جەكە مەكتەپ: بۇگىنى مەن بولاشاعى

قارجىلاندىرۋدىڭ قازىرگى ءتارتىبى بۇرمالانعان

اۋەل باستا ورىن جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ ماقساتىندا اشىلعان ۇيىمداردىڭ كەيبىرى اتى بار, زاتى جوق وقۋشىلارعا قارجى تارتقان. ودان قالدى اتا-انالاردان ءبىر پەرزەنتىن وقىتۋعا جىلىنا 10 ملن تەڭگەدەن اسا قاراجات الاتىن وقۋ وشاقتارى دا ۇكىمەتتىڭ قولداۋىن يەمدەنگەن. ەندى جۇيەگە وزگەرىس ەنگىزىلىپ, قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى قايتا قارالماق. اتالعان تۇيتكىلدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كوتەرىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرعان ەدى. ارتىنشا كەشەگى وتكەن قۇرىلتايدا دا ماسەلەگە تەرەڭىرەك توقتالىپ, ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن شەگەلەپ ايتتى.

«كەيىنگى كەزدە ماعان جەكەمەنشىك مەك­تەپتەردى قارجىلاندىرۋ تاسىلىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى كەلىپ تۇسەتىن بولدى. جۋىردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا مەن بۇعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى ايت­تىم. ءبىلىم سالاسىن مەملەكەت تاراپى­نان قارجى­لان­دىرۋ­دىڭ قازىرگى ءتارتىبى بۇرما­­لانعان. بۇل ولقى­لىقتى ۋاقىت وزدىرماي تۇزەتۋ قاجەت. جەكە­مەنشىك مەكتەپتەرگە جۇر­­گىزىلگەن اۋديت ناتيجەسىندە زاڭسىز جانە نەگىزسىز شى­عىندارعا بايلانىستى قۇ­قىق بۇزۋ­شىلىقتار انىقتالدى. بۇل تۇيت­كىل جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ جۇيە­سى­نىڭ وسالدىعىنان تۋىنداپ وتىر. ۇكى­مەتكە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەم­لە­كەتتىك قارجى­لان­دىرۋ جۇيەسىن شۇعىل تۇردە رەفورمالاۋ جۇكتەلدى. قارجىلان­دىرۋدىڭ ناقتى كريتەري­لەرىن ازىرلەۋ كەرەك. وسى ورايدا, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دا­مىتۋ ىسىندە بيزنەس سالاسى ماڭىزدى ءرول ات­قاراتىنىن ەسكەرگەن ءجون», دەدى پرەزيدەنت.

وسىعان وراي وتكەن اپتادا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا ۇكىمەت جەكەمەنشىك ۇيىم­دار­عا بە­رىلە­تىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس تەتىك­تەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جۇر­گىزى­لىپ, بىرقاتار كوكەي­كەستى ماسەلە­لەر انىق­تالعانىن ايتتى. ونىڭ مالىم­دەۋىن­شە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن شىعىن 2020 جىلى
13 ملرد بولسا, 2025 جىلى 242 ملرد-قا دەيىن وسكەن. 2020–2025 جىلدار ارا­لى­عىن­داعى ينۆەستيتسيا­لىق شى­عىن 111 مل­­رد تەڭگەنى قۇرادى. سوعان قاراماستان, باس­تى ماقسات – ورىن تاپ­شىلىعى ماسەلەسى ءالى دە شەشى­لەدى. ال كەتكەن قارجىعا شا­مامەن 35 جاڭا مەكتەپ سالۋعا بولادى.

«جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. كوپتەگەن ءبىلىم وشاعى ناقتى وڭىرلىك قاجەتتىلىكتى ەسكەرمەي, رەتسىز اشىلدى. ماسە­لەن, ولاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جال­عا الىنعان عيماراتتاردا جۇمىس ىستەي­دى. ديرەكتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى دە سىن كوتەرمەيدى. مەكتەپ عيماراتتارى بيزنەس مەنشىگىندە قالىپ وتىر. جيىرما جىلدان كەيىن ولاردىڭ تۇپكى ماقساتى وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل جۇيەگە دەگەن سەنىمدى ازايتىپ, بيۋدجەت قارجاتىنىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان تۋ­دىرادى. سوندىقتان قازىر جاعدايدى تۇبە­­گەيلى وزگەرتۋ بو­يىنشا جۇيەلى جۇ­مىس باستالدى. جاڭا قارجىلاندىرۋ تەتىگى قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قوسىلدى. مەكتەپتەر تولىق تسيفرلاندىرىلىپ, بيۋدجەتكە ساي­كەس رەتتەلدى. بىراق بۇل – بيىلعى وقۋ جىلى­نىڭ سوڭى­نا دەيىنگى ۋاقىتشا شارا. نەگىز­گى مىندەت – جۇيەنى تولىق قايتا قاراۋ. ەڭ ال­دى­مەن, مەملەكەتتىك تاپسىرىس ناقتى وڭىر­لىك قاجەتتىلىككە ساي بولۋعا ءتيىس. جاڭا مەكتەپ­­تەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋگە مورا­توري ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى ا.بالاەۆا.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2026 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قازىنادان قارجىلاندىرۋ شەكتەلەدى. مەملەكەت جىلدىق تولەمى 2,5 ملن تەڭگەدەن تومەن مەكتەپتەردى عانا قارجىلاندىرادى. 

ماسەلەنى جان-جاقتى قاراعان ءجون

ەلوردالىق اسەل سەرىكقىزى جەكە­مەن­شىك مەكتەپتەر كەرىسىنشە ساپانى ارت­تىرۋعا ىقپال ەتكەنىن ايتادى. «قان­داي پراكتيكادا بولسىن, ساپا ساننان شىعادى. ءيا, دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن وقۋ وشاق­تارى بار شىعار. بىراق بارىنە بىردەي توپى­راق شاشۋعا بولمايدى. مىسالى, مەن ۇلكەن بالامدى جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇياسىنا بەردىم. سونىڭ ناتيجەسىندە, ول ەشبىر قوسىمشا وقىتاتىن ورتالىقتارعا بارماي, ءوز كۇشى­مەن نازارباەۆ زياتكەر­لىك مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. ءبىز قارا­پايىم مەملەكەتتىك مەكتەپتەن ساپالىراق بول­عاندىقتان, جەكە مەكتەپكە بەردىك جانە ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. بالام بارعان جەكە وقۋ وشاعىندا ءبىر سىنىپتا 15 بالادان اسپايدى», دەيدى
اتا-انا.

البەتتە وقۋشىنى تالاپتاندىرىپ, تالانتىن اشىپ جىبەرەتىن جەكەمەن­شىك مەكتەپتەر ەلىمىزدە بۇرىننان قالىپتاس­قان. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە بيۋدجەتكە اجەپتاۋىر شىعىن كەلتىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. سول سەبەپتى جىلدىق وقۋ اقىسى 2,5 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن جەكە مەكتەپتەردى عانا قارجىلاندىرۋ دۇرىس شەشىم بە دەرسىز. قازاقستاندا اتا-انالارىنان ءار بالاعا جىلدىق تولەمىنە 10 ملن تەڭگەدەن الاتىن جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارى بار, ولاردىڭ مەملەكەت قارجىسىنا الاقان جايىپ وتىرعانى جاراسپايتىنداي. حوش, مۇنداعى ماسەلە تەك قارجىعا تىرەلىپ تۇر ما؟ ساپانى قايدا قويامىز؟ ودان دا بۇرىن جەمقور­لىقتىڭ تامىرىن تۇبىرىمەن قايتىپ
ۇزەمىز؟

«جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارى» رەس­پۋب­ليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايى­مى روزا شارىپقىزى جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ سەكتورى نەگىزسىز جالپىلاما سىن­عا ۇشىراپ وتىرعانىن, الايدا جەكە­مەن­شىك مەكتەپتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ادال ءارى جاۋاپ­كەرشىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, ساپالى ءبىلىم بەرۋدى, قوسىمشا ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالاردى, بەس ۋاقىت تاماقتانۋدى جانە بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز ورتانى ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.

«اقشانىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا كۇمان تۋسا, قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان جەكە­مەنشىك مەكتەپتەر اشىلۋىنا, قىزمەت كورسەتۋىنە مەملەكەتتىڭ وزىنەن رۇقسات الىپ, اككرەديتاتسيادان ءوتتى عوي. ارينە, سالادا زاڭسىز ارەكەتتەرگە باراتىن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر بار بولار. ەگەر زاڭسىزدىقتار جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتسا, دەمەك تەك بيزنەستى عانا ەمەس, باقىلاۋ مەحانيزمدەرىنىڭ تيىمدىلىگى دە ادال تالداۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم سالاسىن­داعى باقىلاۋ – مەملەكەت پەن بيزنەسكە ور­تاق جاۋاپكەرشىلىك. ماڭىزدىسى – زاڭ بۇز­عانداردى انىقتاپ, بالالار مەن ەل مۇددەسى ءۇشىن ادال ەڭبەك ەتىپ جۇر­گەن ۇيىم­داردى قولداۋ. شىن مانىندە, وتاندىق العاشقى جەكە مەكتەپتەردىڭ تاريحى مۇعالىمدەر الا دوربا ارقالاپ كەتكەن, سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قاراجاتىن قالتاسىنا باسىپ, شەتكە كەتپەي, وسى تۋعان جەرگە تۋىن تىگىپ, پەداگوگتەرگە جۇمىس, بالالارعا ءبىلىم بەر­گەن ۋاقىتتان باستالادى. مۇنى ەستەن شىعار­ماۋ كەرەك», دەيدى قاۋىمداستىق ءتورايىمى.

ر.شارىپقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جەكە ءبىلىم بەرۋ سەكتورى – ءبىرتۇتاس مودەل ەمەس, ءارتۇرلى مودەلدەردەن, جاع­داي­لار مەن ناتيجەلەردەن تۇراتىن كوپقىرلى سالا. ءاربىر ۇيىمنىڭ ارتىندا ناقتى ناتيجەلەر, جاۋاپكەرشىلىك پەن ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى تۇر. جەكە ۇيىمدار ءبىلىم بەرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدا ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل جەردە ماسەلەنىڭ شەشىمى كاسىبي جانە قوعامدىق ديالوگ ناقتى فاكتىلەرگە, تالداۋعا جانە جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلۋى كەرەك. سونى­مەن قاتار ءبىلىم جۇيەسىندەگى ءارتۇرلى فورما مەن تاسىلدەردى, قوعامداستىقتىڭ كاسىبي پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.

«شىن مانىندە, مەكتەپ اشۋ سونشا­لىق­تى تابىستى كاسىپ ەمەس. سول سەبەپتى سۋبسيديا – بايلىق, ءسان-سالتانات ەمەس, جاي عانا قاجەتتىلىك. جەكە مەكتەپ يەلەرىن كاسىپكەر دەۋگە كەلمەيدى, قايىرىمدىلىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوباعا جاتقىزعان ءجون. وسى جاعدايدا كۇردەلىسى قىزىلوردا وبلىسىندا بولىپ تۇر. اتالعان وڭىردە 37 جەكە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ تەك 2-ەۋى عانا مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان. قالعان 35 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى قارجىلاندىرۋعا جىبەرىلمەگەن. ال ءدال وسى وبلىستا تۋ كورسەتكىشى جوعارى ەكەنىن بىلەسىزدەر, ياعني وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعى دا وزەكتى. ەندى كومەك الا الماعان مەكتەپتەردىڭ ءبارى جابىلسا, ماسەلە ودان سايىن شيەلەنىسە بەرەتىن ءتۇرى بار. مۇندايدا بالالار قايتا­دان مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە بارادى. ال ۇكىمەت مەملەكەتتىك وقۋ وشاقتارىنا جەكە ءبىلىم ۇيىمدارىنا قاراعاندا الدەقايدا كوپ قاراجات ءبولۋى كەرەك», دەيدى ر.شارىپقىزى. 

سەكتورعا ساپا مەن تازالىق قاجەت

جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارىنىڭ وكىل­دەرى وسى جاعدايعا قاتىستى ءوز پىكىرلە­رىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جەكە پاراقشا­لارىندا اشىق ءبىلدىرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە 17 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن «دانا» جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ باسشىسى رەناتا تولەگەنوۆا كوپشىلىككە ۇقساي قويمايتىن ويىن جازىپتى.

«جەكەمەنشىك مەكتەپتەر اراسىندا سوزبەن ەمەس, ءىس جۇزىندە ءبىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان, ينفرا­قۇ­رىلىمعا, كادرلارعا, قاۋىپ­سىزدىككە, وقىتۋ ساپاسىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن, سالىقتاردى دۇرىس تولەيتىن ادال, ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ۇيىم­دار بار. ءبىزدىڭ مەكتەپ كەيىنگى بەس جىلدا 1 ميل­ليارد تەڭگەگە جۋىق سالىق تولەپ, اشىق قارجىلىق جانە باسقا­رۋ ۇدەرىستەرىن قۇرىپ, مەملەكەت, اتا-انالار مەن بالالار الدىندا تولىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى. مۇنداي مەكتەپتەر از ەمەس, شىنىمەن دە كوپ... الماتى قالاسى مەن وبلىسىنداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر يەلەرى قاتىسقان تالقىلاۋدا بىزدە تاۋەكەلدەردى ۋاقىتىندا انىقتاۋعا جانە الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىكتەرىن قۇرما­عانىمىزدى مويىندادىق. بۇل جاۋاپ­كەرشىلىك – بىزدىكى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن جەكە ءبىلىم بەرۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن قور­عاۋ تۋرالى ەمەس, سەكتوردى ساپالى تازار­تۋ مەن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايت­تىق. بۇعان جوعارى جانە قاتاڭ كاسى­بي ستاندارتتار, مەملەكەتتىك تالاپ­تار­دان جوعارى بولاتىن ستاندارتتار, ىشكى مو­ني­تورينگ, الدىن الا اۋديت جانە ءوزارا تەك­سەرۋ جۇيەلەرى, كاسىبي قوعامداس­تىق­تىڭ بەلگىلەنگەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەي­­تىندەردى الىپ تاستاۋعا, ءتىپتى قيىن بولسا دا دايىن بولعانى كەرەك», دەيدى ر.تولەگەنوۆا.

كەيبىر جەكەمەنشىك وقۋ وشا­عى يەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جالعا الىپ وتىرعان عيماراتىن ماقساتتى پايدالانۋ تەتىگىن اۋىستىرماعان مەكتەپتەردىڭ بارلىعى بۇدان بىلاي جابىلاتىنىن حابارلادى. ولار ماقساتتى پايدالانۋ تەتىگىن وزگەر­تەيىن دەسە, اكىمدىك موراتوري تۇرعا­نىن ايتىپ اۋىس­تىرمايدى. ويت­كەنى الما­تى قالاسىنىڭ باس جوسپارى وزگەر­تىلىپ جاتىر. دەمەك, جالدامالى جەر­دەگى جەكە مەك­تەپتەر جابىلادى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدە جەكە ءبىلىم ۇيالارى­نىڭ 80 پايىزى (785 مەكتەپتىڭ 628-ءى) عيما­رات­تى جالعا الىپ وتىرعان كورىنەدى.
600-دەن اسا وقۋ وشا­عى جابىلعان كۇندە, ونداعى مۇعالىمدەر مەن بالالاردىڭ جايى نە بولماق؟

ءتۇيىن: ءبىلىم سالاسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جۇيەسى ناقتى ناتيجە بەرگەن. ءبىز مۇنى «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا جەكە بالاباقشالاردىڭ كوپتەپ اشىلىپ, قازىر 3–6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن 100 پايىز قامتۋعا قول جەتكىزگەننەن كورە الامىز. كەيىنگى جىلدارى وسى تاجىريبە ورتا بىلىمگە دە قولدانىلا باس­تادى. سەبەبى وقۋشىلارعا ءالى كۇنگە دەيىن ورىن تاپشى. ءالى كۇنگە دەيىن ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن, اپاتتى جاعدايداعى وقۋ وشاقتارى بار. دامىعان ەلدەردە مەكتەپتەر تەك ءبىر اۋىسىمدا وقىتادى, ال قازاقستاندا ەكى اۋىسىمعا كوشۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر...