قارجىنى كوپ قۇيعان قاي ەل؟
بىلتىر ەلىمىزدە 33 جاڭا ونەركاسىپتىك كاسىپورىن پايدالانۋعا بەرىلگەن. اتالعان جوبالار 10 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرىپ, 841 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشقان. ەلدىڭ 13 وڭىرىندە ىسكە قوسىلعان وندىرىستىك نىساندار ماشينا جاساۋ مەن مەتاللۋرگيادان باستاپ, حيميا مەن جەڭىلونەركاسىپكە دەيىنگى وندىرىستىك باعىتتاردى قامتيدى. ەڭ ءىرى جوبا رەتىندە «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan» جشس-نىڭ الماتى قالاسىندا ىسكە قوسىلعان جاڭا كوپبرەندتىك زاۋىتىن (182 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا) اتاۋعا بولادى. وندا «Changan», «Chery», «Haval», «Tank» سەكىلدى كولىك ماركالارى شىعارىلادى. سونداي-اق جىلىنا نارىققا 70 مىڭ اۆتوموبيل شىعاراتىن قوستاناي وبلىسىنداعى «KIA Qazaqstan» زاۋىتى دا ءىرى جوبا قاتارىنا كىرەدى.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل كاسىپورىنداردىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى – 51%, ال وتاندىق ينۆەستورلار ۇلەسى 49%-دى قۇرادى. قارجى قۇيعان ەلدەر قاتارىندا رەسەي فەدەراتسياسى (18%), قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى (21%), سونداي-اق يتاليا, نيدەرلاند, شۆەيتساريا مەن وڭتۇستىك كورەيا بار.
«قارجىلىق قولداۋ شارالارى «بايتەرەك» ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق حولدينگى» اق-نىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى ارقىلى ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق, «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» اق, «Qazaqstan Investment Corporation» اق. اتالعان ۇيىمدار بورىشتىق جانە ۇلەستىك قارجىلاندىرۋ, ليزينگتىك قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن ۇسىنا وتىرىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ءباسپاسوز قىزمەتى.
مينيسترلىكتىڭ جوسپارى بويىنشا, تولىق قۋاتقا شىققان كەزدە اتالعان زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس كولەمى شامامەن 1,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل رەتتە ەكسپورتقا 0,5 ترلن تەڭگەگە شامالاس ءونىمدى ساتۋ جوسپارلانىپ وتىر. 0,6 ترلن تەڭگە سوماسىنداعى قالعان بولىگى ىشكى نارىققا باعىتتالادى.
ونەركاسىپتىڭ دە ءوز تاۋەكەلى بار
ونەركاسىپ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامەد انداكوۆ كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋى دايىن ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, يمپورتتى الماستىرۋعا, ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق باعدارىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.
«بىلتىرعى جوبالار ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 10 جاڭا ءونىم پايدا بولدى. ولار اۋىر سالماقتاعى ماشينا جاساۋ, اۆتوكولىك, قاعاز ونەركاسىپتەرىنە تيەسىلى. كوپتەگەن جوبانىڭ وندىرىستىك قۋاتى ۇلعايىپ, تەحنولوگيالار ءوندىرۋدىڭ جاڭا باعىتتارى جولعا قويىلدى», دەيدى م.انداكوۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قارجى ساراپشىسى ساپارباي جوباەۆ بۇل يگىلىكتى جوبالاردى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ وڭ ناتيجەسى دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى بۇگىنگە دەيىن قابىلدانعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جوسپارلارى مەن باعدارلامالارىندا ءتۇرلى سالانى ىلگەرىلەتۋ جولدارى كورسەتىلدى. سوعان بايلانىستى ەلدە سۇرانىسقا يە, مۇمكىندىگى كەڭ وندىرىستەردى اشقان ءجون. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرىس سالاسى ساۋداعا قاراعاندا ءتوزىمدى تالاپ ەتەدى.
«ەلدە كەيىنگى جىلدارى تاماق ونەركاسىبى, شيكىزات, مۇناي سالالارى جاقسى دامىدى. بۇل سالالارعا ينۆەستيتسيا سالساڭ, پايداعا نەعۇرلىم تەز قول جەتكىزەسىڭ. ال ونەركاسىپتىڭ بىرنەشە جىل قۇرىلىسىن جۇرگىزەسىڭ, قوندىرعىلارىن ورناتاسىڭ. سودان كەيىن عانا ءوز جۇمىسىن باستايدى. سوندىقتان مەملەكەت سۋبسيديا بەرىپ, قولداۋ ءبىلدىرۋى قاجەت. شىنىن ايتۋ كەرەك, بىزدە ءالى دە جەمقورلىق فاكتورى جوعالعان جوق. مۇنداي زياندى ماقساتتا قۇرىلعان جوبالار كوپ ۇزاماي جۇمىسىن توقتاتىپ جاتادى. دەگەنمەن بۇعان قاراپ, ءوندىرىس سالاسىن السىرەتىپ الماۋ قاجەت. جوبالاردىڭ 70-80%-ى ىسكە اسسا, جەتىستىك دەۋگە بولادى», دەيدى س.جوباەۆ.
ساراپشى اتالعان كاسىپورىنداردىڭ الدىندا سىن-قاتەرلەر بار ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى دا بىزدەگى جوبالاردىڭ تاۋەكەلى كوپ بولعاندىقتان قاتاڭ تەكسەرىستەن وتكىزگەننەن كەيىن عانا قارجىلاندىرادى.
«وتاندىق جاڭا ونىمگە قازىر شەتەلدىك سۇرانىس تا, ىشكى سۇرانىس تا از. ەلىمىزدەگى تۇتىنۋشىلار سانى دا كوپ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قىتاي, ەۋروپا ەلدەرى ءبىزدىڭ دايىن ءونىمىمىزدى كۇتىپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ وزدەرى دە ءونىمىن وتكىزەتىن نارىقتى ىزدەپ ءجۇر. سوندىقتان ءبىز تەك ساپامەن جانە ارزان باعامەن عانا باسەكەلەسە الامىز. سونىمەن بىرگە كاسىپورىنداردىڭ تۇراقتى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستورلاردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت», دەيدى
ساراپشى.
ال ىشكى ينۆەستورلاردىڭ ىنتاسىن وياتۋ ماقساتىندا شيكىزات سالاسىن رەتتەۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ, كوممۋنالدىق تولەمدەردى قىمباتتاتۋ ۇسىنىلادى. سەبەبىن ساراپشىنىڭ ءوزى ايتتى. «شيكىزاتتىڭ كوپتىگى كەي كەزدە قولىمىزدى بايلايدى. تاريفتەرىمىز ارزان. دۇنيەجۇزىندەگى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋى ارزان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ قالدىق. سول سەبەپتى دە وندىرۋشىلەردىڭ تابىسى از بولادى. يراندا نە ءۇشىن توڭكەرىس بولىپ جاتىر؟ ويتكەنى ول ەلدەگى بەنزين باعاسى كادىمگى سۋدان دا ارزانداپ كەتتى. بۇل يران بيلىگىنە سۋبسيديا الىپ, ارزان شيكىزاتتى وزگە مەملەكەتتەرگە زاڭسىز ساتۋعا جول اشتى», دەيدى ول.
قۋاتتى ەكونوميكاعا جەتكىزەتىن جول
ەكونوميكا ساراپشىسى رۋسلان سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ءوندىرىستىڭ ءوسىمى تۇتىنۋشىلىق وسىمنەن ماڭىزدىراق. ادامداردىڭ تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە سۇرانىسى ارتقانىمەن, ءىس جۇزىندە ولاردىڭ سانى وزگەرىسسىز قالادى. سودان سوڭ باعا ءوسىپ, يمپورت كولەمى ۇلعايادى. ناتيجەسىندە, شەكتەۋلى رەسۋرستار ءۇشىن باسەكەلەستىك كۇشەيۋىنە اكەلەدى.
«وندىرە بىلەتىن قوعامدا تۇراقتى ءال-اۋقات تۋىندايدى. مىندەت – كوپ ءوندىرۋ ەمەس, بارىنشا تۇراقتى جانە پايدالى ءوندىرۋ. داعدىلار, ۇيىمدار, جۇمىس ورىندارى جانە ۇعىنىقتى ەرەجەلەر بار جەردە تۇتىنۋ دەڭگەيى دە ۇلعايادى. ويتكەنى وعان بەرە الاتىن, ۇسىنا الاتىن نارسەمىز بار. سوندىقتان تۇتىنۋ دەگەنىمىز – قوزعالتقىش ەمەس, ناتيجە. ول ءوندىرىس جاقسى جۇمىس ىستەگەندە عانا ارتادى. ناعىز ءال-اۋقات دۇكەندە ەمەس, تسەحتا, كەڭسەدە, زەرتحانادا, جۇمىس ورنىندا باستالادى», دەيدى ساراپشى.
داعدارىس, سانكتسيالار مەن باعا تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا, ءوندىرىسى بار مەملەكەت وزادى. يندۋسترياسىن دامىتىپ جاتقان ەلدەر بايدى. ال ونى جوققا شىعاراتىندار باي مەملەكەتتەردىڭ «تاۋار وتكىزەتىن نارىعىنا» اينالادى.
«ونەركاسىپ «بارلىق ەل وندىرۋمەن اينالىسىپ جاتىر» دەگەن ەلىكتەۋدەن تۋىنداماۋى قاجەت. ونىڭ ماڭىزى جوعارى. ءوندىرىسى جوق ەكونوميكا – ىرگەتاسى جوق ۇيمەن تەڭ. ونەركاسىپ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. ەلىمىز ازاماتتارى كوپ ەڭبەك ەتكەنىنەن ەمەس, ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەنىنەن ىلگەرىلەيدى. ستانوكتار, تەحنولوگيالار, اۆتوماتتاندىرۋ – وسىلار ناعىز قۋاتتى ەكونوميكانى قۇرادى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.
بيىل جالپى سوماسى 1,7 ترلن تەڭگەگە جۋىق 190 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان جوبالار اياسىندا 19,4 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن. نەگىزگى «زاكىرلى» جوبالاردى اتاپ وتسەك, سونىڭ ءبىرى – «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جشس. جامبىل وبلىسىندا بوي كوتەرەتىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى جىلىنا 800 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. پاۆلودارداعى «Mineral Product International» جشس جىلىنا 80 مىڭ توننا فەرروسيليتسي ءوندىرۋدى قولعا الماقشى. ال استانا قالاسىنداعى «Barys Truck Manufactory» جشس جۇك اۆتوموبيلدەرى مەن جول-قۇرىلىس تەحنيكاسىن وندىرەدى. جىلدىق جوسپار – 900 تەحنيكا شىعارۋ. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «ۆوستوكماشزاۆود» اق دا مىقتى ءوندىرىس وشاعىنىڭ بىرىنە اينالماق. مۇندا جىلىنا 24 مىڭ توننا بۇيىرلىك اربانىڭ راماسىن, 12 مىڭ توننا ۇستەمە اربانىڭ ارقالىقتارىن شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ۇكىمەت بيىل نەگىزگى باعىت رەتىندە – وڭدەۋ ونەركاسىبىن ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ كوزىنىڭ ءبىرى رەتىندە دامىتۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى شتابتىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا ايتىلدى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى ءار سەكتورعا قاتىستى شارالاردى ەگجەي-تەگجەي پىسىقتاي وتىرىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەدى.
بيىلدان باستاپ وندىرۋشىلەر مەن ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرى اراسىندا تىكەلەي جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كوتەرمە ۆ2ۆ ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭدارى تولىق ىسكە قوسىلادى. وتاندىق تاۋاردى وتكىزۋ نارىعى كەڭەيىپ كەلەدى. ساۋدا كەڭىستىگىنىڭ كەمىندە 30%-ىن وتاندىق ونىمگە مىندەتتى تۇردە ءبولۋدى كوزدەيتىن جاڭارتىلعان ىشكى ساۋدا ەرەجەسى وندىرىسكە وڭ اسەر بەرەدى دەگەن بولجام بار.
داۋلەت جادىراسىن,
جۋرناليست
