«20 قاڭتاردا قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ الداعى ساياسي باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. جۇمىس توبى ازىرلەگەن جالپى تاسىلدەردىڭ نەگىزگىلەرىن حالىق نازارىنا ۇسىندى. ۇسىنىستار پارلامەنتتىك رەفورما اياسىنان شىعىپ, نەگىزگى زاڭنىڭ باسقا دا بولىمدەرىن قامتيتىنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ءوز ۇستانىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, پرەزيدەنت جاڭا پارلامەنتتى قۇرىلتاي دەپ اتاۋدى ۇسىندى. بۇل باستامانىڭ ءمان-ماڭىزى – ەرەكشە. مەملەكەت باسشىسى «ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە قۇرىلتاي اتاۋىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ سيمۆولى رەتىندە ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك» دەپ ناقتى اتاپ ءوتتى.
شىن مانىندە, جاڭا كەزەڭدە جاڭا وكىلەتتىككە جانە ەرەكشە اتاۋعا يە بولعان قۇرىلتاي قازاق جەرىندەگى پارلامەنتاريزمنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارتادى», دەدى ە.قارين.
بۇدان سوڭ, ول جۇمىس توبى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ۇسىنعان جاڭاشىلدىقتاردى تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
ءبىرىنشى – قۇرىلتايداعى دەپۋتات سانى تۋرالى. بۇل ماسەلە جۇمىس توبى مۇشەلەرى اراسىندا ءبىراز پىكىرتالاس تۋعىزدى. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – كاسىبي ءارى ءتيىمدى پارلامەنت قۇرۋ. وسىنى ەسكەرە كەلە, جۇمىس توبى قۇرىلتايدا 145 دەپۋتات بولۋى كەرەك دەگەن توقتامعا كەلدى.
ەكىنشى – قۇرىلتايعا دەپۋتات بولۋدان ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار تۋرالى. وسى ماسەلەگە قاتىستى دا ءتۇرلى پىكىر ايتىلدى. بۇلاي بولۋى زاڭدى دا. كەيبىرەۋلەر قازىرگى تالاپتاردى سول كۇيى قالدىرايىق, ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن پىكىر ايتتى. ەندى بىرەۋلەر تالاپتاردى بارىنشا قاتاڭداتۋ قاجەت دەپ سانايدى.
قازىرگى زاڭ بويىنشا جاسى 25-تەن اسقان ازاماتتارىمىز ءماجىلىس دەپۋتاتى بولا الادى. سونداي-اق, ولار كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋى شارت. ەڭ باستىسى, ەلگە قىزمەت ەتەم دەگەن ازاماتتاردىڭ حالىق قالاۋلىسى اتانۋعا مۇمكىندىگى بولۋى قاجەت. جۇمىس توبى قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا قويىلاتىن تالاپتار قۇرىلتايعا دا قاتىستى بولىپ, سول قالپىندا قالعانى ءجون دەگەن پايىمعا كەلدى. ال قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنا قويىلاتىن قوسىمشا تالاپتار كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالۋى مۇمكىن.
ءۇشىنشى – قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جۇيەسى تۋرالى. جۇمىس توبى تولىعىمەن پروپورتسيونالدى تاسىلگە كوشۋدى ءبىراۋىزدان قولدادى.
«بۇل – مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا كوتەرگەن باستاما. سول كەزدە پرەزيدەنت: «ەگەر ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ قاجەت دەگەن ورتاق شەشىمگە كەلسەك, ونداي پارلامەنتتى تەك قانا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاعان ءجون دەپ سانايمىن. بۇل – الەمدە كەڭىنەن تارالعان پارلامەنتتىك ءراسىم» دەگەن بولاتىن. پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى پارتيالاردىڭ كادرلىق ساياساتىن دامىتىپ, ينستيتۋتسيونالدىق ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى. ساياسي كۇشتەردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە كۇشەيتەدى», دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
ءتورتىنشى – قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى تۋرالى. مەملەكەت باسشىسى بۇعان قاتىستى ۇستانىمىن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قىزىلوردادا وتكەن وتىرىسىندا ايتتى. ول «جاڭا پارلامەنتتە دەپۋتاتتاردى بەس جىل مەرزىمگە سايلاۋ كوزدەلىپ وتىر» دەپ ناقتى اتاپ ءوتتى. جۇمىس توبى دا وسى پايىمعا توقتاعان.
ەرلان قارين: كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى تاريحي وقيعا
ەرلان قاريننىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەرزىم بولاشاق قۇرىلتاي قۇرامىن جاڭارتىپ وتىرۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى, ياعني سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ جيىلىگى جاعىنان العاندا قولايلى بولماق.
بەسىنشى – ءبىر پالاتالى قۇرىلتايدىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسى تۋرالى. بۇل ماسەلە دە جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا جان-جاقتى تالقىلاندى. ناتيجەسىندە, قۇرىلتاي جۇمىسىنا زاڭ جوبالارىن ءۇش وقىلىمدا قاراستىرۋ فورماتىن ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. العاشقى ەكى وقىلىمدا زاڭ جوباسىنىڭ مازمۇنى ايقىندالادى. ال ءۇشىنشى وقىلىم زاڭ جوباسىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان دۇرىستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان بولەك, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇزدىكسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. پارلامەنتتە ەكىنشى پالاتانىڭ بولماۋى بۇعان كەدەرگى كەلتىرمەۋگە ءتيىس. سوندىقتان, پارلامەنت بولماعان كەزدە زاڭ شىعارۋ فۋنكتسياسى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى – پرەزيدەنتكە جۇكتەلەدى. جۇمىس توبى وسىنداي ۇسىنىس ەنگىزدى.
التىنشى – پارلامەنتتەگى كۆوتالار. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «پرەزيدەنتتىك كۆوتا» دەگەن بولمايدى.
«قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا «دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە ارنايى تاعايىندالعان «تاڭداۋلى تۇلعالار» بولماۋى كەرەك. ولار بارىنە بىردەي, ورتاق تارتىپپەن سايلانۋعا ءتيىس» دەدى. مۇنداي قادام بولاشاق قۇرىلتايدىڭ قۇرامىن جاساقتاعاندا بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال ايەلدەرگە, جاستارعا جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان پارتيالىق كۆوتا ساقتالادى. سەبەبى بۇل – پارلامەنتتىك ەمەس, پارتيالىق تىزىمدەگى كۆوتا. مۇنىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدار دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلەلەر», دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
جەتىنشى – پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى قۇرىلتايداعى داۋىس كۆورۋمى تۋرالى. بۇل دا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا جان-جاقتى تالقىلانعان. جۇمىس توبى قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ 47-بابىندا قامتىلعان بارلىق راسىمدەردى بولاشاق قۇرىلتاي مودەلىندە قالدىرۋعا بولادى دەگەن بايلامعا كەلگەن. بۇل – تەپە-تەڭدىك تەجەمەلىك مەحانيزمدەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قادام. سوندىقتان, قازىرگى كونستيتۋتسيالىق راسىمدەر مەن داۋىس بەرۋدىڭ ارا قاتىناسىن قۇرىلتاي مودەلىنە بەيىمدەي وتىرىپ ساقتاپ قالۋ ۇسىنىلعان.
سەگىزىنشى – نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ ىسىندەگى قۇرىلتايدىڭ قۇزىرەتى تۋرالى. جۇمىس توبىنىڭ بۇعان قاتىستى ۇسىنىستارىن مەملەكەت باسشىسى قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا ايتىپ وتكەن. ءبىر پالاتالى پارلامەنت ۇلگىسىنە كوشۋگە بايلانىستى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كەزىندە تەجەمەلىك تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. قازىرگى كونستيتۋتسياعا سايكەس, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ قۇزىرەتى ءماجىلىس, سەنات جانە پرەزيدەنت اراسىندا تەڭدەي بولىنگەن.
«ەندى وسى ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بارلىق مۇشەسى قۇرىلتايدىڭ كەلىسىمىمەن عانا تاعايىندالۋى قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. بۇعان قوسا پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جوعارى سوتتىڭ بارلىق سۋديالارىن سايلاۋ قۇزىرەتىن جوعارى وكىلدى ورگان دەپۋتاتتارىنا بەرۋ ۇسىنىلدى. سوندا قۇرىلتاي كونستيتۋتسيالىق ورگانداردى قالىپتاستىراتىن بەدەلدى ينستيتۋتقا اينالادى. بۇل – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلىك تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتۋ جانە ۇلتتىق پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. وسىلايشا, جۇمىس توبى سەناتتىڭ ەرەكشە قاراۋىنا كىرەتىن وكىلەتتىكتەردى قايتا قارادى. ال, ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىكتەرىن قۇرىلتايعا بەرۋ ۇسىنىلدى. مۇنداي ءتاسىل «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىمەن تولىق ۇندەسەدى», دەدى ە.قارين.
