سالىقباي مەرگەن

سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا بەلگىلى تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ اۋزىنان ەستىدىك. قازپي-دەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتىمىز. اتاقتى مۇحتار ماعاۋين ساباق بەرەدى. قازتۋعان, اقتامبەردى, شالكيىز, ۇمبەتەي جىراۋلاردان باستاپ قازاقتىڭ وتكەن قيلى تاعدىرىن باياندايدى. سول كەزەگى جالىنداعان جاس تاريحشى تالاس وماربەكوۆ كەڭەس وكىمەتى كەمەلىنە كەلىپ, مەيماناسى اسىپ تۇرعاندا سوۆەتتىك وداققا قىلىش كوتەرگەن سوزاق كوتەرىلىسشىلەرى تۋرالى ايتادى. سۇيسىنىڭكىرەپ, جاق تارتىپ ايتا ما قالاي, ايتەۋىر كەڭەسكە قارسى تۇرعان ساربازداردى جاماندامايدى. ءىشىمىز بۇلك ەتە قالادى. ىرىمعا ءبىر ورىس وتباسى جوق قازاق اۋى­لىن­دا وقىدىق. ونداعى تاريح­شى اعايىمىز تومەندەگىدەي سويلەي­تىن. كوممۋنيزمدى ماقتايتىن. «ادام­داردىڭ سانا-سەزىمى ابدەن جەتىلەدى, ۇرلىق-قارلىق دەگەن بول­مايدى. دۇنيەگە كەرەكتىڭ ءبارى دۇكەن­دەردە تەگىن, اركىم ءوز كەرەگىن الادى. كوم­مۋنيزم دەگەن سول» دەپ تۇجىراتىن. مۇعالىم اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتايدى. ءبىز كوممۋنيزم ەلەسى اۋزىمىزدى تولتىرعان ءتاتتى ءسولدى تامساپ, تامسانامىز. اكەڭ, شەشەڭ باي ەمەس, جەتپەي جاتقانى كوپ قوي. سوزاق كوتەرىلىسشىلەرى تۋرالى باۋكەڭنىڭ, باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ ەستەلىگىن وقىعاندا بۇيرەگى­مىز تاعى دا بۇلك ەتە قالعان. «شىم­كەنتتە شتىك ۆينتوۆكالى كونۆويلار ءبىر توپ ادامداردى ايداپ كەلەدى, – دەيدى باۋكەڭ ەستەلىگىندە. – قازاقتار. بىرەۋىنىڭ باسى جارىلعان, بىرەۋىنىڭ كوزى شىققان. كەيبىرى اقساڭداپ باسادى. قولدارى ارتتارىنا قاراي بايلانعان. تاندەرى ازاپ كورسە دە جۇرەكتەرى وشپەندىلىككە تولى, جان-جاقتارىنا ىزاقورلىقپەن قارايدى. اسكەري ادام, نەمەسە ورىس كورسە كەيبىرى قولى بوس بولماعاندىقتان باسىمەن سۇزبەككە ۇمتىلادى. اشۋ تولعان كوزدەرى وتتاي جانادى. بۇلار كىمدەر دەپ سۇراپ ەدىم, سوزاق كوتەرىلىسشىلەرى عوي, اتۋعا اپارا جاتىر, دەدى». ەستەلىكتىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. كەيىن قىزمەتىمىز وڭتۇستىككە اۋىستى. جۇمىس بابىمەن سوزاققا ءجيى باردىق. بۇل ءوڭىر قازاق ءۇشىن وتە كيەلى جەر. مىنا جايتقا كوڭىل اۋدارىڭىز­دار, سوزاقتىڭ بار تاريحىن وسىن­داعى ازاماتتار عالىمداردى كەرەك ەتپەي وزدەرى-اق جازىپ تاستاعان. سو­زاق كوتەرىلىسى تۋرالى دا كونەكوز قارتتاردىڭ ەستەلىكتەرى جازىلىپ الىنعان. نەتكەن ىجداعاتتىلىق دەسەڭىزشى. الماتىداعى تالاس وماربەكوۆتەن بولەك, جەرگىلىكتى جازۋشى, ارحيۆ ديرەكتورى بولعان مارقۇم مۇحامەدجان رۇستەموۆ, سوزاقتىقتار سۇلەيمەن ءتابىرىز ۇلى, دۋلات تۇرانتەگى, جارىل­قاسىن بورانباي, وتەش قىرعىزباەۆ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قازىپ زەرتتەپ, قۇندى ەڭبەكتەر جاساعان. سۇلەيمەن ءتابىرىز ۇلى اقساقالمەن ونشاقتى جىلدان بەرى اعالى-ءىنىمىز. سوزاققا بارعاندا رەتىن تاۋىپ, ءبىر اڭگىمەلەسىپ قالامىز. سول كىسى ايتقان: «سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ ار جاعىندا الاشوردانىڭ ازاماتتارى تۇرعان», دەپ. ءبىر اپتاعا سوزىلعان كوتەرىلىس اياۋسىزدىقپەن باسىلىپ جانشىلدى. وزبەك بايىنىڭ كەڭ اۋلىسىنە تى­عىلعان سوڭعى ساربازدارعا جاساۋلى پۋلەمەت قويىپ قىرىپ جاتقاندا كەشە عانا اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان كوتەرگەن شالاقتىڭ ۇلى سۇلتانبەك: «قازاقتارىم-اي, وبالدارىڭا قالدىم-اۋ», دەپ وكىرىپ جىلادى دەيدى جازاتايىم ءتىرى قالعاندار. ءبىزدى كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ ىشىنەن سالىقباي مەرگەن تاعدىرى قاتتى قىزىقتىرعان. قۇرالايدى كوز­گە اتقان باتىر قاسىنداعى سەرىكتەرى­مەن بەتپاقتا جۇرەدى ەكەن. اش, جالاڭاش بولماعان. كوزدەگەنى قۇر كەت­پەيتىن مەرگەننىڭ وتباسىنىڭ, وزىنە قاراعان اعايىننىڭ قارنى توق. بىراق, قازاققا ناۋبەت اكەلگەن  كەڭەس وكىمەتىنە نارازىلىق جۇرەگىن مەڭدەگەن, بويىن نامىس قىسقان ەسىل ەر سۇلتانبەك حاننان ارنايى شاقىرتۋ كەلگەندە قاراپ جاتا الماپتى. قولدارىندا ۇزىن اعاشقا شان­شىعان ىستىك تەمىر, ايبالتا, قى­لىش سياقتى قارۋلارى, بىرەن-ساران اڭ-قۇس اتاتىن بىردەڭكەسى بار كوتەرى­لىسشىلەردىڭ نەگىزى سەنگەن كۇشى سالىقباي باستاعان مەرگەندەر توبى بولادى. شىمكەنت پەن تۇركىستاننان وترياد ۇيىمداستىرىلعانىن ەستىگەن سۇلتانبەك سالىقباي مەرگەن باستا­عان توپتى سۋىندىق اسۋىن باقى­لاۋعا جىبەرەدى. تۇركىستاننان كۇش العان وگپۋ اسكەرىن سوزاقتاعى وكىل تىنىشتىقباەۆ باستاپ كەلەدى. ولاردى اسۋدا كۇتىپ العان مەرگەن­دەر تىنىشتىقباەۆتان باستاپ ءبارىن اتىپ ولتىرەدى. سالىقبايدىڭ قاراۋىنا قاسىم, بەكبولات, ءجاندىلدا, نۇر­پەيىس, جاكەن, يسا, ءابجاپپار سىن­دى مەرگەندەر توپتاسقان ەكەن. سالىقباي ولارعا مۇمكىندىگىنشە وفيتسەرلەردى اتۋعا تاپسىرما بەرىپتى. تىڭ كۇشپەن شابۋىلداعان ءارى پۋلەمەت, مىقتى ۆينتوۆكالارمەن قارۋلانعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە تويتارىس بەرە الماعان سۇلتانبەك قولى سوزاققا شەگىنگەندە, توسقاۋىل­عا سالىقباي مەرگەن توبىن قال­دىرادى. كۇشى تەڭ ەمەس اتىستا مەرگەندەر اتتارىنا ءمىنىپ شەگىنگەندە سالىقبايدىڭ اتى تۇياعىن تاسقا تىلگىزىپ, شابا الماي قالادى. قايى­رىل­عان سەرىكتەستەرىنە مەرگەن: «ماعان قاراماڭدار, ارتتارىڭنان قۋىپ جەتەم», دەيدى. ءبىر وفيتسەردىڭ اتى جۇيرىك بولسا كەرەك, قۇيعىتىپ كەپ قالعاندا تاسادا تۇرعان سالىقباي اتىپ ءتۇسىرىپ, جانىنان وتە بەرگەن سايگ ۇلىكتىڭ جالىنان جابىسىپ ەرگە سەكىرىپ مىنگەن ەكەن. جاي عانا مەرگەن ەمەس, ات ۇستىندەگى ايقاستا بىرنەشە جىگىتتى ەر ۇستىنەن تىماقشا ج ۇلىپ الاتىن سالىقبايدىڭ ەرلىگى جونىندە ەل ىشىندە اڭگىمە كوپ. سونىڭ ءبىرپاراسىن سۇلەيمەن ءتابىرىز ۇلى اقساقال ايتىپ بەرگەن ەدى. ولاردىڭ سالىقبايدىڭ جاقىن تۋىسى شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر جاقاي ۇسەنباي­ ۇلىنان جازىپ العان ەكەن. – كوتەرىلىس كەزىندە مەن 8 جاسار بالا ەدىم, – دەيدى جاقاي. – سالىق­باي كوكەم وق-ءدارى جاساپ جات­قاندا توپىرلاپ جانىندا وتىراتىنبىز. قورعاسىندى جالپاق نانعا ۇقساتىپ قۇيىپ الىپ, تابانىڭ ەكى بەتىنىڭ اراسىنا سالىپ اينالدىراتىن. وسىلايشا دومالاق بىتىرالار جاسايدى. مىلتىقتىڭ ءدارىسىن دە ءوزى دايىنداعان. وق-ءدارىنى الدىمەن ءارتۇرلى قاشىقتىقتاعى زاتتاردى اتىپ سىناپ كورەدى, وق اۋىتقيتىنداي بولسا, قاراۋىلىن جوندەيدى ەكەن. سالىقباي مىلتىعىنىڭ جەرگە تىرەپ قوياتىن اياعى بولعان. مەرگەن اڭعا شىققاندا, كيىكتەردىڭ تەرىسى ب ۇلىنبەسىن دەپ, تەك ارتقى قوس اياعىنان عانا كوزدەيدى ەكەن. جاقايدىڭ اكەسى ۇسەنباي 1934 جىلى شىمكەنتكە تاياۋ قىزىلكوپىر دەگەن جەردە قايتىس بولادى. شەشەسى بالالارىن ارىس قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە تاپسىرادى. جاقاي 1940 جىلى تاشكەنتتەگى مەدۋچيليششەگە ءتۇسىپ, 1941 جىلى سوعىس باستالۋى­نا بايلانىستى ەكى جىلدا ءبىتىرىپ شىعادى. 1943 جىلى سوزاق اۋداندىق مەديتسينا بىرلەستىگى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن. سول كەزدەرى اۋدان ورتالىعى شولاقورعاندا تاياۋ جەردەگى جەتكىنشەك اۋىلىندا سالىقبايدىڭ ايەلى ۇلبالانىڭ قولىندا تۇرادى. جاقاي جەڭگەسىنەن جانە كوز كورگەن اۋىل ادامدارىنان سالىقباي كوكەسىنىڭ كوتەرىلىس باستالعاننان كەيىنگى ءومىرى جايلى سۇراپ بىلەدى. كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلگەننەن سوڭ سالىقباي ءوز توبىمەن مويىنقۇم, شۋ بويىنداعى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى. بۇلاردى «سالىقبايدىڭ بانداسى» اتاپ, ارتىنان جازالاۋشى وترياد شىعارادى. جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن سالىقبايدىڭ جىگىتتەرى ولاردى جويىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىكتەرى بولعانىمەن تارتىنا بەرەدى. سەبەبى, سولداتتار: «سەندەر سالىقبايدى قولدايسىڭدار, تىعىپ وتىرسىڭدار, ازىق-ت ۇلىك بەرەسىڭدەر», دەپ جولداعى اۋىل ادامدارىن جازالايدى ەكەن. امال جوق, اۋىل قارتتارى سالىقبايعا ادام سالىپ, ءوز ەركىمەن بەرىلمەسە اعايىنعا اۋىر ءتيىپ جاتقانىن ايتادى. ەلدى قىرىپ العىسى كەلمەگەن سالىقباي مەرگەن توبىمەن وتريادقا بەرىلەدى. سوندا ەل اۋىزىندا مىناداي ولەڭ جولدارى ايتىلىپتى. اتقا سالدىم پىستاندى, كوتەردىڭ اللا دۇشپاندى. ەستىگەن جۇرت دۋا قىل. سالىقباي مەرگەن ۇستالدى. ءوز ەركىمەن بەرىلگەندىگى ەسكەرىلىپ مەرگەن ون جىلعا كەسىلىپ, بەلومور-بالتىق كانالىن سالاتىندار قاتا­رىنا جىبەرىلەدى. سارىشۇناق اياز, كيىم جۇقا, تاماق از. تۇتقىنداردىڭ جاعدايى مۇشكىل, سولداتتار دا جەتىسىپ جۇرگەن جوق. تايگادان اڭ قاققاندار ولجاسىز كەلە بەرەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە قاراۋىل قويىپ, وق اتىپ وتىرعان سولداتتارعا جاقىنداعان سالىقباي وزىنە دە اتقىزىپ كورۋدى وتىنەدى. تۇتقىن قاعازىنداعى مەرگەن جازۋىنان حابارى بار سولداتتار جان-جاقتان مىلتىق كەزەپ وتىرىپ, سالىقبايعا وق اتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندا سالىقباي اعاشتىڭ ۇشار باسىندا سەكىرىپ جۇرگەن تيىندى كوزىنەن اتىپ ءتۇسىرىپتى. تاڭ-تاماشا بولعان سولداتتار سالىقبايدى وزدەرىمەن بىرگە اڭ قاعۋعا الىپ شىعاتىن بولادى. كوزدەگەنى قۇر كەتپەيتىن مەرگەننىڭ ارقاسىندا سولداتتار دا, تۇتقىندار دا ەتكە قارق بولىپتى. مەرگەننىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ءارى ازاماتتىعىنا, تارتىپتىلىگىنە ءتانتى بولعان تۇرمە باسشىلىعى وعان «بەلومور-بالتىق كانالىنىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى» دەگەن مەدال بەرىپ, 1935 جىلى تۇرمەدەن بوساتادى. قازاقستاننىڭ قاي جەرىنە بارسا دا سوت ۇكىمىمەن بوساعان ادام سىڭەدى عوي. تۋعان ەلىن ساعىنعان سالىقباي مەرگەن سوزاققا قاراستى جەتكىنشەك اۋىلىنا تۇركىستاننان ايەلىن الىپ, كوشىپ كەلەدى. ءبىر جاعى مەدالىنە سەنسە دە كەرەك. بىراق, سوزاق كوتەرىلىسشىلەرىن جويدىق دەپ كۇپىنىپ جۇرگەن اۋىل, اۋدان بەلسەندىلەرىنە اتىشۋلى مەرگەننىڭ قايتىپ كەلگەنى ۇنامايدى. ەلدىڭ مازاسىن العان, ءزابىر كورسەتكەندەردىڭ ىشىندە زالىمدىگىنەن «كاپىر مۇسا» اتانعان ميليتسيا قىزمەتكەرى بار ەكەن. سول «سەن قايتىپ كەلۋگە ءتيىستى ەمەس ەدىڭ» دەپ قايتا-قايتا ءتيىسىپ جۇرەدى. جەتكىنشەك اۋىلىندا ەگىلگەن اعاشتارعا قاراۋىل بولىپ دالادا قوس تىگىپ وتىرعان سالىقباي مەرگەندى ءتۇن ىشىندە بىرەۋلەر سىرتتان داۋىس بەرىپ شاقىرىپ الادى دا, سودان مەرگەن قايتىپ ورالمايدى. ءارى قاراي بولعان وقيعانى جىلىكتەۋگە سۇلەيمەن ءتابىرىز ۇلى اقساقال جاردەمدەسكەن. سالىقباي مەرگەننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنىڭ قالايشا بولعان­دىعىن ءوز كوزىمەن كورگەن, كوپ جىل بويى سوزاق اۋدانىندا پارتيا, كەڭەس قىزمەتىندە بولعان, زەينەتكەر ەلبەرگەن ءجۇسىپ ۇلى بىلاي دەپتى: – مەنىڭ 14-15 جاسار كەزىم ەدى. سالىقباي مەرگەننىڭ اتىنا قۇلاعىم قانىق بولعانىمەن, ءوزىن العاش رەت كورۋىم. بويى ورتادان جوعارى, مىعىم دەنەلى كىسى ەكەن, – دەيدى ەلبەرگەن اقساقال. سالىقباي مەرگەن ەگىلگەن اعاش­تارعا قاراپ, ءارى سۋارىپ جۇرەدى. ەلبەرگەن بولسا ەگىستىڭ قاراۋىلى. ەكى ءۇي دە كۇركەدە تۇرادى. سالىقباي ءوزىنىڭ ايداۋدا بەلومور-بالتىق كانالىندا بولىپ جاقسى قىزمەتى ءۇشىن بەلومور-بالتىق كانالىندا قۇرمەتتى قۇرىلىسشى بەلگىسىن الىپ ەلگە مەرزىمىنەن بۇرىن ورالعانىن اڭگىمەلەپ جۇرەدى. ونىڭ اۋىلعا جاسقانباي كەلۋىنە وسى اتاعى سەبەپ بولسا كەرەك. بىراق جەرگىلىكتى بەل­سەندىلەر بۇل جاعدايمەن ەسەپ­تەسپەيدى. ولار كەلىپ: «سەنى مەرگەن بولعان دەيدى», دەپ اينالدىرا باستايدى. ۇلبالا جەڭگەي سالىقبايدىڭ اتىن اتاماي وتاعاسى دەيدى ەكەن. بىردە ۇلبالا جەڭگەي اۋىلدى ارالاپ, جىلاپ ءجۇرىپ: «وتاعاسىنى ۇستاپ اكەتتى, نە بولعانىن بىلسەڭدەرشى!» – دەيدى جالبارىنىپ. ارادا ەكى كۇن وتكەننەن كەيىن سۋ مۇرابى بولىپ ىستەيتىن ءالىپتى دە ۇستاپ اكەتەدى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە سالىقباي مەن ءالىپتى اتىپ تاستاپتى دەپ ەستىدىك, – دەيدى ەلبەرگەن ءجۇسىپ ۇلى. بۇل وقيعا 1937 جىلى بولعان ەدى. نكۆد اتىن باعاتىن قاريا  ۇلبالا مەن ونىڭ جاقىن اعاسى دوسماعانبەتكە كەلىپ: «تۇندە ءبىر بەلسەندى مەنى ەرتىپ الىپ, جەتكىنشەكتىڭ سوزاق جاعىنداعى سايعا سالىقبايدى اپارىپ اتتى. سالىقباي ءوزىن اتاتىن ادامنىڭ اتىن اتاپ: «مەن سەنىڭ نە ىستەگەلى كەلە جاتقانىڭدى بىلەمىن. ەكى باس ناماز وقىپ الايىن, سونان سوڭ ءىسىڭدى بىتىرەسىڭ», – دەيدى. بۇل ەر سالىقبايدىڭ سوڭعى ءسوزى ەكەن. سالىقبايدىڭ ايەلى ۇلبالا 1948 جىلى سىبىرگە جەر اۋدارىلادى. جاقاي ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە جەڭگەسى ۇلبالامەن حات جازىسىپ, حابارلاسىپ تۇرعان. ۇلبالانى حاباروۆسك ولكەسىندەگى ەۆرەي اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بيروبيدجان قالاسىنا جىبەرگەن ەكەن. سوندا جۇمىس ىستەگەن. جاقايعا جازعان حاتتارىندا جەڭگەسى: «ساعان ساعات, كيىم الىپ قويدىم, اقشا جينادىم, كەلىپ الىپ كەتەسىڭ بە؟” دەيدى. الايدا زامان قيىنشىلىعى جاقايدىڭ جەڭگەسىن ىزدەپ بارىپ قايتۋىنا ەرىك بەرمەگەن. ۇلبالا بيروبيدجاندا بولعاندا تۋعان جەرگە تەزىرەك جەتۋ ۇمىتىمەن, دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعىنا قاراماستان, تىنباي ەڭبەكتەنگەنگە ۇقسايدى. ول تۋرالى مىناداي قوسىمشا دەرەك بار. كوپ جىل بويى سوزاق اۋدانى كولەمىندە ءار سالادا قىزمەت اتقارعان شويىنباەۆ ءابىتاي اقساقال ءبىر وقيعانى ەسكە الادى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ول العاشقى كەزدە سوزاق اۋداندىق پروكۋراتۋراسىندا حاتشى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. اۋدان پروكۋرورى ساسىقباەۆ دەگەن بولادى. 1949 جىلى بيروبيدجانداعى ۇلبالا جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى ۇلبالا تۋرالى مىنەزدەمە جازىپ, ونەگەلى ەڭبەگى ءۇشىن ونى تۋعان جەرىنە قايتارۋعا بولاتىندىعىن ايتىپ, جەرگىلىكتى پروكۋراتۋرانىڭ كەلىسىمىن سۇرايدى. پروكۋرور ساسىقباەۆ حاتقا جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن سالىقبايمەن جانە ۇلبالانى بىلەتىن ادامداردى شاقىرىپ, وسى جايلى پىكىر­لەرىن سۇرايدى. بىراق, ول ءسوزىن ىز­عارلى كەيىپپەن ايتقاندىقتان, شاقى­رىل­عانداردىڭ «كەلسىن» دەۋگە باتىلى بارماي كۇمىلجىپ قالادى. وسىدان كەيىن ساسىقباەۆ: «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققان حالىق جاۋىنىڭ ايەلىن ەلگە قايتارۋعا جاتپايدى», دەپ جاۋاپ قايتارادى. ۇلبالا 1953 جىلى قايتىس بولىپ, بيروبيدجاندا جەرلەنەدى. بۇل جايلى جاقايعا سوزاق وڭىرىنە سول جاققا جەر اۋدارىلىپ بارعان ادامدار حابارلايدى. جاقاي ۇسەنباي ۇلى قىزمەت بابىمەن شىمكەنتكە اۋىسادى. تاع­­­دىردىڭ جازۋى دەگەندى قوي­ساڭىزشى, جاقايدىڭ بالالارى كلوكوۆ اتىن­داعى ورتا مەكتەپ­تە وقيدى. سوزاق كوتەرىلىسىن باس­قان كلوكوۆ وفيتسەر سالىقباي مەر­گەننىڭ توبىمەن بولعان ايقاستا قازا بولعان ەكەن. مەكتەپتىڭ سالتانات­تى كەشتەرىنىڭ بىرىندە كلوكوۆتى باتىر دەپ اسپەت­تەپ, سالىقبايدى باندى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى دەپ جاماندايدى. سالىقبايدىڭ نەمەرەلەرى بولىپ كەلەتىن جاقاي بالالارى «اتامىزدى جامانداعاندا جەرگە كىرەردەي قور بولدىق» دەپ كەلىپتى. قازىر كىمنىڭ باتىر, كىمنىڭ دۇشپان بولعانىن ەمشى ۋاقىت كورسەتتى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.