بۇگىن ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىزگە ەلىمىزدىڭ باستى بايلىقتارى نە دەپ ساۋال سالساڭىز ەڭ الدىمەن مۇناي, گاز, جەر, پايدالى قازبالار التىن, سوڭعى كەزدە «ينۆەستيتسيالار», «يننوۆاتسيالار», كەيبىرەۋلەرى «اقشا» دەيدى. باسقاشا ايتقاندا, ماتەريالدىق بايلىقتى العا تارتىپ, رۋحاني-مادەني بايلىقتاردى ەسكەرە بەرمەيدى.
«ءبىز, – دەدى, – ن.نازارباەۆ, – دەربەس مەملەكەت قۇرۋ باقىتىنا يە بولعان 193 ۇلتتىڭ ءبىرىمىز. باسقا باقىتتىڭ قونۋى ءبىر بولەك, سول باقىتتى باعالاي ءبىلۋ ءبىر بولەك». ەڭ قىمبات تا قاسيەتتى باعا جەتپەس بايلىق – تاۋەلسىزدىك. 105 جىل ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ جوعارى مارتەبەلى وتباسىنىڭ مۇراگەرى ۋ.تۋنان (1884-1989 ج.ج.) ەرەكشە قابىلەتتى ادام بولعان, بويىنداعى تۋا بىتكەن اۋرۋدان ءوزىنىڭ ىشكى ەنەرگيا كۇشىمەن ساۋىققان. ونىڭ كەرەمەت قابىلەتتەرى تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ. 1937 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس جاساپ جۇرگەن كەزىندە وقۋ ورنىنىڭ سەيفىنەن ءبىر جىلعا جۇمسالاتىن قارجىسى ۇرلانىپ كەتىپتى. ىزدەۋشىلەر ول قارجىنىڭ تاۋدا تىعىلعان باندىنىڭ قولىندا ەكەنىن باياندايدى. بىراق وعان تاۋەكەل ەتىپ ەشكىم بارا المايدى. جاسى ۇلعايعان ۋ.تۋنان وسى ىسكە باتىل كىرىسەدى. باندىنىڭ تالاي توسقاۋىلدارىنان ءوتىپ, ءوزىنىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا قاراقشىلاردىڭ باس ءماجىلىس زالىنا وتەدى. باندىنىڭ جەتەكشىسى ايەل ەكەن. ۋ.تۋنان وعان جاپونيامەن ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن سوعىسىپ جاتقان قىتايعا ءبىلىمدى ازاماتتار قاجەت, ال ۇرلانعان قارجى جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جۇمسالماسا, ەل زيان شەگەدى دەگەن. اتامان ايەل «مەن ەڭ الدىمەن قىتاي ايەلىمىن, سوسىن بارىپ قاراقشىمىن» دەگەن ەكەن. سوندىقتان اقشا ۇرلاعانداردى ىزدەتەدى, ولاردى تاپقاننان كەيىن ءولىم جازاسىنا بۇيىرىپ, قارجىنى ۋنيۆەرسيتەتكە قايتارادى. قايتۋ ساپارىندا قىمبات جۇكتى جەتكىزۋ ءۇشىن ۋ-دىڭ قاسىنا قارۋلى كۇزەتشىلەردى دە قوسا بەرەدى. وسىلاي ەلگە قاۋىپ تونگىزگەن سۋىققول ەل مۇددەسىن ويلاستىرا باستايدى. («ناۋكا-رەليگيا» 2013, №1, 54 بەت). اداسىپ, كەيىن ايىبىن ءتۇسىنىپ, ۇلتىنا قىزمەت ەتۋ, ول دا كىسىلىك قاسيەت.
ال تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن سەنىم, كەلىسىم, تۇراقتىلىق, تۇسىنىستىك, الەۋمەتتىك ادىلدىك, ار, ۇيات, جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ەڭ قىمبات, اقشاعا ساتىپ المايتىن قۇندىلىقتا ەكەنىن كەيدە ويلانبايتىن سياقتىمىز. ءبىر كەزدەردە مۇناي, گاز, باسقا دا بايلىق سارقىلار, بولماسا بۇگىنگىدەي باعاسى ارزاندار, ال كىسىلىك, يماندىلىق, ءوزارا سىيلاستىق قاي زاماندا دا قۇندىلىق بولىپ قالا بەرەدى. ەلباسى قوعامدىق كەلىسىمدى, اسىرەسە, ەتنوسارالىق تۇسىنىستىكتى ءال-اۋقاتتىڭ, قاۋىپسىزدىكتىڭ تىرەگى دەپ وتە ورىندى ايتتى. سوندىقتان بيىلعى جىل – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى, وتكەندى سارالاپ, بولاشاققا قادامدارىمىزدى ويلاستىراتىن جىل بولعالى تۇر. وسىعان وراي تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتەتىن, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى توڭىرەگىندە بىرقاتار الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ماسەلەلەرمەن بولىسكەندى ءجون كوردىك.
- جاڭا تىلدىك احۋال
مەملەكەتتىك ءتىل جالپى مەملەكەتتىك ساياساتقا, كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلىنەدى. تەوريا جانە پراكتيكا جۇزىندە دە قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە باسىمدىق بەرىلدى. «تىلدەر تۋرالى» زاڭمەن, مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى ءتىلدى قولداۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, ورىس ءتىلىن, باسقا دا تىلدەردى دامىتۋ ستراتەگيالىق باعىت بولىپ ەسەپتەلەدى. ءتىل ساياساتى بىرتىلدىك ەمەس, قوستىلدىلىك, كوپتىلدىلىك جۇيە قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. دەگەنمەن, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى بولەك ماسەلە.
قازاق ءتىلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىلىم, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, مادەنيەت, ونەر, ەكونوميكا, عىلىم, ساياسات, قورعانىس سالالارىندا ءورىسى كەڭەيدى. قازاق ءتىلى ءدىن سالاسىندا دا كەڭ ءورىس الدى. تەك قازاق تىلىندە بىرنەشە تەلەارنالار جۇمىس جاسايدى, تەرمينولوگيا سالاسىندا جۇيەلى جۇمىستار جالعاسۋدا. قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە دە اينالا باستادى, ول تىلدە ديسسەرتاتسيالار قورعالادى. قازاق ءتىلى باسقا تىلدەردەن, ەۋروپا, اسىرەسە, اعىلشىن, سونداي-اق, اراب, تۇركى تىلدەرىنەن جاڭا سوزدەرمەن تولىقتى.
پرەزيدەنت ۇلىتاۋ تورىندەگى تولعانىسقا تولى سوزىندە: «مەن ءبارىن بىلەمىن, ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز, مادەنيەت وكىلدەرى ءبىزدىڭ ءتىلىمىز جەتىمدىك كورىپ كەلەدى, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىل ىشىندە بايعۇس ءتىلىمىز جەتىمدىكتەن شىقپاي ءجۇر» دەپ ايتا بەرەدى, – دەدى – «باقىتسىزبىن» دەگەن ادام باقىتسىز بولادى. «باقىتتىمىن» دەپ جۇرسە, باقىتتى بولادى. «ءتىلىمىز بار» دەپ جۇرسە, ءتىلىمىز بار بولادى. «ءتىلىمىز جوق» دەپ جۇرسە, ءتىلىمىز جوق بولادى», – دەدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلاردىڭ سانى 574 مىڭ ادامعا وسكەن, ول بارلىق وقۋشىلاردىڭ 64,5%-ىن قۇرايدى. جىلىنا 25 مىڭنان استام قازاق مەكتەپتەرىندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ سانى ءوسىپ وتىر. قازاق تىلىندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ءوزى ۇلت سانىنىڭ ءوسۋىنىڭ ينديكاتورى, ولشەمى دەۋگە دە بولار. شىم-شىمداپ, از-ازداپ بولسا دا ۇلتتىق سانا ءوسىپ, قازاقتار ۇلتتىق مەكتەپتە بالالارىن وقىتۋدا. ۇلتتىق سانانى وياتىپ, ەلدى تاربيەلەۋدە ۇلتتىق پاتريوتتىق كۇشتەردىڭ ىقپالى زور. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن قازاق جاستارىنىڭ سانىنىڭ ءوسۋى, وعان قازاق حالقىنىڭ بۇگىن سۇرانىسى بۇرىنعى كەزدەرمەن سالىستىرعاندا دا ارتۋى قازاق ءتىلىنىڭ يەسى بارلىعىن كورسەتەدى.
ەڭ باستىسى, قازاق ءتىلى توڭىرەگىندە پسيحولوگيالىق احۋال وزگەرە باستادى, جاعىمدى تىلدىك پسيحولوگيا, تىلدىك يدەولوگيا, وڭدى, بولماسا بەيتاراپ كوزقاراس قالىپتاسا باستادى, قازاقتار اراسىندا تىلگە بايلانىستى جاڭا سانا-سەزىم, تىلدىك ۇلگى, تىلدىك ۇستانىم, مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاسىپ كەلەدى. ءبىز وسىدان 25 جىل بۇرىنعى قازاقتار ەمەسپىز.
ۋربانيزاتسيالاۋ قالا حالقىنىڭ سانىن قازاقتار ەسەبىنەن وسىرۋدە, 1970 جىلى قالالاردا ولار 17,2%-دى قۇراسا, 2009 جىلى 55,9%-دى قۇرادى. ورىستار سايكەسىنشە 58,2%-دان 31,9%-عا ءتۇستى. اۋىلدىق جەردە قازاقتار 1970 جىلى 48,3-دى قۇراسا, 2009 جىلى – 71,5% بولدى. ورىستار سايكەسىنشە 26,3%-دان 14%-عا دەيىن ازايدى. قازاقتاردىڭ اۋىلدىق جەردە ۇلەس سالماعىنىڭ ءوسۋى ورىس حالقىنىڭ قالاعا, تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى. قالالاردا جاڭا تىلدىك ۇستانىم, تىلدىك بەتالىس, تىلدىك پراكتيكا كورىنە باستادى. ەڭ الدىمەن, قالالىق قازاقتار اراسىندا انا ءتىلىن مەڭگەرۋگە ۇمتىلىس كۇشەيدى, ال انا ءتىلىن بىلەتىن اۋىل قازاقتارى اراسىندا ورىس تىلىنە ىقىلاس ازايعان جوق.
- قايشىلىقتار
2013 جىلى 18 ساۋىردە ەلباسى جارلىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وندا ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ, ەتنوستىق مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتىڭ ۇندەسۋ باعىتىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ تاجىريبەسىن قورىتىندىلاۋمەن قاتار, ەتنوساياساتتى ىسكە اسىرۋ سالاسىنداعى كۇردەلى وبەكتيۆتىك جانە سۋبەكتيۆتىك فاكتورلار دا اتالعان. سولاردىڭ ىشىندە «حالىقتى بىرىكتىرۋشى فاكتور, الەۋمەتتىك ۇتقىرلىقتىڭ جانە ءار ازاماتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى جەكەلەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تومەن دەڭگەيدە ءبىلۋ;
– قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان ەنجارلىعى, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك سايكەستىك پەن ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ تەتىكتەرىنىڭ السىرەۋى» – دەلىنگەن.
ەتنولينگۆيستيكا ءىلىمى تىلدىك وپپوزيتسيا نەمەسە تىلدىك باسەكەلەستىك دەگەن ماسەلەگە ءمان بەرەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنىڭ ءوسۋى تىلدىك وپپوزيتسيانى كۇشەيتتى. بىرىنشىدەن, ول وپپوزيتسيا تەك ورىس تىلىندە سويلەيتىن, جازاتىن, ويلايتىندارمەن نەگىزىنەن ەكى تىلدە سويلەيتىن, جازاتىن, ويلايتىندار اراسىندا. ءالى دە ورىس ءتىلىنىڭ ارتىقشىلىعىن ساقتاعىسى كەلەتىن نيەت, پسيحولوگيا, قازاقى قۇندىلىقتارعا, اسىرەسە, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن ىشتەي مەنسىنبەۋشىلىك, تاكاپپارلىق, « ۇلىلىق» دەرتى باسىم. ەكىنشىدەن, بۇل قايشىلىق تەك ءورىستىلدى قازاقتار مەن قوستىلدى قازاقتار اراسىندا كورىنىس الادى. تىلدىك نيگيليزم انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى مويىندامايتىندار مەن ۇلتتىق پاتريوتتار اراسىندا كورىنىس الىپ وتىر.
تاعى دا ءبىر قايشىلىقتى ايتپاسا بولمايدى. قازاقتار اراسىندا قوسپا, بىلىق, قويىرتپاق, ورىس-قازاق سوزدەرىن ارالاستىرىپ سويلەۋ كەڭ ەتەك الدى. بۇل قاراپايىم ادامدار تۇگىل, ينتەلليگەنتسيا, اقىن, جازۋشىلار, عالىمدار اراسىندا دا بەلەڭ الىپ بارادى. ساۋاتتى, ادەبي ءتىلدىڭ ۇلگىسىن كورسەتەتىندەر كۇندەلىكتى ومىردە ازايىپ بارا جاتىر. ۋكراينادا «سۋرجيك» دەگەن قۇبىلىستى كوپ ايتادى. سۋرجيك بيداي مەن قارا بيداي, قارا بيداي مەن ارپا, تاعى دا باسقا قوسپالاردى بىلدىرەدى. وسىدان ۋكرايندىقتار ورىس-ۋكراين, ۋكراين-ورىستىلدىك قويىرتپالىقتى دا «سۋرجيك» دەپ كەتكەن. سۋرجيك, جەرگىلىكتى ءتىل مەن ۇستەم ءتىلدىڭ قوسپاسى, قويىرتپاعى, نەگىزىنەن وتارلانعان ەلدەرگە ءتان, بارا-بارا ادامدار قاتىناسىنىڭ ۇيرەنشىكتى قۇرالىنا اينالىپ, تۇرمىستىق تىلدەن ادەبي تىلگە باسەكەلەس ءتىل بولىپ, كەيىن ءتىپتى ادەبي ءتىلدى دە ىعىستىرۋى مۇمكىن الەمدە ونداي جاعدايلار كەزدەسەدى. سۋرجيك نەمەسە ءبىزدىڭ بۇگىن ەتىمىز ۇيرەنگەن شۇبار تىلادەبي تىلىمىزگە وپپوزيتسيا بولىپ وتىرعانى انىق.
ءتىل بىلىمىندە ءتىل نارىعى (يازىكوۆوي ماركەتينگ) دەگەن ۇعىم بار. ءار مەملەكەتتە تىلدەردىڭ ءوز الدىنا الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مارتەبەسىن ايقىندايتىن ىقپالىنا بايلانىستى ءوز «باعاسى», ءوز قۇندىلىعى بار. ءتىل ادامدىق كاپيتال رەتىندە ونىڭ مەڭگەرگەندەردىڭ قوعامداعى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي مارتەبەسىن ايقىندايدى, سوندىقتان ول تىلگە سۇرانىس تا جوعارى. نەگىزىنەن, ول قىزمەتتى مەملەكەتتىك ءتىل اتقارادى.
بۇگىن قازاق ءتىلى الۋان ءتۇرلى باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ وتىر: ەكونوميكالىق سالادا, ينتەللەكتۋالدىق, عىلىمي, مەملەكەتتىك قىزمەت, مادەنيەت, ونەر, باق, قۇقىق, دەنساۋلىق, وتباسى, ءدىن, اسكەري قىزمەت, سىرتقى ساياسات, باسەكەلەستىك كۇشەيۋدە. بۇگىن ءتىل ماسەلەسىن بارلىق سالالاردا تەك زاڭمەن رەتتەي المايتىندىعىمىزعا كوزىمىز جەتتى. مىسالى, وتباسى, كۇندەلىكتى تۇرمىستىق قاتىناستاردا, بازار, ساۋدا, كولىك, دەنساۋلىق, باسقا دا سالالاردى قازاق تىلىنە زاڭمەن يكەمدەپ, جونگە سالۋ قيىن. ول مادەنيەت, ۇلتتىق نامىسقا, تاربيەگە بايلانىستى.
الەمدىك تاجىريبەدە سان جاعىنان باسىم ۇلتتىڭ ءتىلى قولدانىستا باسىم ءتىل دە بولاتىنى بەلگىلى, ونى ماماندار ۇستەم ءتىل, باسىم ءتىل (دومينانتنىي يازىك), دەيدى. قازاقستانداعى جاعداي وزگەشە, سان جاعىنان از حالىقتىڭ ءتىلى باسىم, ۇستەم ءتىل (دومينيرۋيۋششي يازىك) بولىپ, مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلى ءالى تولىققاندى, جان-جاقتى, قوعامدىق بارلىق سالالاردا قولدانىسقا يە بولا الماي وتىر.
كوپتەگەن ساراپشىلار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىنىڭ تارلىعىن وقۋلىقتاردان, وقۋ مەتوديكاسىنىڭ جەتىلمەگەندىگىنەن كورەدى. ول سىن ورىندى دا شىعار. بىراق ەشقانداي مەملەكەتتە بارلىق ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن وقۋلىق تا, وقۋ مەتوديكاسى دا جوق. رەسەي ساراپشىلارى, عالىمدارى, مىسالى, ورىس ءتىلىن وقىتۋدىڭ دەڭگەيىنە كوڭىلدەرى تولمايدى, بىراق ولار ءتىلدى مەڭگەرۋىنە ەمەس, ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن رەسەيلىك جوق, ءتىل مادەنيەتىنە نازار اۋدارادى.
الەمدە 184 مەملەكەت كوپۇلتتى, كوپتىلدى, ولاردا 600-دەن استام تىلدىك توپتار بار. ءار ەلدەگى تىلدىك احۋالدىڭ باسقالارمەن ۇقساستىعى دا, قايتالانبايتىن ەرەكشەلىكتەرى دە بولاتىنى بەلگىلى.
- ءتىل ساياساتى ەرەكشەلىكتەرى: بەلارۋسسيا جانە قازاقستان
تاۋەلسىزدىك العان بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارىندا ورىستانۋ, ۇلتسىزدانۋدىڭ تاريحى دا, ونىڭ سالدارى ءارتۇرلى. وسى تۇستا, ۇلتسىزدانۋ دەڭگەيى اسقىنداعان ەكى مەملەكەتتى مىسالعا الۋعا بولادى: ءبىرى – بەلورۋسسيا, ەكىنشىسى – قازاقستان. بەلورۋستار مەن قازاقتار اياقتارىن الشاڭ باسىپ, تىم ەركىنسىمەي, قىزبالىققا بەرىلمەي تاۋەلسىزدىكتىڭ پايىمىن, پارقىن, ءمانىن تۇسىنگەن حالىقتار. ول بايسالدى احۋال پرەزيدەنتتەر ن.نازارباەۆ پەن ا.لۋكاشەنكو ۇستانعان ساياساتىنان تۋعان. بەلورۋس ءتىلىنىڭ قازاق تىلىمەن سالىستىرعاندا جاعدايى ءالى اۋىر. ورىس ءتىلى بەلورۋس تىلىمەن قاتار مەملەكەتتىك بولىپ قابىلداندى. بىراق, ءتىل ساياساتىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى بەلورۋس ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ تەك ءتىلدى وقىتۋمەن شەكتەلمەيدى, ەلدە ۇلت مادەنيەتى, تاريحى, ونوماستيكا, باسقا دا سالالاردا ۇلت مارتەبەسىنە بايلانىستى جاعىمدى پسيحولوگيالىق احۋال, پاتريوتتىق سانا قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. بەلورۋستار ءتىپتى 7 قاراشا مەرەكەسىنەن دە باس تارتپادى: حالىق ول كۇننىڭ ساياسي ءمانىن بىرتە-بىرتە ءتۇسىندى. كوممۋنيستىك سەنبىلىكتەر دە كۇشىن جويعان جوق, ول ەندى بۇرىنعى مازمۇنىنان اجىراپ, پاتريوتتىق مازمۇنعا يە بولا باستادى: استانانىڭ, قالالاردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ تازالىعىن ساقتاۋ كوزدەلدى. باسپاسوزگە جازىلۋ دا مىندەتتى, بىراق ول كورشى ۋكرايندىقتارداي ەلدەگى جاعدايدى ساياساتتاندىرماي, نارىق زامانىندا اقىلعا سىيىمدى ءومىر ءسۇرۋ, اقشانى جۇمساي ءبىلۋ, ەلدە جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ, انا ءتىلىن سىيلاۋ سياقتى جاڭا زامانعا بەيىمدەلدى. بەلورۋستار تىم باي دا ەمەس, تىم كەدەي دە ەمەس, بىراق توقشىلىقتا ءومىر سۇرۋدە. بەلورۋسسيا ءوزىن باتىسقا دا, شىعىسقا دا بۇرا تارتپاي ارالىقتى ءتيىمدى ساقتايدى, وسى ساياسي ۇستانىم ۇلت, ءتىل ساياساتىنا جاعىمدى ىقپال ەتۋدە. بەلورۋستار پولشانىڭ دا, رەسەيدىڭ دە وتارلىق ساياساتىنىڭ زاردابىن شەككەن. سوندىقتان, ورىس پاتشالارىنىڭ, پاتشا گەنەرالدارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنەن ارىلعان. مينسك قالاسىنىڭ باس كوشەسىنىڭ ءبىرى بۇرىن كراسنوارمەيسكايا بولسا, بۇگىن ول كوشە كاستۋس كالينوۆسكي اتىندا. ول دا ۋكرايناداعى باندەرا سياقتى قايشىلىققا تولى تۇلعا. ەندى مەملەكەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە. بەلارۋسسيا تاۋەلسىز مەملەكەت, مەملەكەتتىڭ اتىنداعى, «رۋسسيا» دەگەن قوسىمشا وتارلانعان زاماندى ەسكە الاتىندىقتان مەملەكەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ ءجون دەگەن ءۋاج ايتىلۋدا. سونداي-اق, بەلورۋستاردا كيريلليتسانى لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋدى كۇن ءتارتىبىنە قويىپ وتىر. دەگەنمەن, بەلورۋس ءتىلى تولىقتاي تۇعىرىنا ءمىنسىن, سونان كەيىن ويلانايىق دەگەن پىكىر ۇستەم, ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى پىكىر ايتىلمادى.
قازاقتار دا ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ وكپە تۇسىندا تۇردى. رەسەي يمپەرياسىندا تۇڭعىش حالىق ساناعى 1897 جىلى جۇرگىزىلگەن. تۇركىستان ولكەسىن ەسەپتەمەگەندە, قازاقتار 81,9%-دى, ورىستار 10,15%-دى قۇراعان, قالعانى باسقا ۇلت وكىلدەرى.
ودان ءارى 1959 جىلعا دەيىن قازاقتاردىڭ ۇلەسى ءوز ەلىندە ازايا بەرەدى: 1920 جىلى – 58,5%, 1939 جىلى – 37,8%, 1959 جىلى – 30%, 1970 جىلدان باستاپ قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى از دا بولسا وسە باستاپ, 32,5% قۇرايدى, 1979 جىلى – 35,5%, 1989 جىلى – 40,0% بولدى. ەكى جىلدان كەيىن حالىقتىڭ 60%-ى باسقا ۇلت وكىلدەرى بولعانمەن, تاۋەلسىزدىك الدىق. 1999 جىلى – قازاقتار 53,5%, 2009 جىلى – 63,1% بولدى. 2013 جىل باسىندا ن.ءا.نازارباەۆ قازاقتاردىڭ ەلدە 65%-دى قۇرايتىنىن رەسمي تۇردە حابارلادى.
60-70 جىلدارى ورىس, ۋكرايندىقتار, باسقالارمەن بىرگە ەلىمىزگە ورىس ءتىلى, ورىس مادەنيەتى, ورىس مەكتەبى, ءداستۇرى كەلدى. كەلىپ قويعان جوق, قازاق ءتىلى, قازاق مادەنيەتى, ءداستۇرى ىعىستىرىلدى. سەبەبى, سان جاعىنان باسىم ۇلت وكىلدەرى قازاقتاردى وزىنە تارتىپ, سىڭىرە باستادى. ال وزدەرى قازاققا بەيىمدەلمەدى. قازاقستان ورىستاندى, ەل وزگەردى, ورىس ءتىلدى, سلاۆيان, حريستيان ەلىنە اينالدى. قازاقستان حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى دەپ ايتىلدى, شىندىعىندا, ورىستانۋدىڭ لابوراتورياسى بولدى. قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ بىرقاتارى بۇل جاعدايعا ىشتەي قارسى دا بولدى. ال قونىس اۋدارۋشىلار قازاق ماسەلەسىنە پىسقىرىپ تا قارامادى, ءتىپتى قازاق ماسەلەسى بار ەكەنىن, قازاق ۇلتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەلەمەدى. قازاقتاردى ادام رەتىندە, مامان رەتىندە كەيدە سىيلاعانمەن, ۇلت وكىلى رەتىندە قۇرمەتتەمەدى. ولار اقشا تابۋعا, پاتەر الۋعا كەلگەندەر ەدى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ سانى كوبەيىپ, ولار 40-50-60%, ءتىپتى 70%-عا دەيىن وسكەندە, ولار قازاقتارعا ەمەس, قازاقتاردىڭ ولارعا يكەمدەلۋىنە تۋرا كەلدى. قازاقستاندا ورىستاندىرۋ ءۇردىسى كۇش الىپ قويعان جوق, ءومىر ءسۇرۋدىڭ امالىنا, زاڭدىلىققا اينالدى. وسىلاي ورىستانۋ دەرتى باتپانداپ كىردى. اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە ۇلتسىزدانۋ, ءتىلىن, مادەنيەتىن جاتىرقاۋ كەڭ ەتەك الدى. بۇگىن تەك ورىستار, ۋكرايندىقتار ەمەس, قازاقتار اراسىندا قازاق ءتىلىن سىيلامايتىن, دەمەك بىلمەيتىن, قازاقتى ۇلت رەتىندە مەنسىنبەيتىن ءۇردىس ەتەك العان.
كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى دا ورىس ءتىلىن بارىنشا قولدادى. ول زاماندا كاسىپورىندار وداقتىق جانە جەرگىلىكتى بولىپ بولىنەتىن. قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ 90%-ى وداقتىق مەنشىكتە بولدى, ولاردا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە تومەن بولاتىن, ال قازاق ءتىلى تۋرالى اڭگىمە بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
ۇلتتار ميداي ارالاسقان ورتادا ارالاس وتباسىلارى كوبەيدى, ولار نەگىزىنەن قازاقتار مەن ەۋروپا, سلاۆيان تەكتەس حالىقتاردىڭ اراسىندا بولدى, ءالى دە بار. بالالارى اكەسىنىڭ فاميلياسىن العانىمەن, ونىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن قولداي بەرمەيدى. قازاققا تۇرمىسقا شىققان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ايەلدەرى اسسيميلياتسياعا, اسىرەسە, ورىس تىلىنە بەيىم بولادى. ورىستاردىڭ, ورىستىلدىلەردىڭ مارتەبەسى جوعارى بولعاندىقتان دا, ورىستىڭ ءتىلى, مادەنيەتى, ءداستۇرى باسقالارعا, اسىرەسە, جاستارعا ۇلگى, ەتالون, ەلىكتەيتىن ونەگە دە بولدى.
2009 جىلعى ساناق بويىنشا جاعداي جاقسى سياقتى, قازاقتاردىڭ 98,3%-ى اۋىزەكى ءسوزدى تۇسىنەدى, 95,4%-ى ەركىن قازاقشا وقيدى, 93,2%-ى ەركىن جازادى. بۇل دەرەكتەر دە سەنىمسىزدىك تۋعىزادى جانە ومىردە ولار دالەلدەنە بەرمەيدى. كوپتەگەن اتا-انالار, اسىرەسە, جاستار, ءتىلى شىقپاعان بالالارىنا دەيىن وزدەرى انا ءتىلىن شالا بىلسە دە, قازاق ءتىلىن بىلەدى دەپ جازدىرعان. بۇل جەردە ۇلتتىق پسيحولوگيالىق فاكتوردىڭ دا ىقپالى بار. قازاق ءتىلىن بىلمەسەم, ورىس دەپ جازادى دەپ تە ساقتانعان, بىرقاتارى نامىسقا بارىپ, قازاق ءتىلىن بىلمەسە دە, بىلەمىن دەگەن. ۇلتتىق سەزىم ەڭ ءبىر تەرەڭ سەزىم, ءوز-ءوزىن تەگىنە قاراي ۇلتقا جاتقىزۋ كەڭ تاراعان ءۇردىس. ورىس ءتىلىن انا تىلىنەن ارتىق ءبىلۋ قازاققا قاۋىپتى ەكەنىن ەندى تۇسىندىك.
ورىستاندىرۋ ساياساتى تەك قازاقتارعا عانا ەمەس, اسىرەسە, ەۋروپا تەكتى حالىقتارعا ءوز سالقىنىن تيگىزدى. ورىس ەمەس قازاقستاندىقتاردىڭ 6,5%-ى انا ءتىلىن ورىس ءتىلى دەپ تاڭداعان. مىسالى, ۋكرايندىقتار 2009 جىلى حالىق ساناعى بويىنشا تەك 15,8%-ى عانا انا ءتىلىن بىلەدى, بەلورۋستاردىڭ – 13%-ى, كورەيلەردىڭ – 36%-ى, نەمىستەردىڭ 17%-ى انا ءتىلىن وقىپ, جازىپ بىلمەسە دە اۋىزەكى ءتىل دەڭگەيىندە مەڭگەرگەن. ايتا كەتەلىك, قازاقتاردىڭ 1,1%-ى انا ءتىلىن ورىس ءتىلى دەپ تاڭداعان. ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلى, مادەنيەتىنەن اجىراپ, سۋىق باۋىر بولىپ وسكەندەر وزگە ۇلتتىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن سىيلاۋعا ەنجار بولاتىنى تاريحي زاڭدىلىق ەكەنى باياعىدا دالەلدەنگەن اقيقات. ال وندايلار قازاقستاندا كوپ.
- «ەكى جاقتى» سانا
ءتىل ساياساتى جونىندە ءسوز قوزعاعاندا ەۋروپا عىلىمدارىنىڭ مىنا ءبىر تۇجىرىمداماسىنا نازار اۋدارعان ءجون. افريكانى زەرتتەۋشى باتىس تاريحي پسيحولوگيا ماماندارى و.ماننوني, ف.فانون «ەكى جاقتى سانا» تۇجىرىمداماسىن ۇسىنىپ, ونى عىلىمي قاۋىمداستىققا مويىنداتتى. اق ناسىلدىلەر, وتارلاۋشىلار, جارتىلاي قۇداي, ءوز ايتقاندارىن ىستەتەدى, ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن تاڭادى. وتارلانعان, تاۋەلدى جەرگىلىكتى ۇلتتىق ءناسىلدىڭ وكىلدەرى ايتقاندارىن ەكى ەتپەيدى, ءتىلىن, مادەنيەتىن, كوزقاراسىن, ءتارتىبىن قابىلداپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن دالەلدەپ كۇن كورەدى. وسىلاي وتارلانعان قارا ءناسىلدى اق ءناسىلدىڭ ماسكاسىن كيەدى. ءوزىن كەمسىتۋ, مەنسىنبەۋ, تومەن ساناۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كەمسىتۋدىڭ ازابىن تارتقان ۇلتتا قارسى اگرەسسيا تۋادى, كەيبىرەۋلەرىنىڭ جۇيكەسى توزادى, ءوز قۇندىلىقتارىنان دا ايىرىلىپ قالماۋدى ويلايدى. وسىلاي وتارلانعان ۇلتتا ەكى جاقتى سانا قالىپتاسادى.
ال وتارلاۋشى ۇلت وكىلدەرى افريكالىقتارعا بەيىمدەلمەيدى, ولاردا دا ەكى جاقتى سانا قالىپتاسادى. «ءبىز» دەپ وزدەرىن بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتا دا ۇستايدى, «ولارعا» مەنسىنبەي, مۇسىركەپ قارايدى. «ولاردىڭ» ءتىلى, مادەنيەتى, داستۇرىنەن وقشاۋلانىپ تۇرادى, رۋحاني ارالاسۋعا مۇددەلى ەمەس. وسىلاي اۆتوريتارلىق تۇلعا قالىپتاسادى. عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا, ەۋروپا وتارشىلدارى كەيدە ەسالاڭ جاعدايدا بولادى: وزدەرى قورلاعان, قۋدالاعان افريكالىقتاردان وزدەرى قورقادى, ساقتانادى.
پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بۇگىنگى قازاقستاندىقتار وزگەرە, وڭالا باستادى. بىراق زامان, ۋاقىت, ساياسات وزگەرگەنمەن ادامداردىڭ ساناسى, قالىپتاسقان پسيحولوگيالىق داعدى بۇگىننەن ەرتەڭگە وزگەرە سالمايتىنى تاريحي زاڭدىلىق. باتىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ «ەكى جاقتى سانا» پسيحولوگياسى» بارلىق وتارلانعان ۇلتتارعا ورتاق اقيقات ەكەندىگىمەن بىزگە دە ەسەپتەسۋ ءجون بولار.
دىلىمىزدەگى نەمقۇرايدىلىق, سامارقاۋلىق, نەمكەتتىلىكتىڭ تاريحي تامىرلارى تەرەڭ. وتكەن تاريحتىڭ بۇگىنگى اۋىر سالدارىنان ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن, ۇلت ساياساتىنا تىلدىك احۋالعا جاعىمسىز ىقپال ەتەتىندىگىن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا ەلىمىزدە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ورتا قالىپتاسا الماۋىن ايتىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا باسەكەگە قابىلەتتى قازاق ءتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاسپادى: ول تەلەارنالاردا, راديودا, گازەتتەر مەن جۋرنالداردان كورىنىپ تۇر. ينتەرنەتتە دە قازاق ءتىلىنىڭ اياسى تار. تەلەارنادا ورىس ءتىلدى اقپارات حابارلاردىڭ جارتىسىن قۇرايدى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدەن جۇزدەن استام تەلەارنا اقپارات بەرەدى.
- ءتىل جانە ءدىل
بيلىك باسىنداعىلاردىڭ انا تىلىندە سويلەۋى توڭىرەگىندەگى پسيحولوگيالىق احۋال بولەك ماسەلە. «مۇمكىن, جۇرت «ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نەگە قازاقشا سايرامايدى, ىلعي دا ءبىراز سويلەپ كەلىپ, ورىسشاعا اۋىسىپ كەتەدى» دەپ ويلايتىن شىعار. مەن مۇنىڭ ءبارىن بىلەمىن» –دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلىتاۋداعى جۇزدەسۋدە. «حالىق – قازى, پىكىر – تارازى» دەگەندەي, ەلباسىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەگەن ءسوزىن, پىكىرىن حالىق ءسۇيسىنىپ تىڭدايدى, ويعا تۇيەدى, سويلەي بەرسە ەكەن, باسقا قازاق شەنەۋنىكتەرى ۇلگى السىن دەيدى, باسقا دا جۇرتتىڭ بارلىعىن, ولاردىڭ دا كوڭىلىن تاۋىپ ادىلدىككە جەتەتىنىمىزدى كەيبىرىمىز ەسكەرە بەرمەيتىن دە شىعارمىز.
بىرقاتار قازاق مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە دە ايتاتىن سىن بارشىلىق. ساراپشىلار ارناۋلى باياندامالاردا نەشە مينۋت قازاق تىلىندە ءسوز سويلەندى, ول بارلىق ۋاقىتتىڭ قانشا پايىزىن قۇرايدى, باياندامالاردا نەشە ءسوز ايتىلدى, ونىڭ قانشاسى قازاق سوزدەرى دەپ تالداۋ جاسايدى. سوندا ولار قازاق تىلىندە سويلەگەن ءسوزدىڭ ۋاقىتىمەن, قازاق تىلىندە ايتىلعان سوزدەردىڭ ۇلەسىمەن قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ ولشەمىن ايقىنداۋعا تىرىسادى. ساراپشىلارمەن كەلىسۋگە دە, كەلىسپەۋگە دە بولار, بىراق قازاق حالقىنىڭ اسا ىنتامەن نازار اۋداراتىنىن, كەيدە قىزۋ تالقىلاپ جاتاتىنى بەلگىلى. ال مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلكەن مىنبەرلەردەن قولدانىلۋى ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتار اراسىندا ارقيلى وي دا تۋعىزادى. باياندامالاردىڭ ورىس تىلىندە وقىلاتىندىعىن قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەگەن قازاقتارمەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دەپۋتاتتارى كەلەلى ماسەلەلەردى تالداۋعا قازاق ءتىلى مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى سوزدىك قورىنىڭ تاپشىلىعىنان دەپ ويلايتىنىن دەپۋتات كەزىمدە تالاي ەستىدىم. سونداي-اق, مەملەكەتتىك تىلدە قازاق ازاماتتارىنىڭ سويلەۋى بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەكەنىن دە بىلگەنىمىز ءجون.
وسى ورايدا سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ مىنا ءبىر پىكىرى ويلاندىرادى: «مىسال ءۇشىن مىناداي ءبىر ءسوز ايتايىق: قازاق بازارعا ساتۋعا مالىن الىپ كەلدى. راسپيسكاسى قازاقشا جازىلعان. ونى قازاقشا بىلمەيتىن ميليتسيا دۇرىس دەپ تاپپادى. اناعان راسپيسكانى ورىسشا جازىپ الىپ كەل دەدى. جاي قاراعاندا, بۇل, ارينە, ۇساق نارسە. ۇلتتىق پسيحولوگيا جاعىنان تەكسەرسەك, بۇل ۇلكەن جۇمىس. قازاقشا جازىلعان راسپيسكا جاراماعاننان كەيىن انا قازاقتىڭ جۇرەگىندە ءوز ۇلتىنىڭ كىم ەكەندىگى سەزىلەدى. ونىڭ كوزىندە قازاقتىڭ جۇمىسىنىڭ ءبارى ورىنسىز, وسال بوپ كورىنەتىن بولادى. ول ءوزىنىڭ كۇشىنە ءوزى سەنبەۋگە اينالادى. وعان باسقا ۇلتتىڭ الدىندا جاسقانشاقتىق پايدا بولادى, ول باسقا جەردە كەۋدەسى كوتەرىلىپ, اياعىن الشاق باسىپ جۇرە المايدى».
ۇكىمەتى, سوتى, مينيسترلىكتەرى, اكىمدىگى, باسقا ورگاندارى قازاقشا سويلەمەيتىن مەملەكەتتە «قازاق ەلى» دەپ, سماعۇل ايتقانداي, كەۋدەمىزدى كوتەرىپ, اياعىمىزدى الشاڭ باسىپ جۇرە الامىز با؟ «مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ جەرىم, مەنىڭ ءتىلىم» دەپ ماقتانعىسى كەلەتىندەر دە ماقتانا المايدى. سەبەبى, ونىڭ ۇلى ءتىلىنىڭ ءۇنى جوعارى مىنبەرلەردەن ورىسشا سويلەۋ, ورىسشا ويلاۋ ءالى دە كوبىمىز ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا, ءبىز قوس تىلدىلىك ماسەلەسىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ەلباسى ۇلىتاۋداعى كەزدەسۋدە: «ال جارايدى, ءبارىن تىيىپ, قازاق تىلىنەن باسقا ءتىلدى زاڭمەن جاۋىپ تاستاپ, اۋىزدارىڭدى اشپاڭدار دەسەك», دەپ ۋكرايناداعى جاعدايدى ەسكە سالدى. بەينەلەپ ايتساق, بولشەكتىڭ الىمى بارلىق قازاقستاندىقتارعا ورتاق مەملەكەتتىك ءتىل دە, ال ءبولىمى ەتنوستىق توپتاردىڭ تاڭداعان تىلدەرى.
جۇمىسقا قابىلدانعاندا, لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالعاندا, باسقا ۇلت وكىلدەرى ەمەس, قازاقتارعا مىندەتتى بولماعاندىعى بىرقاتار اتا-انالار مەن جاستار اراسىندا قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ءارتۇرلى وي تۋعىزىپ وتىر. بالاسىنىڭ ەرتەڭگىسىن ويلايتىن قازاق وتباسىلارى بۇگىن ۇلكەن ويلاۋ, تاڭداۋ ۇستىندە: قازاق ۇلتى وكىلى رەتىندە بالاسىنىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرگەنىن قالايدى, ال مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستىڭ تومەندىگىن ويلاسا, ورىس مەكتەبىندە وقىعانىن, اعىلشىن ءتىلىن بىلگەنىن قالايدى. سوندىقتان, قازاق بالالارى ورىس مەكتەبىندە وقىپ جاتىر. قىزمەتكە تاعايىنداعاندا تىلدىك فاكتوردان گورى ىسكەرلىككە ارتىقشىلىق بەرۋ ءجون دەگەن ءۋاج العا تارتىلادى. وسىلاي مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ تۇلعانىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىنە قارسى قويىلاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. بۇل قالالىق ورتادا بايقالادى. شىندىعىندا, بۇگىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا, سوت جۇيەسىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا دا سالالار دا قازاقپەن قازاقشا, ورىسپەن ورىسشا سويلەسەتىن, ەكى تىلدە جازا الاتىن ماماندارعا سۇرانىس باسىم. كادرلاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ول سۇرانىس ەسكەرىلە بەرمەيدى. قازاق ءتىلى بىرتە-بىرتە وزىنەن-ءوزى قوعامدىق سۇرانىسسىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولادى دەۋ دە قاتە پىكىر. ال ول سۇرانىستى ۇلتتىق نامىس قامشىلاسا قازاق ءتىلى ءوز تۇعىرىنا مىنەدى.
دەموگرافيالىق جاعداي ەلىمىزدەگى سلاۆيان تەكتى دياسپورالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ورىستاردىڭ قارتايىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. مىسالى, 40-49 جاستاعىلاردىڭ قازاقتار اراسىنداعىلار اراسىندا 13,4%-دى قۇراسا, ورىستار اراسىندا – 13,7%, ال 50-59 جاستار اراسىندا سايكەسىنشە 5,4% بەن 8,0%, 60-69 جاستاعىلار ەلىمىزدە 3,7% بەن 8,2%, 70-تەن اسقاندار اراسىندا 2,6% بەن 9,1%. سوندىقتان دا ەلىمىزدە ورىستار 1989 جىلى– 37,6%, 1999 جىلى – 29,9%, 2009 جىلى – 23,7%-دى قۇرادى. جىلىنا 40 مىڭعا جۋىق جاستار تاريحي وتانىنا كوشەدى, سوندىقتان سولتۇستىك وبلىستاردا تۋعانداردان گورى ولگەندەردىڭ سانى باسىم. بۇل تابيعي ءۇردىس. كۇنى ەرتەڭ قازاق ءوز ەلىندە 70-80%-دى قۇراپ, بىراق قازاق تىلىنە سۇرانىس بولماسا, جاعداي شيەلەنىسىپ كەتپەسىنە كەپىلدىك بەرۋ قيىن.
قوستىلدىلىكتىڭ قازاقستاندا دەڭگەيلەرى كوپ: جەكە تۇلعانىڭ ەكى ءتىلدى ءبىلۋى; ايماق تۇرعىندارىنىڭ ەكى ءتىلدى مەڭگەرۋى; ۇلتتىڭ ەكى ءتىلدى مەڭگەرۋى (مىسالى, قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ەكى ءتىلدى); بۇقارانىڭ قوستىلدىلىگى. قازاقستاندىقتاردىڭ بۇقارالىق قوستىلدىلىك ورىس-قازاق, قازاق-ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋى ۇزاق تاريحي كەزەڭ الادى. سوندىقتان بۇگىن قوستىلدى ماماندارعا ۇلتىنا قاراماي جول اشاتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى. سونداي-اق, كەيبىر ايماقتاردى دا (اتىراۋ, قىزىلوردا, تاعى باسقا دا وبلىستار) مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىپ, اۋدارماشىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەي-اق جۇمىس جاسايتىن مۇمكىندىك بار. بۇل ايماقتاردا قازاق تىلىندە جازاتىن, ويلايتىن مامانداردى قاي سالاعا دا ىرىكتەپ الۋعا بولادى. باسقا ۇلت وكىلدەرىن دە جۇمىسقا تارتۋ ءجون, بىراق ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قاتاڭ تالاپ قويۋ مىندەتتى ەمەس. قازاق تىلدىك ورتا ولاردى ءتىل بىلۋگە بىرتە-بىرتە يكەمدەيدى. ەڭ باستىسى, قازاقتىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى.
جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتى, ءداستۇرى, تىلىنە ءوز سالقىندىعىن دا تيگىزەتىنىن ايتپاۋعا بولمايدى. ەندى ۇلتتىق سانا-سەزىم, ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق «مەن» يگىلىككە ەمەس, داۋعا, جانجالدارعا يتەرمەلەيدى دەپ, «كوسموپوليتتىك ۇلت» يدەياسىن ۇسىنۋشىلار كوبەيدى. «ونداي ۇلتتى كىم جاسايدى؟» دەگەن ساۋالعا, ونىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, تاريحىن بىلمەيتىن بيلىك باسىنداعىلار جاسايدى دەپ بولجايدى. مەملەكەت بىرتە - بىرتە ۇلتتىق سيپاتىنان ايىرىلىپ, كوسموپوليتتىك مەملەكەتكە اينالادى. «ەشكىمدە دە ەكى وتان بولمايدى» دەگەن قاعيدا ەسكىردى دەلىنەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە باسىم تىلمەن, باسىم مادەنيەتپەن كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى, جاھاندانۋ بۇگىن امەريكاندانۋ, باتىستانۋ, ورىستانۋ سياقتى ءتۇر الىپ وتىر. كوسموپوليتتىك يدەيا شاعىن مەملەكەتتەردىڭ بولاشاعى تۋرالى. ول يدەيانىڭ ىقپالى ءبىزدىڭ ەلدە دە سەزىلەدى. ءبىزدىڭ دە ىسكەر توپتار, شەنەۋنىكتەر, باق قىزمەتكەرلەرى اراسىندا قازاق تىلىنە, مادەنيەتىنە, ءتىپتى مەملەكەتتىلىگىنە بەيجاي قارايتىندار كوپ. شەنەۋنىكتەردىڭ قارجىسى, جىلجىمايتىن مەنشىگى, وتباسى, بالالارى شەتەلدەردە. كەزىندە اقش پرەزيدەنتى توماس دجەففەرسون «كوممەرسانتتىڭ وتانى جوق» دەپ ايتقان ەكەن. ولاردىڭ ۇلتتىق تىلگە نيگيليستىك, مەنسىنبەي قارايتىن كوزقاراسى قاراپايىم حالىققا, اسىرەسە جاستارعا زياندى اسەرىن تيگىزەدى. كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن تاعايىنداۋ ماسەلەسىندە ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى مەن ەلدىك ۇستانىمىنا نازار اۋدارۋدىڭ ورنى بولەك.
ءۇش تۇعىرلى ءتىل تۋرالى ءارتۇرلى پىكىر ايتىلۋدا. اعىلشىن تىلىندە بۇگىن الەمدە 3 ملرد. ادام سويلەيدى دەگەن دەرەكتەر بار, باسىم كوپشىلىگى ول ءتىلدى ىسكەرلىك, ءوز كاسىبي دەڭگەيىندە مەڭگەرگەندەر. اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە ەشكىم قارسى ءۋاج ايتا الماس. بىراق ونى وقىتۋدىڭ ءوز قيسىنى, ءجونى بار, بۇل سالادا الەمدىك تاجىريبە دە جيناقتالعان.
كانادا قوستىلدى, فرانكوتىلدى جانە اعىلشىن ءتىلدى مەملەكەت. قوس تىلدىلىك ءبىلىم سالاسىنىڭ كانادالىق ماماندارى م.سيگۋان مەن ۋ.ف.ماككي ۇسىنىستارى بويىنشا, ەكىنشى ءتىلدى وقىتۋدىڭ ەكى تالابىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, وقۋشى انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەندە عانا ەكىنشى ءتىلدى وقىتۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, وقۋ باعدارلاماسىندا انا ءتىلىنىڭ باسىم, نەگىزگى ءتىل بولىپ قالۋىن مىقتاپ قاداعالاۋدى كوزدەيدى. انا ءتىلى مەن ەكىنشى تىلدەن تۋرا اۋدارما ارقىلى سالىستىرىپ وقىتىلعاندا وقۋشى ءوز انا ءتىلىن دە تەرەڭ مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك الادى. ال قازاق, ورىس, اعىلشىن ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرۋدىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق, پسيحولوگيالىق نەگىزى ءالى تولىق ايقىندالماعان. ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋگە بارلىق بالالار قابىلەتتى بولا بەرمەيدى. سوندىقتان, بارلىق مەكتەپتەردە ءۇش ءتىلدى بارلىعىنا بىردەي وقىتۋدىڭ پەداگوگيكالىق جانە پسيحولوگيالىق جاعىنان پىسىقتايتىن تۇستارى كوپ. وقۋلىقتار دايىن بولماي جاتىر. اعىلشىن ءتىلىن قازاق بالالارىنا انا ءتىلى ارقىلى ەمەس, تاعى دا ورىس ءتىلى ارقىلى وقىتىپ جاتىر. بۇگىنگى ءۇش ءتىلدى كەيبىر وبلىستاردا وقىتۋ ءبىر كەزدەگى ايماقتاردىڭ توپىراعىنىڭ ساپاسى, كۇن رايىمەن ەسەپتەسپەي, ن.حرۋششەۆتىڭ جۇگەرىنى تىقپالاعانىن ەلەستەتەدى.
بۇگىنگى الەمدىك الەۋمەتتانۋ عىلىمى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماقساتىنىڭ وزگەرگەنىنە نازار اۋدارادى. كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ەليتا تاربيەلەيتىن, مەملەكەتىنىڭ ازاماتىن قالىپتاستىراتىن وقۋ, تاربيە ورىندارى بولسا, بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەتتەر كاسىپتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر. ولار ەليتا ەمەس, عالامدىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا جاپپاي ەڭبەك, نارىق سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن, اعىلشىن ءتىلىن باسىم بىلەتىن, ۇتقىر, ەلدىڭ مۇددەسىنەن گورى باس پايداسىن ويلايتىن پراگماتيك كادرلار دايىنداۋعا بەيىمدەلىپ بارادى. بۇگىنگى كاسىپتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇلتتىق قۇندىلىقتار, مادەنيەت, انا تىلىنە, جالپى پاتريوتتىق سانا-سەزىمگە ءمان بەرمەيتىن بولدى دەپ باتىستىق قوعامدا دابىل قاعا باستادى. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ءالى ويلانبايتىن سياقتى.(«سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2014, №10, 115-بەت).
قازاق سوڭعى عاسىرلاردا مەملەكەتتىلىگىنەن ايىرىلعان ۇلت, سوندىقتان, مەملەكەت باسقارۋدىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ, قولدانىسىنىڭ تاجىريبەسى بىزدە كوپ ەمەس. نورۆەگيالىقتار تالاي عاسىر ءومىر سۇرگەندەرىمەن, وزدەرىن ءحىح عاسىر ورتاسىندا گرامماتيكاسى مەن تۇسىندىرمە سوزدىگى پايدا بولعان تۇستا ۇلت بولىپ ۇيىستىق دەيدى. سەبەبى, ورتاق ءتىلى, تىلدىك قورى, گرامماتيكاسى, سوزدىگى ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. بۇل جالپى الەۋمەتتىك زاڭدىلىق.
ءار ۇلت ءوز قۇپياسىن وزىندە ۇستايدى, سوندىقتان, ول باسقالار ءۇشىن ماڭگىلىك جۇمباق دەگەن ناقىل ءسوز بار. قازاق ۇلتىنىڭ ءوزىن ءوزى ساقتايتىن, قورعايتىن تاريحي تاجىريبەسى مول. سونىمەن بىرگە, قازاق سياقتى وتارلانعان ۇلت ءوزىن باسقالاردان, اسىرەسە, وتارلاۋشى ۇلتتان كەيدە وعان كەمشىن سانايتىن كوڭىل كۇيى دە, كەيدە تىراشتانىپ, باسقالارعا ەلىكتەيتىن تۇستارى دا بولادى. دەگەنمەن, قازاق سىرتتان كەلگەن قاۋىپكە قارسى تۇرۋ, قولايسىز, جايسىز, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جاعدايدا ىشتەي كۇش جيناپ, ءوزىن ساقتاۋ قابىلەتى باسىم ۇلت. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بۇل قاسيەت ورىستانۋ ساياساتىنان دا امان الىپ شىقتى, سوتسياليزم قازانىندا قايناپ, باسقاعا ءسىڭىپ كەتپەدى, ءتىلىن, مادەنيەتىن نەگىزىنەن ساقتاپ قالدى, سوندىقتان بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاندا بولاشاققا زور سەنىممەن قاراۋعا نەگىز بار. ال قازاق ۇلتى انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەندە عانا مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەدى.
امانكەلدى ايتالى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە
وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
