الەۋمەتتىك عىلىم: باسىمدىقتاردىڭ جاڭا مودەلى

ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى – عىلىمي باسىم­دىقتاردى ايقىنداۋ جۇيەسىندە جاتىر. ەلى­مىز­دە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تا­قى­رىپتارى, كوبىنە قوعام مەن ەكونو­ميكانىڭ سۇرانىسىنا باي­لانىستى ەمەس, عالىمداردىڭ مۇم­كىندىكتەرىنە قاراي بەلگىلەنەتىنى شىندىق.

سونىمەن قاتار عىلىم­دى قارجى­لاندىرۋدىڭ 7 باسىم­دىعى مەن 153 مامانداندى­رىل­عان باعىتتان تۇراتىن قازىر­گى قولدانىستاعى مودەلى  سترا­تەگيا­­لىق ماقساتقا نەگىزدەلۋى ءتيىس ەدى. ناتيجەسىن­دە, الەۋ­مەت­تىك ماسەلە­لەر ۇساق تاقىرىپتارعا بولشەكتەنىپ وتىر. سوندىقتان «XXI عاسىردا ەلدىڭ يدەو­لوگيالىق جانە قو­عامدىق تۇراق­تىلىعىن عىلىمي تۇرعىدا قالاي قامتا­ماسىز ەتۋگە بولادى؟» دەگەن سۇراق ءالى كوكەيكەستى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­­ما­لارىن ورىنداۋ اياسىندا اكا­دەميا عىلىمي باسىمدىق­تار­دىڭ ءتورت دەڭگەيدەن تۇراتىن جاڭا, يەرار­حيالىق مودەلىنە كوشۋدى ۇسىنادى:

1) ستراتەگيالىق دەڭگەي – ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكانىڭ باسە­كەگە قابىلەتتى سەكتورلارى ءۇشىن شەشۋشى ماڭىزى بار جوبالار;

2) پەرسپەكتيۆالىق دەڭگەي – الەمدىك دەڭگەيدەگى قۇزىرەتتەردى قالىپتاستىرىپ, ۇزاقمەرزىمدى تەح­نولوگيالىق الەۋەتتى قامتاما­سىز ەتەتىن باعىتتار;

3) بازالىق دەڭگەي – قولدان­بالى شەشىمدەردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزى سانالاتىن ىرگەلى جانە ينجەنەرلىك زەرتتەۋلەر;

4) الەۋەتتى كەڭەيتۋ دەڭگەيى – جاڭا جانە دامۋشى باعىتتاردى قولداۋ, رەزەرۆتى قالىپتاستىرۋ جانە عىلىمي پورتفەلدى ءارتا­راپ­تاندىرۋ.

بۇل مودەلدىڭ تۇپكى ءمانى مەم­لەكەت عىلىمدى جەكە-جەكە تا­قى­رىپتار جيىنتىعى رەتىن­دە ەمەس, ۇلتتىق مىندەتتەر پورت­فەلى رەتىن­دە باسقارۋعا قۇرىلادى. الەۋ­مەت­تىك عىلىم­دار ءۇشىن بۇل مودەل ماڭىزدى. ادام كاپيتالى, قوعام­دىق قاتىناستار, تاريح, تاربيە, ءتىل ساياساتى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپاسى مەن قۇقىقتىق ءتارتىپ ماسەلەلەرىنە قاتىستى زەرتتەۋ­لەر ستراتەگيالىق كونتۋردا ناق­تى ايقىندالۋعا ءتيىس. ويتكەنى ءدال وسى سالالار ەلدىڭ ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىگىن جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن ايقىندايدى.

الايدا مۇنداي جوعارى مارتە­بە ءجىتى جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. سۋبەكتيۆيزمدى بولدىرماۋ ءۇشىن ءبىز ءاربىر عىلىمي باعىت بو­يىنشا «ساراپتامالىق دەرەكتەمە» قۇرالىن ەنگىزەمىز. بۇل – عىلىمي الەۋەتتى, ناقتى قوعامدىق سۇرانىستى, كادرلىق بازانى جانە حا­لىقارالىق ترەندتەرگە ساي­كەستىكتى باعالايتىن قاتاڭ اۋديت. بۇل قادام الەۋمەتتىك  زەرت­تەۋلەردى «تاقىرىپتار جيىن­تىعىنان» ناقتى ناتيجەگە شىنايى سۇرانىسى بار ۇلتتىق مىندەتتەر جۇيەسىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ستراتەگيانىڭ ەكىنشى ەلەمەنتى – تسيفرلىق جىلدامدىق. الەمدىك ترەندتەردى دەر ۋاقىتىندا بولجاي الماساق, ەڭ ءمىنسىز دەگەن باسىمدىقتار مودەلى دە ءتيىم­سىز. سوندىقتان ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى كورەيا­نىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ينس­تيتۋتىمەن (KISTI) بىرلەسىپ, «AI SilkNet» ورتالىعىن – ۇلتتىق فورسايت پرەديكتيۆتى تالداۋ جۇيەسىن قۇردى. بۇل جۇيە جاريالانىمدار, پاتەنتتەر مەن تەحنولوگيالار سەكىلدى اۋقىمدى دەرەكتەردى ءبىرتۇتاس ينتەللەكتۋالدى تسيفرلىق ەكوجۇيەگە بى­رىك­تىرەدى. الەۋمەتتىك-گۋماني­تارلىق ماسەلەلەر ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى. ءبىز كوشى-قوندى باسقا­رۋ, تەڭسىزدىكپەن كۇرەس, ساياسي مادە­نيەتتى جانە اقپا­راتتىق ورنىق­تىلىقتى ارتتىرۋ سالالا­رىنداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىري­بەلەردى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە كورىپ, ولاردى جەدەل تۇردە ۇلت­تىق عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىر­مالارعا اينالدىرۋىمىز قاجەت. «AI SilkNet» – جاھاندىق اقپاراتتار اعىنىنداعى مەملەكەتتىڭ «كوزى».

ءۇشىنشى ەلەمەنت – باسەكەلەستىك ساپاسى مەن عىلىمي مىندەتتەردىڭ اۋقىمى. 2025–2027 جىلدارعا ارنال­عان باعدارلامالىق-نىسا­نالى قارجى­لاندىرۋ كونكۋرسىن­دا عىلىمي-تەح­ني­كا­لىق تاپ­سىر­­مالاردىڭ 42%-ى بويىن­شا ءبىر عىلىمي تاقىرىپقا ءبىر عانا ءوتىنىم كەلگەن. بۇل جاعداي اسىرە­­سە گۋمانيتارلىق بلوكتا انىق باي­­قا­لادى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ­لار عىلى­مي باعدارلامالار ارا­سىنداعى باسەكە­لەستىكتىڭ تو­مەن­دىگى ولاردىڭ ساپاسىن السى­رەتە­تىنىن كورسەتىپ وتىر. ءبىز­دىڭ ۇسى­نىسىمىز – ۇساق ءارى بىتى­راڭ­قى جوبالاردان ءىرى ترانس­ديس­تسيپ­لينار­لىق مەگاگرانتتارعا كو­شۋ. ءبىز سوتسيو­لوگتەردى, ەكو­نو­­ميس­تەردى, دەموگرافتاردى, زاڭ­گەرلەردى, پسيحولوگتەردى جانە IT مامان­دار­دى قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى سىن-قاتەرلەرى توڭىرەگىندە بىرىك­تىرۋىمىز كەرەك. مۇنداي مەگامىندەتتەر قاتا­رى­نا مىنالار جاتادى:

1. «دەموگرافيالىق تۇراقتى­لىق جانە كوشى-قون» – جاي عانا ستا­­تيستيكا ەمەس, قونىس­تا­نۋ مەن ەڭ­بەك نارىعىن مودەل­دەۋ. ياع­ني تۇر­عىنداردىڭ قونىس­تا­نۋىن, ىشكى جانە سىرتقى ميگرا­تسيا­­نى, ەڭبەك نا­رىعىن جانە دە­موگ­­­رافيا­لىق ۇدە­رىس­تەردىڭ الەۋ­­مەت­­تىك تۇراقتى­لىققا اسەرىن مو­دەلدەۋ.
2. «مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپا­سى جانە قۇقىقتىق جاڭ­عىر­تۋ» – رەفورمالارعا ارنال­عان دالەلدەمەلىك بازا. بۇل مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردى وڭتاي­لاندىرۋ, باسقارۋدىڭ اشىق­تىعى مەن تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
3. «ۇلتتىق بىرلىكتىڭ يدەولو­گيا­­لىق پلاتفورماسى» – قۇندى­لىقتاردى عىلىمي نەگىزدەۋ, ەتنوس­تار مەن ما­دەنيەتتەر اراسىن­داعى ينتەگراتسيانى نىعايتۋ, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى دامىتۋ.
4. «تسيفرلىق گۋمانيتاريس­تيكا جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى» – عىلىم, ءبىلىم جانە مەملەكەتتىك باسقا­رۋدا قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك كورپۋس­تارى مەن ساندىق مودەلدەرىن (LLM) جانە تالداۋ قۇرالدارىن جاساۋ.
5. ء«بىلىم بەرۋ مەن ادام كاپي­تالى­نىڭ جاڭا مودەلى» – جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ سىن-قاتەرلەرىنە بەيىمدەلۋ, بىلىكتى كادرلار دايار­لاۋ, XXI عاسىر داعدىلارىن دامىتۋ.
6. «سۋ قاۋىپسىزدىگى جانە الەۋ­مەتتىك-ەكولوگيالىق اداپتاتسيا» – سۋدى پايدالانۋ بويىنشا جاڭا «قوعامدىق كەلىسىم» مودەلىن ازىرلەۋ, تۇراقتى دامۋدىڭ قۇندى­لىقتىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن باعالاۋ.

بۇل مەگامىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە تەك ەسەپتەر ەمەس, قوس ماقساتتى كوزدەگەن (عىلى­مي ءارى باسقارۋشىلىق) ونىم­­دەر ۇسىنىلادى: ساياساتقا ار­نال­­عان شەشىمدەر پا­كەتى, ادىستە­مە­­لەر, تسيفرلىق پلاتفورمالار, الەۋ­مەتتىك احۋالدى ولشەۋ قۇرالدارى.

ءتورتىنشى ەلەمەنت – اۋماق­تىق تۇراقتىلىق جانە وڭىر­لەر­دىڭ ءرولى. عىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي وڭىر­­لىك تەڭگەرىم­سىزدىك ساقتالۋدا. قازىر عالىمداردىڭ 61%-دان استامى جانە بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ 71%-دان اس­تامى الماتى مەن اس­تانادا شوعىر­لانعان. بۇل زەرتتەۋ ۇيىمدارى مەن وڭىر­لەردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ ناقتى قاجەت­تىلىكتەرى اراسىنداعى الشاق­تىقتى كۇشەيتىپ, قولدانبالى عىلىم­نىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىر­­لىك عىلىمدى دامىتۋ جو­نىن­­دەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماق­­ساتىندا اكادەميا «قۋات­تى وڭىر­لىك عىلىم – قۋاتتى ءوڭىر» باعدارلاماسىنىڭ باستا­ما­شى­سى بولدى. وڭىرلىك تەڭ­گەرىم­سىز­دىكتى جويۋ جاڭا باسقارۋ تەحنولوگيالارىن قاجەت ەتەدى. جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار ءوڭىردى عىلىمي نەگىزدە باسقا­رۋ قۇرالى­نا يە بولۋى كەرەك. بۇل – تا­بيعي, دەموگ­رافيالىق, ەكو­نو­ميكا­لىق جانە الەۋمەتتىك دەرەك­تەردى شە­شىم قابىلداۋدى قول­داۋ جۇيەلە­رى­نە ينتەگراتسيا­لاۋ دەگەن ءسوز. وسى رەتتە ءبىز كەڭىستىك-ۋاقىتتىق جاساندى ين­تەل­لەكتىنى قولدانامىز. ول ميگ­راتسيالىق اعىنداردى بولجاۋعا, الەۋمەتتىك شيەلە­نىستىڭ جاسىرىن ايماقتارىن انىقتاۋعا قابىلەتتى ءارى باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىل­دانباس بۇرىن ولاردىڭ سالدارلارىن مودەلدەي الادى.

وسى لوگيكا بويىنشا اكادەميا ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن شەشىم قابىلداۋدى قولداۋ جۇيەسىن قۇ­رۋعا ارنالعان قاناتقاقتى عىلى­مي باعدارلامانى جۇزەگە اسى­رماق. اكادەميا بازاسىندا قى­تاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت زەرتحاناسى اشىلىپ, وتاندىق DeepBas جي مودەلىن قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى.

وسىلايشا, ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ ۇسىنىستارى ءبىر ارنا­عا توعىسقان تۇتاس جۇيە­گە اينالادى: ناقتى مەملەكەت­تىك مىندەتتەر (ماعىناسى ايقىن­دالماعان, تۇسىنىك­سىز تاقى­رىپتاردىڭ ورنىنا); با­سىم­دىقتاردىڭ اشىق كونتۋرلارى (بۇل جەردە الەۋمەتتىك عىلىمدار – ستراتەگياعا اينالادى); «AI SilkNet» اناليتيكالىق قۋاتى (تسيفرلىق فورسايت); اۋقىمدى پانارالىق مەگا­گرانتتار, ولار قوعام مەن وڭىرلەر­دىڭ دامۋىنا ناق­تى سەرپىن بەرەدى. سوندا عانا الەۋمەتتىك عى­لىمدار تەك «شىندىقتى ءپاس­سيۆتى تۇسىندى­رۋمەن» شەكتەل­مەي, قازاقستان­دى تۇراقتى, ادىلەت­تى ءارى با­­سەكەگە قابى­لەتتى ەتۋگە تى­كەلەي ۇلەس قو­ساتىن بەل­سەن­دى قالىپتاس­تىرۋشى كۇشكە
اينالادى.

اقىلبەك كۇرىشباەۆ,

پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, اكادەميك