«الەۋمەتتىك ءاميان» – ادىلەتتىلىك, اشىقتىق ايناسى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكى جىل بۇرىنعى جولداۋىندا ىلكىمدى جوبا بارلىق سالانى قامتۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن ەدى. الەۋمەتتىك اميانعا سالىنعان قاراجاتتى بانكتەر, كوللەكتورلار, سالىق ورگاندارى ءوندىرىپ الا المايدى. ويتكەنى «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭمەن قورعالاتىن قاراجات تەك الەۋمەتتىك ماقساتقا عانا جۇمسالادى. ۇلتتىق بانك, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرى بىرلەسىپ, الەۋمەتتىك ءامياندى جان-جاقتى سارالاپ ەنگىزدى. الەۋمەتتىك ءاميان بانك كارتاسىنا بالاما سانالادى. مۇنىڭ ارتىقشىلىعى – ۇلتتىق بانك جۇيەسىندە ءاربىر ەل ازاماتىنا جسن نەگىزىندە اشىلادى. شوت اشۋ نەمەسە بانك كارتاسىن جاڭارتۋعا ء(اربىر 3 جىل سايىن) ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە بارۋدىڭ قاجەتى جوق. سونداي-اق اميانعا الەۋمەتتىك تولەمدەردى پرواكتيۆتى تۇردە ەسەپتەۋدىڭ دە مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان.

تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت, ازامات­تارعا الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جاردەماقى­لار­دىڭ قايدا ەسەپتەلەتىنىن تاڭداۋ مۇمكىندىگى بار. الەۋمەتتىك اميانعا ەلەكتروندىق اقشا­مەن نەمەسە ادەتتەگى تاسىلمەن بانك كارتاسىنا اۋدارۋ جولدارى ۇسىنىلادى. الەۋ­مەتتىك ءامياننان ءوز قاراجاتىن بانك كارتاسىنا اۋدارۋعا, بانكوماتتان شەشىپ الۋعا دا بولادى. بانكتىك تولەم قۇرالى رەتىندە بارلىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلەدى. ەڭ الدىمەن ءامياندى قولدانۋشى تارا­پىنان ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا جۇر­گىزىلەدى. دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ, ساقتاۋ, وڭدەۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن ەلەكتروندىق تولەم جۇيە­لەرىنە قويىلاتىن قولدانىستاعى بارلىق تالاپتار الەۋمەتتىك اميانعا دا تيەسىلى. ەلەكتروندىق كارتامەن ونلاين رەجى­مىندە كوممۋنالدىق قىزمەت سىندى تولەم تۇرلەرىمەن دە ەسەپ ايىرىسۋعا بولادى.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جول­داۋىن­دا تسيفرلاندىرۋعا باسا ءمان بەرە­تىنىن اتاپ ءوتتى. «تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى تسيفرلىق جاڭعىرۋىن حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باستايتىن جول دەي الامىز. مەملەكەت ءار ازاماتتىڭ لايىقتى تابىس تاۋىپ, ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەت الىپ, ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى بولۋى ءۇشىن بارىنشا جاعداي جاساي بەرەدى. سەبەبى قولعا الىنعان بارلىق رەفورما ءبىر عانا ماقساتتى كوزدەيدى. بۇل – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە ەلدىڭ جان-جاقتى ورلەۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋ جولىنداعى كۇش-جىگەرىمىزدىڭ تۇپكى ءمانى دە – وسى. تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق مۇددەسىنە ساي كەلەتىن تەڭ­گە­رىمدى ءارى سىندارلى سىرتقى ساياساتى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ور­نىق­تى دامۋىمىزعا زور ىقپال ەتەدى دەپ سەنە­مىن», دەدى پرەزيدەنت.

2024 جىلى ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرگە الەۋمەتتىك ءاميان تسيفرلىق جۇيەسى ەنگىزىلىپ, سىناقتان وتكىزىلدى. بۇل جۇيە الەۋمەتتىك كومەك الاتىن وتباسىلاردىڭ 5–11-سىنىپتاردا وقيتىن بالالارىنا بەرىلەتىن تەگىن ىستىق تاماقتىڭ ءادىل ءارى اشىق تۇردە تاراتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. باستى ەرەكشەلىگى – اتا-انالاردان ەشقانداي قاعاز قۇجات جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. قولداۋ الۋ قۇقىعى مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسى ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە انىق­تالادى. الەۋمەتتىك ءامياننىڭ تسيفر­لىق شەشىمى مەملەكەتتىك قولداۋدى انىقتاپ, اۆتوماتتى تۇردە كورسەتىپ قانا قوي­ماي, وقۋشىنىڭ وزىنە تيەسىلى تاماقتى العانىنا ناقتى كوز جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىك قولداۋ الۋعا قۇقىعى بار وتباسىلاردىڭ بالالارىنا تەگىن ىستىق تاماق بەرۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا ءارى اشىق باقىلاۋعا ارنالعان تسيفرلىق پلاتفورما ىلكىمدى جوبا ەكەنىن اقتادى.

جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى كۇردەلى ەمەس. اتا-انالارعا بالاسىنىڭ تەگىن تاماق­تانۋعا قۇقىعى بار ەكەندىگى تۋرالى حابارلاما جولدانادى. ەگەر كەلىسىمىن بەرسە, وتباسىعا اۆتوماتتى تۇردە تسيفرلىق تاماقتانۋ ۆاۋچەرى قۇرىلادى. بۇل ۆاۋچەردى اتا-انا eGov mobile قوسىمشاسى ارقىلى ىسكە قوسادى. وقۋشى مەكتەپ اسحاناسىنا بارعاندا ارنايى سايكەستەندىرۋ ادىستەرى – QR-كود, كارتا نەمەسە Face ID ارقىلى ىستىق تاماق الادى. وسىدان كەيىن اتا-انانىڭ تەلەفونىنا بالاسىنىڭ مەكتەپتە تاماقتانعانى جونىندە حابارلاما جىبەرىلەدى. جۇيەدە كەرى بايلانىس فۋنكتسياسى دا قاراستىرىلعان – اتا-انا بەرىلگەن تاعامنىڭ ساپاسىنا باعا بەرە الادى. ال ايدىڭ سوڭىندا كورسەتىلگەن ناقتى قىز­مەت­تەر نەگىزىندە اۆتوماتتى تۇردە ورىن­دالعان جۇمىستار اكتىسى جاسالىپ, جەت­كىزۋشىگە تەك ناقتى قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم جۇرگىزىلەدى.

«الەۋمەتتىك ءاميان» جۇيەسى قاناتقاقتى رەجىمدە الدىمەن 20 مەكتەپتە سىننان وتكىزىلدى. استانا قالاسىنداعى 10 مەكتەپتە, سونىمەن قاتار قوستاناي وبلىسىنىڭ 10 مەكتەبىندە وقۋشىلار «الەۋمەتتىك ءاميان» ارقىلى ىستىق تاماقپەن قامتىلدى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قاناتقاقتى جوبانى ناتيجەسىنە قاراي, 1–4-سىنىپ وقۋشىلارىنا دا كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شەشىم ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بارلىق جاس توپتارى ءۇشىن تاماقتانۋ ۇدەرىسىن ءبىرىزدى ەتىپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ اشىقتىعى مەن ادىلەتتىلىگىن كۇشەيتەدى.

يگى باستاما اياقسىز قالماي, تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلسا, مەملەكەتتىڭ قولداۋى شىن مۇقتاج جاندارعا كورسەتىلەدى. قىز­مەت اشىق جۇرگىزىلەدى, اتا-انالار ءۇشىن دە باقىلاۋ مۇمكىندىگى ارتادى. مەك­تەپ اكىمشىلىگىنىڭ جۇمىسى جەڭىلدەپ, جەت­كىزۋ­شىلەر ءۇشىن ءادىل تولەم كەپىلدىگى ورنايدى.

مەملەكەتتىك قولداۋدى تسيفرلاندىرۋ جاي عانا تەحنولوگيا ەمەس, ءاربىر مەم­لەكەتتىك كومەك يەسىنە ءدال ءارى ءادىل تۇردە جەتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سەنىم جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ تەتىگى. جوبا ازىرگە ەكى قىزمەتتى: تەگىن ءدارى-دارمەك پەن مەكتەپ وقۋ­شىلارىنىڭ تەگىن تاماقتانۋىن قام­تىپ وتىر.

قولداۋدىڭ ناقتى ءارى اشىق كورسەتىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن «الەۋمەتتىك ءاميان» جوباسىن ءالى دە كۇشەيتىپ, دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. پرەزيدەنت جولداۋىندا الداعى ءۇش جىل­دا ەلىمىز تولىقتاي تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ناقتى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى جۇكتەدى. مەم­لەكەت باسشىسى ءاربىر ازاماتتىڭ لايىقتى تابىسقا قول جەتكىزىپ, ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر الۋىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتقانىنا توقتالدى. مۇنداي يگى ءىستىڭ ءبىرى, البەتتە, «الەۋمەتتىك ءاميان» جوباسى.

«Amanat» پارتياسى ساياسي مەنەدج­مەنت اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى تامارا دۇيسەنوۆا ىلكىمدى باستاما اتا-انالارعا, سوزىلمالى اۋرۋعا شالدىققان ازاماتتارعا, وزگە دە ساناتتاعى ادامدارعا بيۋروكراتيا­لىق كەدەرگىلەرسىز ءتيىستى قولداۋ كورسەتۋدە الەۋ­مەتتىك ساياساتتىڭ ءتيىمدى تسيفرلىق قۇرا­لىنا اينالعانىن ايتادى. قازىردە وسى جوبا ارقىلى ىستىق تاماقپەن قامتىلعان 1,6 ملن بالا, ەلەكتروندىق رەتسەپت ارقىلى ءدارى-دارمەك الاتىن 2 ملن-نان استام ەرەسەك ادام تىركەلگەن.

– الەۋمەتتىك ءامياندى مەكتەپتەردە ەنگىزۋ, بىرىنشىدەن, قاعازباستىلىقتان ارىلۋعا مۇمكىندىك بەردى ءارى قاراجاتتىڭ اشىق جۇمسالۋىنا جول اشتى. ەكىنشىدەن, اتا-انالار بالالاردىڭ مەكتەپ اسحاناسىنا بارعانى تۋرالى, كۇندەلىكتى اس ءمازىرى جا­­يىندا اقپارات الىپ وتىر. ءبىز ءاربىر ادامنىڭ وزىنە تيەسىلى الەۋمەتتىك قولداۋلار تۋرالى اشىق ءارى ناقتى اقپاراتقا قول جەتكىزۋىن قالايمىز. الايدا اتا-انالار بۇل جۇيەگە بەلسەندى ارالاسپاسا, كەرى بايلانىس جاساماسا, جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەي المايدى. بىلتىر قازان-قاراشا ايلارىندا 19 مىڭ عانا اتا-انا مەكتەپتەگى تاماق ساپاسىنا باعا بەرگەن, بۇل جالپى اتا-انالاردىڭ نەبارى 0,04%-ى عانا. ال دەر كەزىندە جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ – مەكتەپ اسحانالارىنداعى ۋلانۋ سەكىلدى رەزونانستىق جاعدايلاردى بولدىرماۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەيدى ت.دۇيسەنوۆا.

جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قىزمەت­تەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى اينۇر ءجۇسىپو­ۆا بۇگىندە 6,7 مىڭنان استام ءبىلىم وشا­عىندا وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ اسحا­نالارىندا تاماقتانۋىن ەسەپكە الاتىن اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كەشەن ورناتىلعانىن جەتكىزدى.

– بۇل كەشەن, ياعني تۋرنيكەت مەكتەپتىڭ كىرەبەرىسىنە ورناتىلعان. وقۋشى بەت-الپەتىن تانۋ جۇيەسى ارقىلى وتەدى. وسىنداي تۋرنيكەتتەر مەكتەپ اسحاناسىنىڭ كىرەبەرىسىنە دە قويىلعان. جۇيە اسحاناعا قاي ۋاقىتتا, قاي سىنىپتان, قاي بالا كىرگەنىن تىركەيدى. بۇگىندە 910 مىڭ بالا وسىنداي باقىلاۋ جۇيەسى (سكۋد) ارقىلى تىركەلدى. مۇنداي تۋرنيكەت ورناتىلماعان, شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردە باقىلاۋ ارنايى قوسىمشا ارقىلى جۇرگىزىلەدى, – دەدى كوميتەت باسشىسى.

دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ ءىسىنىڭ دە ناتيجەسى كوڭىل قۋانتارلىق. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ءۇش جىلدا 15,8 ملن رەتسەپت جازىلسا, ونىڭ ىشىندە 12,8 ميلليون ءدارى-دارمەك «الەۋمەتتىك ءاميان» ارقىلى بەرىلگەن. ەلەكتروندى رەتسەپت پاتسيەنتتەرگە, اسىرەسە ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعاندارعا وتە قولايلى. سەبەبى تسيفرلاندىرۋ شاراپاتى تيگەنگە دەيىن ولار قاعاز قۇجاتتى جاڭارتۋ ءۇشىن ەمحانا تابالدىرىعىن توزدىراتىن ەدى.

– ماقساتىمىز – تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىن 90%-دان اسىرۋ. بۇل باعىتتا ءبىر­شاما ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ەڭ اۋەلى ءدارى-دارمەكتەر قولجەتىمدى بولا باستادى. مينيسترلىك ازاماتتارعا تەگىن ءدارى-دارمەكتى تەك الەۋمەتتىك ءدارىحانالاردان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكەمەنشىك ءدارىحانالاردان دا الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قاناتقاقتى جوبانى جولعا قويىپ جاتىر, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

تۇيىندەي ايتقاندا, تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ العىشارتى سانالعان يگى جوبا ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. كەي وبلىس­تاردا «الەۋمەتتىك ءاميان» ىسكە قوسىلعالى مەملەكەت قازىناسىنا بولىنەتىن قاراجات اجەپتاۋىر ۇنەمدەلگەن. دەسە دە كەي اتا-انالار ۇيالى تەلەفوندارىنا «الەۋمەتتىك ءامياننان» كەلەتىن حابارلامالارعا كۇمان­مەن قاراپ, الاياقتاردىڭ ارام پيعىلى دەپ سەنىمسىزدىك تانىتاتىن كورىنەدى.

كەلەشەكتە «Amanat» پارتياسى ساياسي مەنەدجمەنت اكادەمياسى شامامەن 4 ملن ادامدى قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى جاپپاي وقۋ ناۋقانىن باستاماقشى. ءار وڭىردەگى مەكتەپتەر مەن ەمحانالاردا مينيسترلىك ماماندارى الەۋمەتتىك پەداگوگتەردى, اتا-انالاردى, تەگىن ءدارى-دارمەك الاتىن ازامات­تاردى وقىتۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. ويتكەنى مەملەكەت جىل سايىن ءار بالاعا, بالاباقشاعا باراتىن بۇلدىرشىننەن ستۋدەنتكە دەيىن قوماقتى قارجى بولەدى. ءار وتباسى بۇل سومالاردى وزدەرىنىڭ تسيفرلىق پروفيلدەرىنەن كورە الادى. دەمەك «الەۋمەتتىك ءاميان» الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ مۇلدەم جاڭا دەڭگەيدەگى ايناسى بولادى.