2025 جىلدىڭ 24 مامىرىندا ەلدىڭ ەركىندىگى مەن تەڭدىگى جولىنداعى كۇرەسكە قوسقان ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن قاراعاندى وبلىسى نۇرا كەنتىنىڭ جاڭا شاعىن اۋدانىنداعى ءبىر كوشەگە حايرەتدين بولعانباي ەسىمى بەرىلدى. ال رەسپۋبليكا كۇنىندە ونىڭ ۇرپاقتارى اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسى جانە تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, وسى الاش تۇلعاسىنا ارنالعان ەكسپوزيتسيانى اشتى. مۇراجاي تورىندە قايراتكەر ح.بولعانبايدىڭ قىزمەتىن ايقىندايتىن كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى, قازاق كسر بويىنشا كوميسساريات باسقارماسى جانە رف فەدەرالدى قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مۇراعاتتارىنان الىنعان كوپتەگەن تىڭ دەرەك پەن قۇجات جۇرتشىلىققا ۇسىنىلدى.
الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي بىلاي دەپ جازادى: «بولعانباەۆ حايرەتديننىڭ قازاق تۇرمىسى, قازاق قاۋىمىنىڭ ساياسي قۇرىلىمى, وتارشىلدىقتىڭ تاۋقىمەتى مەن قۇرباندارى, تۇركىستان تۇرعىندارىنىڭ اۋىر تاعدىرى تۋرالى ماقالالارى «قازاق», «سارىارقا», «بىرلىك تۋى» گازەتتەرىندە جارىق كوردى. ول الاشوردانىڭ اقمولا كوميتەتىنە مۇشە بولىپ, ۇلت ىسىنە ايانباي ارالاستى. 1920–1921 جىلدارى ورىنبور پارتيا-كەڭەس مەكتەبىندە ساباق بەردى. گولوششەكيننىڭ «كىشى قازان» ساياساتىن اشىق ايىپتاپ, باتىل سىنادى» («ۇرانىم – الاش». الماتى, «ەل شەجىرەسى», 2008,ء ى توم, 393-بەت).
جي تۋىندىسى
ءاليحان مەن حايرەتدين العاش 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە كەزدەستى دەپ ەسەپتەيمىز. ءاليحان بوكەيحان وسى گازەتتىڭ (1913–1918) يدەولوگى ءارى دەم بەرۋشىسى بولدى. حايرەتديننىڭ پۋبليتسيستىك تالانتى ءدال وسى گازەتتە قالىپتاسىپ, شىڭدالدى. بۇل باسىلىم تۇلعانىڭ شىنايى ءومىردى پايىمداۋىنا, قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كورە بىلۋىنە جول اشتى.
ەكىنشى رەت ءاليحان مەن حايرەتدين 1916 جىلى مينسكىدە جولىقتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورشىپ, پاتشا جارلىعىمەن قازاقتار تىل جۇمىستارىنا جۇمىلدىرىلعان تۇستا, حايرەتدين العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ماسكەۋ مەن مينسك ارقىلى گانتسەۆيچي ستانساسىنداعى 9-ينجەنەرلىك-قۇرىلىس جاساعىنا ەكى مارتە گۋمانيتارلىق ميسسيامەن (ازىق-ت ۇلىك, كيىم جەتكىزۋ) باردى. ونى ول جاققا ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.دۋلات ۇلى اتتاندىرعان ەدى. ال مينسكىدەگى باتىس «زەمگور» كوميتەتى جانىندا ءا.بوكەيحان بۇراتانالار ءبولىمىن باسقارىپ, وسى ميسسياعا جەتەكشىلىك ەتتى.
ءۇشىنشى رەت ءاليحان مەن حايرەتدين 1917 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا تاعى دا مينسكىدە كەزدەستى. ولار جاقتاستارى م.دۋلات ۇلى, ش.ءالجانوۆ, ي.توقتاباەۆ, ر.مارسەكوۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ت.جامانمۇرىنوۆپەن بىرگە ەلگە مىناداي تاريحي جەدەلحات جولدادى: «رەسەيدىڭ بارلىق حالىقتارى ءۇشىن بوستاندىق, تەڭدىك جانە باۋىرلاستىق كۇنى تۋدى. قازاقتارعا جاڭا قۇرىلىم مەن جاڭا ۇكىمەتتى قولداۋ ءۇشىن ۇيىمداسۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ۇرانىمىز: «دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا مال شارۋاشىلىعىمەن جانە ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ مەنشىگى بولۋى ءتيىس». جەدەلحات ءماتىنى 1917 جىلى 17 ناۋرىزدا «قازاق» گازەتىندە جاريالاندى.
ءتورتىنشى رەت ءاليحان مەن حايرەتدين 1917 جىلى 21–28 شىلدە ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىندە كەزدەستى. بۇل جيىندا رەسەي دەموكراتيالىق فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى اۋماقتىق-ۇلتتىق اۆتونوميا بولۋ تالاپ ەتىلدى.
بەسىنشى رەت ءاليحان مەن حايرەتدين 1917 جىلدىڭ 5–13 جەلتوقسانىندا ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سەزىندە جولىقتى. بۇل سەزدە الاش اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلعانى جاريالانىپ, ونىڭ ۇكىمەتى — الاشوردا سايلاندى. اۆتونوميانى دەرەۋ جاريالاۋعا قارسى داۋىس بەرگەن دەلەگاتتار بولدى, ونىڭ ىشىندە ءاليحان مەن حايرەتدين دا بار. ولار اۆتونوميانى جاريالاماس بۇرىن مىناداي شارتتاردىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتتى جانە دالالىق وبلىستارداعى قازاق ەمەس تۇرعىنداردىڭ قازاق-قىرعىز اۆتونومياسىنا دەگەن كوزقاراسىن انىقتاپ الۋ جانە حالىقتىق ميليتسيا قۇرۋ قاجەت دەپ سانادى.
التىنشى رەت حايرەتدين اليحانمەن 1934 جىلى ماسكەۋدە جولىقتى. حايرەتدين سولوۆەتسك ايرىقشا ماقساتتاعى لاگەرىندە ايداۋدا بولىپ قايتقاننان كەيىن وتكەن بۇل كەزدەسۋدە ولار كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەستىڭ الداعى ءىس-قيمىلدارىن تالقىلادى.
ح.بولعانباي مەن ءا.بوكەيحاننىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قاتىستى ۇستانىمدارى بىردەي ەدى. ولار كەڭەستىك جۇيەنى مويىندامادى, قازاقستاننىڭ اۆتونوميا الۋىن جاقتادى. ماسەلەن, ح.بولعانباي 1929 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسى بمسب شىعىس ءبولىمىنىڭ باستىعى پەتروۆتىڭ كەڭەس وكىمەتىنە كوزقاراسى تۋرالى سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا: «مەن كەڭەس وكىمەتىنە نارازى بولدىم, ويتكەنى سوتسياليزم ورنايتىنىنا جانە بۇل بيلىكتىڭ عۇمىرلى بولاتىنىنا سەنبەدىم. وعان وتپەلى, ۋاقىتشا قۇبىلىس رەتىندە قارادىم, رەسەي اۋماعىندا كوممۋنيزمنىڭ ورناۋىن مۇلدە ەلەستەتە المادىم», دەپ مالىمدەگەن. ال ءا.بوكەيحان 1918 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا: «قازاق حالقى كەڭەس وكىمەتىن ەشقاشان مويىندامايدى جانە كەڭەستىك مەملەكەتكە ەشقاشان باعىنبايدى», دەگەن كەسىمدى پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى.
كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى تەرگەۋىنىڭ ح.بولعانباي مەن ءا.بوكەيحانعا تاققان باستى ءارى ماڭىزدى ايىپتارىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن پانتۇرىكشىل ۇيىم مەن باسماشىلار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى زاكي ۋاليديمەن بايلانىس ورناتۋى». ز.ءۋاليدي, ءا.بوكەيحان, ح.بولعانباي اراسىندا شىن مانىندە تىعىز بايلانىس بولعان. سوندىقتان دا ح.بولعانباي 1921 جىلى بۇقاراعا الاشوردانىڭ رەسمي وكىلى رەتىندە زاكي ۋاليديمەن كەزدەسۋ ءۇشىن قۇپيا ميسسيامەن جىبەرىلگەن. بۇل — دالەلدەنگەن تاريحي فاكت. قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ 1988 جىلعى 4 قاراشاداعى اقتاۋ حاتتاماسى مەن شەشىمىنىڭ كوشىرمەسىندە بىلاي دەلىنگەن: «1921 جىلى بوكەيحانوۆ, بايتۇرسىنوۆ, بولعانباەۆ, وماروۆ, سارسەنوۆ, ادىلەۆ وماروۆتىڭ بولمەسىنە جينالىپ, سول جەردە بايتۇرسىنوۆ ءۋاليديدىڭ ارنايى شيفرمەن جازىلعان حاتىن وقيدى. ءۋاليدي بۇحارادا ۇلكەن كۇش جينالعانىن حابارلاپ, بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن ارنايى ادام جىبەرۋدى سۇرايدى. وسى حاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا ولار ۇكىمەتكە قارسى استىرتىن توپ قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ۋاليديمەن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن بولعانباەۆتى اتتاندىرادى. بولعانباەۆ الاشوردانىڭ تورعاي بولىمشەسىنىڭ مورىمەن راستالعان ارنايى مانداتىن الادى [ول كەزدە «الاشوردا» پارتياسى تاراتىلىپ, بارلىق ءىس-قاعازدارى مەن مورلەر مەملەكەتكە وتكىزىلىپ قويعان]».
ءاليحان مەن حايرەتديندەي بىرەگەي تۇلعالاردىڭ ۇلت تاريحىنداعى ورنى بولەك. ەگەر كەڭەستىك ز ۇلىمدىق پەن قۋعىن-سۇرگىن بولماعاندا, الاش ارىستارى وتكەن عاسىردىڭ وزىندە-اق قازاق ۇلتىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ تورىنە شىعارار ەدى. بۇگىنگى ۇرپاق مۇنى ۇمىتپاۋعا ءتيىس. الاشتىڭ اسىل مۇراتى مەن قاسيەتتى ەسىمدەرى ۇلتتىق رۋحتىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە حالىق جادىندا ماڭگىلىككە ورنىقتى.
دوستىق كامەلوۆ,
«حايرەتدين بولعانباەۆ اتىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» رقب پرەزيدەنتى
