سۋرەت: qazaly.kz
ادام قۇقىعى تەڭ زايىرلى مەملەكەتتە ەركىنەن تىس قىزدى الىپ قاشۋ قىلمىس دەپ تانىلىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى. بىلتىر ەلىمىزدە قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى جازا كۇشەيتىلدى. وتكەن جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىنەن باستاپ قىلمىستىق كودەكسكە «نەكە قيۋعا ماجبۇرلەۋ» 125-1-بابى ەنگىزىلدى. بۇل نورما ادامدى ونىڭ ەركىنەن تىس نەكەگە تۇرعىزۋ نەمەسە بىرگە تۇرۋ ماقساتىندا ۇرلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاراستىرادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا سايكەس, مۇنداي ارەكەتتەر اۋىر قىلمىس رەتىندە سارالانىپ, كىنالىلەر 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ال اۋىر جاعدايلاردا جازا 10 جىلعا دەيىن ۇلعايادى.
ءىىم-ءنىڭ مالىمدەۋىنشە, جاڭا وزگەرىستەر كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ قۇقىق قورعاۋشىلار قاراعاندى, ماڭعىستاۋ, جامبىل, تۇركىستان وبلىستارىندا, سونداي-اق شىمكەنت قالاسىندا نەكە قيۋعا ماجبۇرلەۋ دەرەكتەرى بويىنشا بىرقاتار قىلمىستىق ءىس قوزعاعان.
الايدا زاڭ قاتاڭداتىلعانىمەن قىزدارعا كۇش كورسەتەتىندەر تىيىلماي تۇر. بيىلعى قۇرىلتايدا پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى قايتا قوزعادى. ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەر مەن ايەل ءوز ەركىمەن شاڭىراق كوتەرىپ, نەكەسىن مەملەكەتتىك مەكەمەدە رەسمي تۇردە تىركەيتىن ءداستۇرلى وتباسى ينستيتۋتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان نىعايتۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە ءاربىر ازاماتتىڭ تاڭداۋ قۇقىعى بارىن, ونى بىرەۋگە كۇشتەپ تاڭا المايتىنىن العا تارتتى.
«شىمكەنتتە نۇراي ەسىمدى بويجەتكەننىڭ كىسى قولىنان قازا بولۋى بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىردى. ۇلتتىق قۇرىلتايعا وسى وقيعا بويىنشا 130-دان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. كۇدىكتىنىڭ نۇرايدى اڭدىپ, مازا بەرمەي, قوقان-لوقى كورسەتكەنى انىقتالىپ وتىر. اقىرى, مۇنىڭ ارتى ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىردى. قىز الىپ قاشۋ – ادام ۇرلاۋ دەگەن ءسوز, بۇل – ۇلتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ورەسكەل, جابايى قىلمىس. ونداي قاتىگەزدىككە ەشقاشان جول بەرۋگە بولمايدى. جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ سانا-سەزىمى ءوسىپ, قوعامدا ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى ارتىپ كەلەدى. زاڭنامالىق وزگەرىستەر دە سوعان ساي بولۋى وتە ماڭىزدى. زاڭ مەن ءتارتىپ – بارىنە ورتاق. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى زاڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس», دەپ قاداپ ايتتى پرەزيدەنت.
وسى نۇراي سەرىكبايدىڭ وقيعاسىنان سوڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى شىمكەنت قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى نۇرلان المابەكوۆ پەن ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنەن بوساتىلعانىن حابارلادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى ءالى دە تومەن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە, ستالكينگتىڭ قۇربانى بولعان نۇراي سەرىكبايدىڭ تاعدىرى دا زاڭ تەتىكتەرىنىڭ دۇرىس قولدانىلماۋىنان ۋشىعىپ, اۋىر جاعدايعا ۇلاستى دەپ پىكىر ءبىلدىردى ا.قۇسپان.
– تاجىريبە كورسەتكەندەي, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارىزداردى قابىلداپ, قاراۋ بارىسىندا زاڭ تالاپتارىن تولىق ساقتاماي وتىر. وسى سەبەپتى ستالكينگ, قىز الىپ قاشۋ سەكىلدى ارەكەتتەردى قىلمىستاندىرۋ اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ەدى. ازاماتتار قىز الىپ قاشۋدى ءالى ءداستۇر رەتىندە قابىلدايدى. قىز الىپ قاشۋدىڭ دا فورماسى بار. ەگەر ەكەۋارا كەلىسىممەن جۇزەگە اساتىن بولسا, وندا دا ولار كامەلەت جاسىنا تولعان ازاماتتار بولسا, وندا ارينە, بۇل قىلمىس بولمايدى. قالعان جاعدايدا, زورلىقپەن جاسالعان ارەكەتتىڭ بارلىعى – قىلمىس. ءتىپتى ەر ادامدى ۇستاپ الىپ, ءماجبۇرلى تۇردە ءبىر نۇكتەدەن ەكىنشى نۇكتەگە اپارسا, «ادام ۇرلاۋ» بابىمەن سوتتالادى. ال نەگە قىزدى ۇرلاعان كەزدە ول قىلمىس بولماۋى كەرەك؟ سوندىقتان بۇل – قىلمىس, – دەدى ا.قۇسپان.
قىز الىپ قاشۋ اتا-بابالارىمىزدان قالعان مۇرا دەپ سانايتىندار ءالى كوپ. اسىرەسە وڭتۇستىك ايماقتاردا مۇنداي جاعدايلار كوپتەپ تىركەلەدى. وسى سەبەپتى دەپۋتات ۇكىمەتكە جاڭا زاڭدى ءتۇسىندىرىپ, پروفيلاكتيكالىق شارالاردى كوپتەپ جۇرگىزۋدى ۇسىنعان. ونىڭ ايتۋىنشا, جابىرلەنۋشىلەر ءوز قۇقىعىن بىلە بەرمەيدى. ولاردىڭ تۋىستارى الىپ قاشۋدى ءداستۇر رەتىندە قارايتىنداي جاعداي قالىپتاستى. ونى قىلمىس دەپ سانامايدى. الدىن الۋعا ارەكەت جاسامايدى.
– وتكەن جىلى ۇكىمەتكە اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ءتۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ساۋال جولدادىم. سوندا ءبىزدى وڭتۇستىك ايماقتاردان تەك قىزىلوردا وبلىسى عانا شاقىردى. ءوڭىر باسشىسى ن.نالىباەۆ جەكە ءوزى تەلەفون ارقىلى شىعىپ, «وسى زاڭداردى بىزگە ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى, مەن حالىقتى جينايىن» دەپ ايتتى. وڭتۇستىكتىڭ قالعان وزگە وڭىرلەرى بۇل ماسەلەگە سەلت ەتپەدى. مىسالى, مارقۇم نۇراي وزىنە قاتىستى جاعداي بويىنشا قۇقىقتىق مۇمكىندىكتەردى تولىق تۇسىنبەگەن. ەگەر ستالكينگكە نەمەسە قىلمىستىق كودەكستىڭ 125-بابىنىڭ 1-بولىگىنە قاتىستى نورمالار دۇرىس ءتۇسىندىرىلىپ, قولدانىلعاندا, جاعداي باسقاشا ءوربۋى مۇمكىن ەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى ەلىمىزدە قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى باپ 1959 جىلى قازاق كسر قىلمىستىق كودەكسىندە بولعان. 1997 جىلعا دەيىن كۇشىندە بولعان نورما وسى جىلى تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ العاشقى قىلمىستىق كودەكسىن قابىلداعان كەزدە دەكريميناليزاتسيا جاسالىپ, بۇل باپ قىلمىستىق كودەكستەن الىنىپ تاستالعان.
– 2015 جىلى قابىلدانعان كودەكسكە دە اتالعان باپ ەنگەن جوق. بىراق بۇل جولى ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ويتكەنى قوعام تاراپىنان كوپ ءوتىنىش ايتىلدى. بىلتىر قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى دا وسىنداي ۇسىنىس ايتقان ەدى. سودان كەيىن دەپۋتاتتار دا ۇسىنىس جاسادى, – دەدى ا.قۇسپان.
سونداي-اق قىز الىپ قاشۋدىڭ دۇرىس, بۇرىستىعىن يسلامتانۋشى قابىلبەك ءالىپباي ۇلى: «قازاقتا الىپ قاشۋ دەگەن بار, سول ءۇشىن قىزدى الىپ قاشۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. الىپ قاشىپ كەلدى دەيىك, بىراق نەكەگە تۇراردا ءبىز ءبىرىنشى قىزدان سۇرايمىز. «مىنا جىگىتكە تۇرمىسقا شىعاسىڭ با؟» دەگەندە, قىز «شىقپايمىن» دەسە بارلىعى زايا بولادى. بۇعان ەشتەڭە ىستەي المايمىز. ويتكەنى قىز ءوز ەركىمەن تۇرمىس قۇرامىن دەمەيىنشە نەكە قيىلمايدى. جىگىتتەن ەمەس, ءبىرىنشى قىزدان سۇرالادى. ەگەر قىز كەلىسىپ تۇرسا, سودان سوڭ كەلىسىم جىگىتتەن سۇرالادى», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
وسى ورايدا ءار ەر-ازامات ەركىنەن تىس قىز الىپ قاشۋ ءداستۇر ەمەس, قىلمىس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ دە, باسقانىڭ دا ومىرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ءجون.
