قاپتاۋىل قالام, تۇتقاۋىل تالعام

قاناتتاس قالامگەر قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ ادەبيەت الەمىندەگى ادەمى عۇمىرى تۋرالى سىر-دەستە ەكەۋمىز قۇرداسپىز. ءازىلىمىز جاراسقان, اڭگىمەمىز تاڭ اسقان. قاتارلاس وقىدىق. باياعى كازگۋ-دە. ءتىل-ادەبيەتتە. ول وقۋعا ءبىر جىل كەيىن كەلدى. قاتارلاسىپ, قاناتتاسىپ, قالامداسىپ كەتتىك. بىردەن. ءبىر كورگەننەن. ول اۋەلى ءوزىنىڭ باسىنان ۇلكەن بوكس قولعابىن كيدى. فاكۋلتەت اتىنان جارىسقا ءتۇستى. شىناشاقتاي سارى بالا. اشاڭ. شارشى الاڭنىڭ شاڭىن شىعارىپ جاتقاندار مۇرنىن شۇيىرە قارايدى. كانىگى دايىندىعى جوق. تەك قۇشتار كوڭىل مەن بالاڭ نامىس. العا سۇيرەگەن سول. بىراق تەحنيكانىڭ اتى تەحنيكا, قولى اۋا قارماپ, قارسىلاسى بۇلت ەتكەندە, بۇل جىلت ەتىپ, بۇرىشقا ءوتىپ كەتەدى. بىراق فاكۋلتەت نامىسىن قورعاپ جاتقان سارى بالاعا دەگەن جانكۇيەرلەر ايقايى باسىم. ونىڭ جۇزىندە ويناپ تۇرعان نامىس پەن قۇشتارلىق ءبىزدى بىردەن جاقىنداستىرىپ اكەتتى. سول نامىس پەن جىگەر ونى جەڭىسكە جەتەلەپ كەلە جاتتى. ادەبيەت مايدانىندا سىنشى قولعابىن كيدى. بۇل جولى ساسىپ, سانسىرامادى. نامىسىن قامشىلاعانى. ماڭداي تەرىنىڭ تامشىلاعانى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اۋەزوۆ اتىنداعى بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسىنا باتىل كىردى. ءتىپتى ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە بايانگەر بەيسەنباي اعايىمىزدىڭ سەنىمىنە يە بولدى. ستۋدەنتتىك عىلىمي ماجىلىستەردە بوي كورسەتە باستادى. تاقىلداپ سويلەيدى. تاقىمداپ پىكىر ايتادى. بەيسەكەڭە ەلىكتەپ, شاشىن تىكىرەيتە قويادى. كەزدەسۋلەردە مىنبەدە تۇرادى. اشاڭ ءجۇزى اشىلىپ كەلە جاتتى. ماقالداپ سويلەيدى. الەم ادەبيەتىنىڭ باھادۇرلەرىنەن مىسالدار جونادى. جالىن كۇدىرەيتە باستادى. كۋرسىنىڭ الدىندا كەلە جاتادى. اۋزىندا مىسال. ازىلىندە تۇسپال. سوزىندە سىن. قۋاقى, قۋناق. باياعى بوكستاعى بالاڭدىعى ۇمىتىلدى. ادەبي الاڭدا سەنىمدى. سەرگەك. سەزىمتال. قۇمنان التىن ايىرعان, قاشاعان ءسوزدى قايىرعان ۇستازدار: زەرگەر زەكەڭ – زەينوللا قابدولوۆ پەن قالاقتاي عانا قايسار شال  بەي­سەكەڭ – بەيسەنباي كەنجەباەۆ, كوپ بىلسە دە از سوزبەن سىر ۇقتىرار, ويىڭدى يۋمورمەن شىنىقتىرار تەمىرعالي نۇرتازين,  ءسوزىنىڭ باسى مۇحاڭمەن باستالىپ, سونىمەن اياقتالاتىن سىرشىل اعاي سۇلتانعالي سادىرباەۆ, جانارى جالت-جۇلت, ايتقانى دەرەك, كەۋدەسى زەرەك – رىمعالي نۇرعاليەۆ, بەلينسكيمەن بەل قۇدا بولعانداي بەلگىباي شالاباەۆ سەكىلدى ساڭلاقتار دا وسىناۋ سارى بالاعا نازار سالا باستاعان. ءتىپتى جاندارىنا تارتىپ, ونىڭ اڭگىمەسىنە جارعاق قۇلاقتارىن جالىقپاي توسەيتىن بولدى. ۋاقىت وتكەن سايىن اشاڭ سارى ەرتەكتەگى جاۋىر تايداي جۇتىنىپ, ءسوز ساپىرسا «قۇتىرىپ» شىعا كەلەتىن بولدى. ارامىز كۇن وتكەن سايىن جاقىنداي ءتۇستى. سوزگە قۇرىق تاستاعان وڭشەڭ كوگەنكوز كەزدەسۋلەردە ءبىرىمىز ولەڭ وقىپ, ءبىرىمىز ءسوز سويلەپ, ادەبيەتتى ءوزىمىز جاساعانداي بولىپ جەلدەنىپ, شابىت كەرگەندە شەلدەنىپ, ءسوز تەرگەندە سەندەلىپ, اعالاردىڭ الدىندا كولدەنەڭدەي باستادىق. بەس جىل بەس كۇندەي ەكەن. وتە شىقتى. ديپلوم الىپ, ماڭعىستاۋ استىم. ول الماتىدا قالدى. ادەبي مەكەمەلەردىڭ ەسىگىنەن باتىل ەنە باستادى. اكادەمياعا باردى. س.مۇقانوۆ مۇراجاي-ۇيىندە قىزمەت اتقاردى. الىستا جاتسام دا كوزدەن تاسا ەتپەيمىن. وقىپ جاتامىن. شىنى كەرەك, ول اۋەلدەن ارعا باقتى. ادىلدىككە مويىن بۇردى. ءالى كەلسە, اقيقاتىن ايتۋعا قۇمارلاندى. جازدى, جازعان سايىن وسە ءتۇستى. كوردى, كورگەن سايىن كوسىلە ءتۇستى. ءبىلدى, بىلگەن سايىن ىزدەنە ءتۇستى. اۋەلدەن ىشكى دۇنيەسى قايسار ەدى. ىشكى قايسارلىق سىرتقا تەپتى. جالى كۇدىرەيگەن سىنشى بولدى دا شىقتى. ادەبيەتتى جىلىكتەي شاعىپ, قالامى ۇشىندا مايىن سورعالاتتى. الماتى تۇندە تۇستەن, كۇندىز ويدان شىقپادى. ەكى جىلدان سوڭ وكشەمدى كوتەردىم. «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ات بايلادىم. كىلەڭ ىعاي مەن سىعاي, «مەن اتايىن, سەن تۇر». جۇرەكسىنە كىرىپ, جىلداردى جۇگىرتىپ كەتە باردىق. ول دا كەلدى جاستار ورتاسىنا. ادەبيەت بولىمىنە جايعاستى. ەندى ول جالى كۇدىرەيگەن سىنشىعا اينالا باستاعان. جازباگەر جۇرت جالپىلداپ كىرىپ, جالتاقتاپ شىعىپ جاتادى. بەزبەن سول. تالانتقا تارازى. اسىرەسە حالتۋراعا قاس. شەگىر  كوزى شاتىناپ, جاسىقتى كورسە, جاۋ كورگەندەي تۇيىلەدى, اقسۇڭقار قۇستاي شۇيىلەدى. جارق ەتكەن جاقسىنى كورسە, جوعىن تاپقانداي سۇيىنەدى. ارىپتەستەرىنە ايتىپ, كەلىنشەگى ۇل تاپقانداي مارە-سارە بولادى. دەرەۋ العىسوز جازىپ, ساكەڭە سىلتەيدى. (ساكەڭ – ساردار اعا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ). سولاقاي قولدىڭ ءبىر تارتارى جاس قاناتتىڭ قاۋىرسىنىن بۇرقىراتادى. قارا ماقالاعا دا جۇيرىك. گازەتتە ونداي تاپسىرمالار دا از ەمەس. قارا ماقالا دەپ قومسىنبايدى, وڭ قولمەن, وڭ نيەتپەن جازادى. قاي جازباسىندا دا جىلت ەتكەن سەزىم, سامالا سەنىم, استارى جۇمساق ءسوز, ايتارى قۇنداق وي جاتادى. ال ادەبي ماقالالارعا كەلگەندە تابانى جەرگە, قالامى شەلگە تيمەيدى. توگىلىپ تە جازادى, سوگىلىپ تە جازادى, جان اۋىرتسا جاداۋ ءسوز, ەگىلىپ تە جازادى. جاستار گازەتىندە قاتار قالام سىلتەگەن سول ءبىر شۋاقتى شاقتار قايتا اينالىپ كەلسە, شىركىن, قاپى كەتكەن تۇستار مەن قايىرتپاي كەتكەن تاقىرىپتار قوراعا كىرگەن قويداي جۋاسىر ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن. ول دا وسىلاي ويلايتىن بولار. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن. جاستار گازەتىندەگى جارقىن كەزەڭنىڭ جىلناماسىن تاراتىپ جاتقان جازباگەرلەردىڭ جادىندا قالعان سول ءبىر جىلداردا ونىڭ ءوزى وركەشتەنىپ, قالامى بۋىرشىنداي بۇلقىنىپ, اۋىر جۇكتى ارقاسى قومدى اتانداي تارتا الدى. كوركەم سوزگە شەشەن. قارا سوزگە كوسەم. ادەبي تريبۋن. باسىندا ءجۇز اقىننىڭ جىرى جۇرەدى. تالاي قالامگەردىڭ سىرى جۇرەدى. ساعىنىشى مەن مۇڭى جۇرەدى. جاستار گازەتىنىڭ جاقسى قامشىگەرلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى قالاپ اكەتتى. ۇزاتىپ سالدىق. اعا تىلشىلىك لاۋازىمىنان كەتتى. ەندى ءسال كۇتكەندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولار ەدى. جاستار باسىلىمىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر بولىمىنە. گازەتتىڭ ەڭ بەدەلدى دە, داۋلى بولىمىنە. ايىنا مىڭداعان حات كەلەتىن ءبولىم. قازاق اقىن عوي, ەلدىڭ ءار وڭىرىنەن, الماتىنىڭ وزىنەن ولەڭ, اڭگىمە بۇرقىراپ كەلىپ جاتادى. ءبىر جىلى سانادىق, شامامەن جىلىنا جيىرما مىڭداي حات كەلەدى ەكەن. اياقتاي كەلگەندەرىن ەسەپكە الماعاندا.  اۆتورلاردىڭ ىشىندە داۋكەستەر دە, ارىزقويلار دا, «قىزىل كوممۋنيستەر» دە, پالە باققاندار دا, حالتۋرششيكتەر دە جەتىپ ارتىلادى. سەكەڭ مەنى ادەبيەت بولىمىنە مەڭگەرۋشى ەتىپ اۋىستىردى. ەڭ اۋەلى كوپەن كوكەم كەلدى. قۇلبەكپەن بوياۋلاس. ەشتەڭە اكەلگەن جوق. اقىل اكەلدى, ناقىل اكەلدى. «وتەش, بۇل جەردەن سەن ءجۇز دوس, مىڭ جاۋ تاباسىڭ», دەدى شەگىر كوزىن قاداي وتىرىپ. سونى ايتۋعا كەلدىڭىز بە؟ دەدىم. «ءيا, دەدى ول, بىراق مەن مىڭنىڭ ىشىندە جوقپىن» دەدى ك ۇلىمسىرەپ. ەندى كەلەتىن «توقسان توعىز دوسىم قالدى» دەپ ويلادىم ىشىمنەن. دوس دەگەن بىردەن قۇيىلىپ كەلە قالمايدى ەكەن. سونى ەكەۋمىز دە باستان كەشتىك. ءتىپتى قىزىق جاعداي ءوزى. بولعان وقيعا. جاستار گازەتىندە مەنىڭ باسىمدا, «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ونىڭ باسىندا بولعان جايت. ايتار رەتى كەلدى. ق. دەگەن اعامىز بولدى. ولەڭ جازادى. جازا بەرسىن. بىراق اپتاسىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت  كەلەدى. ولەڭ اكەلەدى. الماتىدا اۋداندىق گازەت جوق, سوعان سىلتەيىن دەسەڭ. شارشامايدى, تالمايدى. تالانتى ءنول بولسا دا, «ەڭبەگى» ەكى ءجۇز پروتسەنت. قايتارامىن. ءبىر تۇيىلە قاراپ, شىعىپ كەتەدى. تاعى كەلەدى. ءبىر كۇنى, ءالى ەسىمدە, ءتورت ولەڭ اكەلدى. «بالا, ولەڭىمدى ءوزىم وقىپ بەرەيىن, سەن تىڭدا» دەدى كەسىمدى ۇنمەن. ماقۇل. تىڭداپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى «بولماسىن سوعىس» دەگەن ولەڭ ەكەن. تىڭداپ بولىپ, جارامايدى دەدىم. «مىنە, كوردىڭ بە, سەن قانداي ادامسىڭ, مەن سوعىس بولماسىن دەپ وتىرمىن, سەن جارامايدى دەيسىڭ, دەمەك, سوعىس بولسىن دەپ وتىرسىڭ, سوعىستى جاقتاپ وتىرسىڭ» دەپ تاپ بەردى. ساسىپ قالدىم. مەن كۇتپەگەن بۇرىلىس. ەكىنشى ولەڭىن وقىدى. تاقىرىبى «جاساسىن, كومپارتيا». ماعان ەندى بۇل ويىن سەكىلدى بولىپ كورىنىپ كەتتى. جارامايدى دەدىم نىقتاپ. «ءا, تۇتىلدىڭ با, سەن لەنين پارتياسىنا قارسى ادامسىڭ, بۇل جەردە قالاي وتىرسىڭ, تسك-عا بارىپ, كوزىڭدى قۇرتامىن» دەدى ەندى كۇش العانداي بولىپ. كەلەسىسىن وقىڭىزشى دەدىم جايباراقات. «اباي – ۇلى اقىن» دەدى داۋسىن كۇركىرەتىپ. وقىدى. جارامايدى دەدىم. مەن دە كۇرەڭىتە باستادىم. «ءاپ, بالەم, ءبىلدىم سەنى, ابايدى مويىندامايسىڭ, جەرشىل, ءجۇزشىل ادام ەكەنسىڭ, قۇرتامىن» دەدى ەندى ءجۇزى تۇتىگىپ. ءتورتىنشى ولەڭ وقىلماي قالدى. «اعاسى, مەنى قۇرتۋ ءۇشىن جۇمىسىڭىزدى بەردىقۇلوۆتان باستاڭىز, وسىنىڭ ءبارىن ايتساڭىز, قۇرتادى دا سالادى» دەدىم. شىعا جونەلدى. ولەڭدەرىن الىپ. سەكەڭ شاقىردى. ءجۇزى قابارىپ كەتكەن. «ايت نە بولعانىن» دەدى سالقىن جۇزبەن. ايتتىم. جىلىكتەپ. سەكەڭ ولەڭدەردى ءوزى وقىدى. ءجۇزى ءتىپتى قابارىپ كەتتى. جانارى جالت-جۇلت. «اعاسى, قايدا بارساڭىز, وندا بارىڭىز, ەندى قايتىپ وسى جەتىنشى قاباتتان كورمەيتىن بولايىن» دەدى اشۋىن ازەر باسىپ. «بۇل سىزگە شانتاج جاسايتىن جەر ەمەس. بارىڭىز». كوكەمىز قارا كىسى ەدى, ودان سايىن قاپ-قارا بولىپ كەتتى. شىعا جونەلدى. اۋزىنداعى «قۇرتامىن» دەگەن ءسوز بورانداپ بىرگە كەتتى. «وسىلار عوي ءبىزدى قۇرتقان» دەدى سەكەڭ شارشاڭقى ۇنمەن. ول ەكەۋمىز مۇنداي جاعىمسىز جايلاردى سان رەت كوردىك. جاڭاعىداي جازعىشتار ءالى دە قاسىمىزدا جۇرگەن سەكىلدى. شارشادىق. بىراق ولەرمەن ولەڭشىلەر شارشامايدى ەكەن. ەندى ول ءبىر توپ «ولەڭسەكىلدىلەرىن» الىپ وعان بارادى. جاراتپايدى. ەكى بارادى, جاراتپايدى. ءۇش بارادى, جاراتپايدى. ءتورتىنشى رەت ابايدىڭ وقىرماننىڭ كوزىنە كوپ تۇسە بەرمەيتىن ولەڭدەرىن الىپ جانە بارادى. دوسىم جاراتپايدى. «ءتىپتى مىنا ولەڭدەرىڭىز بۇرىنعىدان دا ناشار ەكەن» دەيدى. سودان الگى: «سق»-دا  وتىرعان سىنشى ەرگوبەك ابايدى وقىماعان, ولەڭدەرىن بىلمەيدى, ابايدى مەنسىنبەيدى» دەپ بايبالام سالىپ, باقانىن الىپ, اياقتان شالادى. «ابايدى مەنسىنبەگەن» ادامدى اياسىن با, ادەبي گازەت «جارق ەتكىزىپ جاريالاپ, جالپ ەتكىزەر» قادام جاسايدى. دوسىم ءدۇبارا تالعام مەن كۇلدىبادام كومەككە قولىن ءبىر سىلتەپ, عىلىمعا كەتتى. ءبىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بولادى دەگەن ءسوز بار. راس ەكەن. ءتىپتى الگىندەگىلەرگە راحمەت ايتساق تا بولار. ول قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا تالانتتى, ءبىلىمدى, بىلگىر, ءوز كوزقاراسىن قاي جەردە دە دالەلدەي الاتىن, ەڭ باستىسى جازا الاتىن, جازعاندا دا جورعا ءجۇرىسى جۇرتتى يلاندىرىپ, سۇيسىنتەتىن, ميلاندىرىپ, قۋانتاتىن دارىندى سىنشى-عالىمدى قوسۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. اشۋىن اقىلعا, سەزىمىن سەنىمگە جەڭدىرگەن سىنشى عىلىم اكادەمياسىندا مول قازىناعا كەنەلدى. وقۋ قۇرالدارىن دا جازدى, جازىس­­تى. تاريح شاڭىن تالعاپ ءسۇرتىپ, شىڭىراۋ تۇبىندەگى شىندىقتى قاۋعالاپ سىرتقا شىعاردى. ەرىنبەدى, ەكشەدى. تاۋسىلمادى, تەكشەدى. قالامى قوزعالىپ, كوكەيدەگى ءسوزدى الىپ, وقىرماننىڭ كوزىنە ءسۇزدى. تاپقان قۋانىپ, تانىعان الىپ, تالانتقا راحمەتىن جاۋدىردى. قازاعىمىزدا: «كۇشىگىندە تالانعان» دەگەن ءسوز دە بار. ول دا وسىنى باستان كەشتى. بىراق ونىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى, جاسىپ قالمادى, ءجۇنى جىعىلمادى. قايتا جالىن تىكىرەيتىپ, قالامىن سەرت ۇستاپ, ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ ۇلى مايدانىنا ۇرانداپ شىقتى. قازىپ جازدى, تانىپ جازدى. قازاقتىڭ عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىنىڭ الىپتارىمەن كەزدەسكەندە, سۇحباتتاسقاندا يىعىن بەرمەي, دەڭگەيلەس دارىنىن, قالامگەر قارىمىن كورسەتۋمەن بولدى. ءوستى, ءورىسىن كەڭەيتتى. ونەگەسىن مولايتتى. اكادەميكتەرمەن ءازىلى جاراسىپ, تۇلعالارمەن تالاسىپ, باھادۇرلەردىڭ باتاسىن الىپ, ساڭلاقتاردىڭ سارقىتىن ءىشتى. قاۋقارلىعا قولبالا بولماي, زەيىندىگە زور بالا بولدى. ەرگوبەك – ەڭبەك وزاتى. تاپتاۋىرىن تىركەس دەمەڭىز, ايداي اقيقات.  ونىڭ جۇردەك قالامى جيىرما تومدىق ەڭبەك بەردى. سونشاسى تارتپاسىندا جاتىر. التى تومدىق «ارىستارى مەن اعىستارى» قانداي! قالىڭ تومدار. اتى قانداي بولسا, زاتى دا سونداي. تەرەڭ تانىم. ءتالىمدى تالعام. سەرگەك سەزىم. تولىبايدىڭ كوزىمەن كورىپ, كۇرەڭبايدىڭ سوزىمەن ايتادى. «ارىستار مەن اعىستار» قازاق ادەبيەتىنىڭ سوڭعى جەتپىس جىلدىق جىلناماسى سەكىلدى. انىقتامالىق جيناق. انتولوگيالىق وقۋلىق. حرەستوماتيالىق ءتۇزىلىم. ۇزاق جىلدارداعى كوز مايىن تاۋىسقان ەڭبەك. ادەبيەتتىڭ تەگى مەن ءتۇرىن تالداپ, تالعاعان, تولعاعان تومدار. «اقىندار اعاسى» ءا.تاجىباەۆتىڭ, قازاق جىرىنىڭ قايراتكەرلەرى س.ماۋلەنوۆتىڭ, م.الىمباەۆتىڭ, ق.شاڭعىتباەۆتىڭ, ت.بەردياروۆتىڭ, س.جيەن­باەۆتىڭ, ق.مىرزاليەۆتىڭ, م.ماقاتاەۆتىڭ, س.اسا­نوۆتىڭ, ب.ابدىرازاقوۆتىڭ, ءو.نۇرعاليەۆتىڭ, ت.مە­دەتبەكتىڭ, ج.ەرماننىڭ ت.ب. تانىمال تالانت­تاردىڭ پوەتيكاسىن تالداۋىنداعى سىرشىل ءسوز, شىنشىل پەيىل, نوۆەللالىق ناقىشتارعا باي ليريكالىق ەسسەلەر ولەڭنىڭ وزىندەي بولىپ مولدىرەپ تۋىپ, قۋانتا وقىتادى.  بىلگىرلىك پەن اقىندىق سەزىم استاسقاندا سىننىڭ دا شىرايى كىرىپ, جانى جارقىرايدى. ال پروزانى تالداعاندا, جازىپ وتىرعان نىساناسىنا سۇعىنا كىرىپ, ار جاق, بەر جاعىن قوپارىپ تاستايدى. سىن ماقالا وقىلمايدى دەگەن تىركەستى بۇزعان «بۇزىقتاردىڭ» ءبىرى دە وسى اۋزىن اشسا, ايتارى توگىلە جونەلەتىن اشاڭ سارى. قازاق جىرىنىڭ كوشىندەگى قىزداردىڭ اناسىنداي بولىپ, ابزال عۇمىر كەشكەن ماريام حاكىمجانوۆا اپامىزدان تارتىپ, اياۋلى ارۋلارىمىزدىڭ تاعدىرىن مولدىرەتكەندە تالاي وقىرماننىڭ جانارى بوتالاپ, جۇرەكتەرى ەلجىرەگەنىنە سان رەت كۋا-ءدۇرمىن. بۇدان ەكى جىل بۇرىن «ولەڭسوزى» ورىسكە شىقتى. الپىسقا تولعاندا. وسى دارىن دارالىعى مەن جانر جاڭالىعىن جىكتەگەن ساراپتامالىق ەڭبەكتى تەرەڭ تانىپ, «ادەبيەتتەگى قاجەتتى ەڭبەك, كەرەكتى زەرتتەۋ-تالداۋ» دەپ باعالاي المادىق بىلەم. «سىنشىنىڭ جولى – اۋىر جول» دەپ ۇستازى بەيسەكەڭ ايتىپ ەدى. بىلگەن ەكەن. قازاق ادەبيەتىندە قىرىق جىلدان بەرى قالام سۋىتپاي, تۋعان ادەبيەتتىڭ تۋىن كوتەرىپ, جاقسىسىن جاريالاپ, جاڭاسىنا قۋانىپ, قاشاندا قاعىلەز مىنەز تانىتىپ كەلە جاتقان قالامگەردىڭ ماڭداي تەرىنىڭ وتەۋى الداعى كۇندەردە قايتار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ونىڭ جازعاندارىن وقۋ ءبىر عانيبەت. پوەزيانى تالداعانداعى پاراسات, پروزانى تالداعانداعى ىشكى قۋات, دراماتۋرگيانى تالداعانداعى ديناميكالىق جىگەر, ەل مادەنيەتىن ەكشەگەندەگى ەرەكشە ەنەرگەتيكا, ەڭ باستىسى تۋعان ادەبيەتكە دەگەن تازا پەرزەنتتىك سەزىم ونى وزگەلەردەن وقشاۋ كورسەتەدى. مۇنى ءبارىمىز بىلەمىز. ايتا بەرمەيمىز. الدە ايتقىمىز كەلمەي مە ەكەن؟ ونى وتكەن جىلى ادەبيەتىمىزدىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى ابەكەڭ – كەكىلباي ۇلى ايتتى. ايتقاندا قانداي, ونىڭ تۋعان ادەبيەتتەگى ەرەن ەڭبەگىن باتىرلىق پەن جانقيارلىققا تەڭەپ, ءبىر ءوزى ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن اتقارىپ ءجۇر دەپ اعىل-تەگىل پىكىر ايتتى. حابارلاسىپ, «مەن ءۇشىن ەڭ نەگىزگى باعا وسى» دەپ كوڭىلى بوساپ تا كەتكەنى بار. سول كەزدە ول ءوزىن باقىتتى سانادى. شىندىعى سول, ول باقىتىن ۇلتتىق ادەبيەتكە قىزمەت جاساۋ­دان تاپقان قالامگەر. قىزىعا قارايمىن. قىزعانا قاراعاندار دا بولعان. قىزعانىشتىڭ قىزىل كۇشىگى شاۋىلدەپ كورگەن. تۇيە ۇستىنەن يتكە قاپتىرماس جىگىت قوي, كەرۋەنى كوشە بەردى. ول ءوز مانداتىنا ادال قال­پىنان اينىماي كەلەدى. ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلاعاتىن كورسەتتى. ۇستازعا قىزمەت جاساۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋىن ون عاسىردان استامعا ءارى جىلجىتىپ, ۇلى جىراۋلار مەن جىرشىلارىمىزدى تىرىلتكەن تالانتتى توپتى تۇلپارداي باپتاعان قاراپايىم عانا قالاقتاي قارا شالدىڭ – بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ تۋعان بالاسىنداي قابىلدانىپ, ۇلى ۇستازى اللا بەرگەن اماناتىن تاپسىرعانشا جانىندا بولىپ, قاريانىڭ باتاسىن العان ونىڭ ازاماتتىعىن شەكسىز قۇرمەتتەيمىن. قارا شالمەن بىرگە بولعان كۇندەر قازاق ادەبيەتىنە, ونىڭ تاريحى مەن سىنىنا قازىنا بولىپ قوسىلدى. كومبە اشىلدى. كوڭىل توعايدى. كوز توياتتادى. قالام قۋاتتاندى. شىندىق شۋاقتاندى. بەيسەنباي اعامىز ومىردەن وتكەن سوڭ ونىڭ ادەبي مۇراسىنا شىنايى قامقورلىقپەن قاراپ, ءتۇزىپ, جيناقتاپ, تەكشەلەپ, كيەلى تۇركىستان جەرىندەگى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان كىتاپحاناسىن جاساقتاپ, كوشىرىپ اكەلىپ, جايناتىپ, جاسانتىپ قويدى. ۇستازدىڭ اتىن وزدىردى, زاتىن قادىرلەتتى. رۋحاني-ءدىني ورتالىق بولىپ قالىپتاسقان تۇركىستان ەندى مادەني-عىلىمي ورتالىقتىڭ دا تۋىن كوتەرىپ, ادىسكەرلەر مەن دارىسكەرلەردىڭ ىزدەپ كەلەتىن ورنىنا اينالدى. بۇل ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت. كوپكە بولسىن, كوڭىلگە جاقسىن دەگەن ارەكەت. شاكىرت تاربيەلەۋدىڭ ۇزدىك كورىنىسى. ۇستاز بولۋدىڭ وزات مىسالى. اقساقالدىققا ابىرويمەن قادام باسۋ. ارۋاق شەت كورمەسىن, كەيدە ءازىل الىپ قاشقاندا: «تۇركىستاندا قوجا احمەت, ونىڭ قاسىندا قۇلبەك» دەپ ايتىپ جىبەرەتىنىم بار.  ريزالىق. شىن پەيىل. ءۇش عاسىرلىق سوعىستاردان ءۇزىلىپ جەتكەن اڭىزدار مەن ءافسانالار جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى ابىلايدىڭ زامانىندا بولىپتى. سىر بويىنان شىققان, ءدويتتىڭ ءدۇرى, بوزعىلدىڭ ۇرپاعى كەلمەنبەت باتىر جاۋعا شولاق تون كيىپ, ءجالاڭتوس شابادى ەكەن. بىردە قىرعىن ۇرىستا, قازاق جاعى شەگىنە باستاعاندا كەلمەنبەت اتويلاپ شىعىپ, جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ, ۇرىستى قازاقتاردىڭ پايداسىنا شەشىپتى. سونى كورىپ تۇرعان حان جاس باتىردى شاقىرتىپ, تانىسىپ, ونىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنا كوز توقتاتا قاراپ: «كەلتە توندى كەلمەنبەت, قايراتىڭا راحمەت» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. حان ايتقان ءسوزدى ءبىز دە ايتىپ كورەلىك: «قالامگەر دوس قۇلبەك, قايراتىڭا راحمەت». ادەبيەت اتىنان, قالامگەرلەر اتىنان, وقىرماندار اتىنان. «حاننىڭ ءسوزىن قۇل دا ايتار» دەمەكشى, اۋزىمىزعا دۋا بەرە گور, جاراتقان. مايىن تامىزادى دەگەن ءسوز بار. ايتسا اڭگىمەنىڭ مايەگىن, جازسا دايەگىن تابادى. كەيدە تەلەحابارلارعا قاتىسىپ قالادى. وندايدا كوكجاشىكتىڭ كوزىنە تەلمىرىپ قالامىن. سول كەزدە ول كوكجاشىكپەن «بىرتۇستەس» كوزى استاسىپ, ءارى-سارىلەۋ بولىپ جاتقان تەلەحاباردىڭ ءون بويىنا قان جۇگىرتىپ, قوزعاپ جىبەرەدى. بىلەدى, بىلگەسىن ايتادى. ەكىۇشتى پىكىرلەردىڭ ءوزىن دەرەكپەن شيراتىپ, بايىتىپ, قايىتىپ, قارا ءسوزدىڭ بەتىنە قايماق ۇيالاتادى. قازىر قاپتاپ كەتكەن تەلەشوۋلاردىڭ سالماعى بازاردىڭ شۋىنداي, كوڭىلدىڭ بۋىنداي. كۇلەگەشتەردىڭ جەڭىل كۇلكىسى دە ول قاتىسقان ادەبي-مادەني, ەستەلىك حاباردا ادەمى ءازىل, جۇمساق يۋمور, يناباتتى يشارامەن ءورىلىپ, كورەرمەنگە رۋحاني سالماق قوسار سارابدال دۇنيەگە اينالىپ شىعا كەلەدى. دەرەۋ تەلەفون سوعىپ, كورگەنىمدى ايتامىن. ايتىلماعانى ودان ءارى ورىلەدى. قاناتتانىپ قالامىز. قالام ۇستايمىز. وي ۇشتايمىز. تانىم تالعايمىز. وتكەن جىلى ەكەۋمىز دە ادەبيەت پەن ونەر سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سىيلىق الۋ جارىسىنا بىرگە تۇسە قالدىق. مەن – پوەزيادان, ول – ادەبيەت سىنىنان. ىشتەي تىلەكتەسپىن. كەلەسى كەزەڭگە شىقسا ەكەن دەپ تىلەكشىمىن. جارىس لەبى جاقىنداعاندا تەلەفون شالدى. «وتەش, جول بولسىن, باعىت قالاي, جاي قالاي؟» دەدى كوڭىلدى ۇنمەن. ايتتىم. «مەن الماسام دا سەن الساڭ ەكەن, جيناعىڭ تىڭ تاقىرىپ, كوركەمدىگى مەن يدەياسى تەڭ تۇسكەن. ەگەر الدا-جالدا اقتىق مارەگە قاتار كەلەر بولساق, مەن ساعان جولىمدى بەرەمىن» دەدى نىق سويلەپ. شىن نيەتى. شىنايى كوڭىلى. جابىق داۋىستىڭ جۇمباعى كوپ ەكەنىن بىلگەندىكتەن, قادىر مىرزا ءالي اعامىزدىڭ: «مەن جابىق جارىستان قورقامىن, نە بولسا دا اشىق بولعانعا نە جەتسىن» دەگەن ءسوزىن ەسكە الدىم. ءماز بولىپ كۇلدى. قادەكەڭ دانىشپان عوي, دەدى سوسىن تەبىرەنىپ. بيىل قوي جىلى. توي جىلى. وي جىلى دا بولسا دەپ ارماندايمىز. اسىرەسە, قازاق حاندىعىنىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا بولەك. كوپ ايتىپ جاتىرمىز. ايتقان سايىن جۇرەگىمىز بۇلكىلدەپ, جانىمىز نۇرلانىپ كەتەدى. تاريحىمىزدىڭ وقۋلىعى قادىر مىرزاليەۆ زامانىنان بەرى ءبىرشاما قالىڭدادى, بىراق ءالى دە جازىلار بەتتەرى جەتىپ جاتىر. سول جۇقالاڭ بەتتەردى جاقسى جازعان – قازاق ادەبيەتى. ۇلت پوەزياسى. ۇلت ءسوزى. ءسوز مايدانىندا جۇرگەن دوستىڭ ەڭبەگى دە وسىنىڭ ىشىندە. ەلەۋلى ۇلەسى بار. وزىندىك قولتاڭباسى بار. ارگى تاريح بەرگى تاريح بولا ما دەپ ۇمتىلىپ جاتقان جاي بار. بەرگى تاريح بولاشاققا جول بولا ما دەپ جاتقان جاي بار. ماڭگىلىك ەلدىڭ مارتەبەسى مەن مەرەيى ۇستەم بولسىن دەپ قالام ۇستاپ جۇرگەن ارقالى توپتىڭ جۋان ورتاسىندا جاقسى دوس – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇلبەك ەرگوبەك تە كەلە جاتىر. تۇركىستاننىڭ تۇرعىنى. تۇراننىڭ پەرزەنتى. ادەبيەت سىنشىسى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, ادەبيەت تانىتۋشىسى قانداي بولۋ كەرەك؟ ونى ءابجىل قيمىلداپ, جۇردەك قوزعالىپ, جىلدام ارەكەت جاساپ, ءوز قىزمەتىن مۇلتىكسىز اتقاراتىن ۇلان دەمەسكە بولا ما؟ داۋ جوق, قۇلبەك قاپتاۋىل قالامگەر. قاشاندا ادەبي قاقتىعىسقا, سىنشىلىق سوقتىعىسقا دايىن. بەس قارۋى بويىندا. قالام-نايزاسى قايراۋلى, كوڭىل-تۇلپارى بەلدەۋىندە بايلاۋلى. شىعا شابادى. جىعا تانيدى. جىرعاپ ايتادى. جىرلاپ ايتادى. ءدۇدامال دەرەكتەردىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, قىرناپ ايتادى. ايتا الاتىن بولعاسىن ايتادى. جازا الاتىن بولعاسىن جازادى. ءبىر ءوزى ءبىر شاعىن عىلىمي ورتالىق سەكىلدى. باسشىسى دا ءوزى, قوسشىسى دا ءوزى. حاتشىسى دا ءوزى, اتشىسى دا ءوزى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن. قۇلداي قۇلاعان. شارشامايدى. تالمايدى. ول قاشاندا تالانتسىز تاۋارعا تۇتقاۋىل. كوڭىلى قۇلاماس كەدەن. كىربىڭى بار دۇنيەگە كىرپىك قاقپايدى. ولەكسەنى وتكىزبەيدى. جەرىنە جەتكىزبەيدى. تۇتادى. ودان تەك قانا ادەبيەتتەگى ادالدىق ۇتادى. ونىڭ تۇتقاۋىل قاسيەتى ادەبي پايىمدارى مەن تولعامدارىندا جان-جاقتى كورىنىپ, جاراسىمىن تاۋىپ جاتادى. جاعا جىرتىسپايدى. كەيدە ادەبي تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ كەتەتىن جەرى دە بار بولار, بىراق دياگنوزىن دۇرىس قويا بىلگەندىكتەن, داۋ اسقىنبايدى. جوعارى تەحنولوگيالىق دارىگەرلىك قۇرال-جابدىقتاردىڭ زامانىندا ول باياعى, كادىمگى شىنىسى قالىڭ قول ميكروسكوپپەن اۋرۋدى جازباي ايىراتىن كونەكوز دارىگەرلەردەي بىلىكتىلىك كورسەتە الادى. ادەبي بىلىكتىلىك – ادىلدىكتىڭ ولشەمى. ول ولشەمنەن جاڭىلىسپايدى. بۇدان 3-4 جىل بۇرىن قۇلبەك «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ماعان ارناپ ويلاماعان جەردەن: «مەن سەنى جوعالتىپ الۋدان قورقامىن» دەگەن اشىق حات جازدى. كۇتپەگەن حات. كوپ سىرى بار حات. سونىڭ ءبىر جەرىندە: «مەن سەن ارقىلى ادەبيەتكە كەلدىم» دەگەندەي دەپ, مەنى اسىرا ماقتاپ تا كەتىپتى. قۋاندىم. بىراق وسىنداي تالانتتى ادامدى مەن قالاي ادەبيەتكە الىپ كەلدىم دەپ قينالدىم. «جوق, سەن ادەبيەتكە ءوزىڭ كەلدىڭ» دەپ جاۋاپ جازدىم. «الىستان اڭساپ جەتكەن جولاۋشىمىن» دەگەن جاۋاپ حاتىم «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالاندى. جاقسى پىكىر تۋعىزدى ەكى حات تا. دوستار ماقۇلدادى. وقىرمان قۋاندى. قۇلەكەڭ كىتابىنا كىرگىزدى. ءبىز ادەبيەتكە بىرگە كەلدىك. «ۋچيليششەدەن كەلدىم» دەپ گەننادي حازانوۆ ايتقانداي: كازگۋ-دەن كەلدىك. قاتار كەلدىك. ورتاق دوسىمىز باقىتجان بۇيراەۆتىڭ بالىعىن جەپ وتىرىپ كەلگەن سياقتىمىز. الدە ەكىنشى رەت «ابيتۋريەنت بولىپ», كازگۋ-گە بىرگە كەلگەندە كەلدىك پە ەكەن؟ ىنىلەرىمىزدى وقۋعا الىپ كەلگەندە. مەن بەيسەنباي كەنجەباەۆ اعايدىڭ سوڭعى ديپلومشىسى بولدىم. ول ونىڭ بالاسى بولدى. سوندا بىرگە كەلدىك پە ەكەن؟ كەزدەسۋگە كەلگەن ساعي, تۇمانباي, قادىر, مۇقاعالي, فاريزا, وتەجانداردىڭ الدىنان قۋانا شىعىپ, ەسىك اشقاندا  قاباتتاسا كىردىك پە ەكەن ادەبيەت اۋىلىنا؟ تالاي جىلدار زاۋلاپ وتە شىقتى. بىردە وزىپ, بىردە قالىپ, جىلداردى جەتەلەپ كەلەمىز. اللا عۇمىر بەرسە, ءالى تالاي قاتار جۇرەرمىز دەپ ويلايمىن. مەنىڭ قۇلبەكتەن ءۇش-ءتورت اي ۇلكەندىگىم بار. سوعان باعىپ ءىنى-دوسىم تۋرالى وسى ءبىر جازبانى قاعازعا ءتۇسىردىم. الگىندە ايتقان حاتتاردان كەيىن وعان ارناپ ولەڭ جازعانمىن. وزىنە كەزىندە جولداپ ەدىم, تۇتقاۋىلىنان قينالماي ءوتتىم. الدە دوسى بولعاسىن, كوڭىلجىقپاستىق تانىتتى ما ەكەن؟ ارالاسىپ ارعى ءبىر اعىستارمەن, ساۋساق سىناپ بەرگى ءبىر قاعىستارمەن. كەلە جاتىر ءبىر ادام – جانى – جايىق, ءتىل قاتىسىپ تاريحي ارىستارمەن...   جانى – جايناق, جەل سوقسا اسپانداعان, جانارىنان قۋانسا جاس پارلاعان. بىلمەيتىنى جوق ونىڭ بۇل ومىردە, ءاربىر كۇنى ءبىر ولەڭ باستالماعان.   جانى – اسپان, بۇلتى جوق, بۇلدىرى جوق, ءازىلى بار ءاجىمسىز, قۋلىعى جوق. تۇركىستاننىڭ ءتۇتىنىن تىكەيتەدى, سىرشىلدىق پەن سەزىمنىڭ  سىڭعىرى بوپ.   اڭگىمەمىز جاراسقان, سىرىمىز دا, ءازىلىمىز جاراسقان, مۇڭىمىز دا. ءسوز-سۇلۋعا ءبىز بىرگە ۇرىن باردىق, شاڭ قونبادى كوڭىلدەس جىرىمىزعا.   بىرگە جۇرگەن كۇندەرگە ءبىر بارامىن, تۇركىستانعا تەلمىرىپ مىڭ قارادىم. اشاڭ ءجۇزىڭ اشىلىپ, ارىستاي بوپ, امان-ەسەن ارقاشان ءجۇر, قاراعىم.   قۇلبەك دوس, قۇلەكەم – قۇلاگەرىم, جانىمدى كور جايناعان مىنا مەنىڭ. ارىستاردان كەپ جەتكەن ادال ەلشى, تۇركىستاندى تىرەگەن قۇبا بەلىم! *  *  * بۇل – دوستىق كوڭىلدىڭ تاپسىرىسىمەن جازىلعان سىر-دەستە. ول بيىل پايعامبار جاسىنا قاراي قادام باستى. ءازىر جاينامازعا قۇلامايتىن سەكىلدى. قۇلاعانى – قازاق ادەبيەتى. وقىعانى – تاريحي تۇلعالار. جازعانى – تۋعان مادەنيەتتىڭ شەجىرەسى. جازار كوبەيسىن, جان دوسىم! وتەگەن ورالباي ۇلى, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.