارى تالقىلادى.