ەنەرگەتيكا – ەگەمەندىكتىڭ كۇرەتامىرى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ اي­تۋىنشا, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن 123,1 ملرد كيلوۆاتت/ساعات كولەمىن­دە ەلەكتر ەنەرگياسى ءبىزدىڭ بار­لىق جوسپارىمىزدى تابىستى ورىن­داۋعا جەتپەيدى. «مەن بۇل تۋرا­لى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جا­قىندا وتكەن وتىرىسىندا ناق­تى ايتتىم. باسقاشا ايتقاندا, ءبىز­دىڭ ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىك ار­تىق­شىلىقتارى ءتيىستى تۇردە ىسكە اسىرىلماعان. قازاقستاندا كومىردىڭ وراسان زور قورى بار – شامامەن 33 ملرد توننا. قازىرگى تۇتىنۋ دەڭگەيىمەن بۇل كومىر قورى 300 جىلعا جەتەدى. جىل سايىن­­عى ءوندىرۋ 110 ميلليون تون­­نا­دان اسادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك – ەگەمەندىكتىڭ كۇرەتامىرى. بۇ­گىندە ەلىمىزدە 37 جەو بار, ونىڭ 18-ءى – مەملەكەتتىك جانە كۆا­­زي­مەملەكەتتىك, قالعانى – جەكە­مەنشىك. وتكەن جىلى ولار 31,7 ملن توننا كومىر تۇتىنىپ, 41,6 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن نەمەسە جالپى ءوندىرىستىڭ 35%-دان استامىن ءوندىردى. ءبىز ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ تاپشىلىعىن باس­تان كەشىرىپ وتىرمىز: تۇتىنۋ دا گەنەراتسيا سياقتى ءوسىپ, ەڭ جوعا­رى جۇكتەمەنى يمپورت ەسەبىنەن
جاۋىپ ءجۇرمىز.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ەلدەگى ەنەر­گەتيكالىق كومىردىڭ راستال­عان قورى 33,6 ملرد توننانى قۇ­راي­دى. بۇل جاعدايلاردا كومىر گە­نەراتسياسىنان تولىق باس تار­تۋ جاقىن بولاشاقتا ەكونومي­كالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. كۇن تار­تىبىندەگى باستى ماسەلە – كومىر با­زاسىن ساقتاۋ ارقىلى يم­پورت­­­قا قاجەتتىلىك ازايادى جانە ءداس­­تۇرلى رەسۋرستار مەن جاڭا كوز­­­دەر اراسىنداعى تەڭگەرىم ساق­تا­لادى. سوندىقتان جاڭا كومىر ستان­سالارىن سالۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن جاڭعىرتۋ, ەكولو­گيالىق تالاپتار مەن نورمالارعا سايكەس كەلەتىن, ەكولوگياعا ەڭ از اسەر ەتەتىن تازا كومىر تەحنولوگيا­لارىنا نەگىزدەلەتىنى ايتىلىپ جاتىر.

بىزدە ەكونوميكاعا قىزمەت ەتىپ جاتقان ەنەرگەتيكالىق جۇيە­نىڭ مۇمكىندىگى تولىققاندى زەردە­لەنبەگەن. مۇناي مەن تا­بي­عي گازدى, ۋراندى پايدالانۋ ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرۋ – بۇ­رىن­نان قالىپتاسقان ءادىس. اعىن سۋدان, جەل مەن كۇننەن, ءتىپتى قال­دىقتاردان, ەسكى رەزەڭكە دوڭگە­لەكتى جاعۋ ارقىلى دا ەلەكتر ەنەر­گياسىن ءوندىرىپ الۋعا بولادى. بىراق مۇنىڭ ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. ەلىمىز­دىڭ كليماتى سالقىن, وڭىر­لەرىمىز گازداندىرىلماعان, سون­دىقتان كومىردەن مۇلدەم باس تارتۋ بىز­گە ازىرگە ءتيىمسىز. دەمەك, بىزگە جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەو-لاردى جاڭعىرتۋ مەن ونى تەحنولوگيامەن ينتەگراتسيالاۋ الدەقايدا ءتيىمدى. مۇنى كومىر كە­نىش­­تەرىنە كوز تىككەن ينۆەستورلار ەسەبىنەن دە شەشۋگە بولادى.

قازىر كومىر ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرەتىن ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىتايداعى جەو-نىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارىپ جاتىر. قىتاي وتكەن جىلدارى قۋاتى 94,5 گۆت كومىر ەلەكتر ستانسا­لارىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. بىراق 2027 جىلعا قاراي كومىر ەنەرگياسىن شىعارۋدى ەكى ەسەگە قىسقارتۋ بويىنشا كەشەندى جوس­پاردى ۇسىندى. جوسپار كومىردى بيوماسسامەن, جاڭارتىلاتىن سۋتەك­تەن الىنعان «جاسىل» اممياك­پەن بىرگە جاعۋدى, سونداي-اق كومىرتەكتى ۇستاۋ, پايدالانۋ مەن ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن (CCUS) ەنگىزۋدى قامتيدى. ماقساتى – كومىر ەلەكتر ستانسالارىنىڭ شىعا­رىندىلا­رىن گاز ەلەكتر ستانسا­لارىنىڭ دەڭ­گەيىنە دەيىن قىسقارتۋ. قىتاي­داعى جەو-نىڭ نەگىزگى قاعيداتى – كومىر ەلەكتر ستانساسىنان قور­شاعان ورتاعا تۇسەتىن جۇكتەمە سول قۋاتتاعى گاز ەلەكتر ستانساسىنان جوعارى بول­ماۋى ءتيىس. قىتايدا بۇل جاڭا بۋ پارامەترلەرى مەن جاڭا ءسۇزۋ جۇيەلەرىنىڭ ارقاسىندا ساقتا­لادى. باسقاشا ايتقاندا, كومىر­دەن اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتاردى سۋ مەن بۋدىڭ ءسۇزىپ الۋعا مۇمكىندىگى بار. قىتايدا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار قاتتى بولشەكتەردىڭ 99,99 پايىزىن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تەحنولوگيا دامىپ جاتىر. سەمەي جانە وسكەمەن قالالا­رىن­دا سالىناتىن جاڭا كومىر جەو, سونداي-اق كۋرچاتوۆ پەن ەكىباستۇز قالالارىندا ءىرى ەلەكتر ستانسالارى وسىنداي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ سالىنادى.

ءبىر عانا ەكىباستۇز جەو-نىڭ قۋاتى ەكى بىردەي اەس-ءتىڭ قۋاتى­مەن بىردەي. ال جاڭا جەو قۇرى­لىستارىنا جۇمسالاتىن قارجى اەس-پەن سالىستىرعاندا ارزان. ەكىباستۇزداعى كومىر قورىنىڭ مۇمكىندىگى قازاقستاننىڭ بار­لىق جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن كومىر­مەن قامتاماسىز ەتۋگە دە, ەكسپورتقا شىعارۋعا دا جەتەدى.

قىسقاسى, مەملەكەت باسشىسى ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتيانىڭ قۇپياسى تەك اەس نەمەسە جاڭعىر­تىل­عان ەنەرگەتيكا كوزدەرىن­دە ەمەس, كومىرگە بايلانىس­تى ەكە­­نىن ەسكەرتتى. تاپسىرما بەر­دى, ەنەر­گە­تيكالىق ديپلوماتيا سىرت­­قى سايا­سات تۇرعىسىنان مەملە­كەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق مۇددە­لەرىن قورعاۋ ۇدەرىسىندەگى نەگىزگى ويىن ەرەجەسى ەكەنىن ەس­كەرت­تى. بۇل رەتتە كومىر گەوساياسي مۇد­دەلەر پريزماسى ارقىلى قارالا­تىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن ىقپالدى قامتا­ماسىز ەتۋگە ارنالعان نەگىزگى رە­سۋرس­تاردىڭ ءبىرى ەكەنى ايتىلدى. كومىر وتىننىڭ باسقا دا قازبا تۇرلەرى سياقتى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك ستراتەگيالارىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالا باستادى.

سوۆەتحان نۇرپەيىسوۆ,

قازاقستان ەلەكتر تەحنيكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى,

قازاقستاننىڭ جانە تمد ەلدەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەنەرگەتيك