كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كىسى قولىنان قازا تاپقان تالدىقورعاندىق ايزات جۇمانوۆا, ءوز ۇيىندە ءولى دەنەلەرى تابىلعان اتىراۋلىق ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جي ارقىلى جاسالعان ۆيدەو-ۇندەۋى مىڭداعان قارالىم جيناپ, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كوپشىلىككە تاراپ كەتتى. مۇنداي نۇسقاداعى ۆيدەو مارقۇمدار تۋىستارىنا ۇندەۋ جاساپ نەمەسە ءوز جانازاسىنا شاقىرعان سيپاتتا ازىرلەنگەن. قمدب ءوز مالىمدەمەسىندە يسلام ءدىنى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا, جاڭالىق اشۋعا تىيىم سالمايتىنىن ايتادى. الايدا بۇل ادامزات يگىلىگىنە, ادىلەتتىلىككە, ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلىپ, شاريعاتتىڭ اياسىندا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. كەز كەلگەن تەحنولوگيا يگى ماقساتتا قولدانىلسا, رۇقسات, ال جاماندىققا, زياندى ماقساتتا قولدانىلسا, تىيىم سالىنادى, ياعني ديپفەيك جاساۋعا جول جوق.
وسى ورايدا ديپفەيك دەگەنىمىز (اعىلشىن تىلىنەن deep learning – «تەرەڭ وقىتۋ», fake – «جالعان») جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ارقىلى جالعان بەينەجازبالار جاساۋ تەحنولوگياسى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
«Deepfake» تەحنولوگياسى ارقىلى ادامنىڭ شىن مانىندە ايتپاعان سوزدەرىن ايتقانداي نەمەسە ىستەمەگەن ءىس-ارەكەتتەرىن ىستەگەندەي ەتۋ, جالعان اقپارات تاراتۋ, شاريعات بويىنشا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. مۇنداي جالعان اقپارات تاراتۋ ەل تىنىشتىعىن بۇزىپ, قوعام ىشىندە ىرىتكى تۋدىرادى. الدىن الماسا, سالدارى ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنە سىزات ءتۇسىرىپ, قوعامعا زالالىن تيگىزەدى», دەلىنگەن قمدب رەسمي مالىمدەمەسىندە.
«Deepfake» ادەتتە وزگەگە زيان كەلتىرۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى. سونداي-اق مۇنداي كونتەنت ادامداردى قورقىتىپ, ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. ال يسلام ءدىنى ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەڭ ماڭىزدى ماقساتىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. ءتىپتى قالجىڭداپ قورقىتۋعا دا قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
مارقۇمداردىڭ بەينەسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن ديپنوستالگيا (Deep Nostalgia – «تەرەڭ ساعىنىش») تەحنولوگياسى بار. ولار نەيروجەلىلىك الگوريتمدەر نەگىزىندە ستاتيكالىق پورترەتتەردى انيماتسيالاۋ ارقىلى جاسالادى. ءمۇفتيات وسى ماسەلەگە قاتىستى دا تۇسىنىكتەمە بەردى. قمدب عالىمداردىڭ كوزقاراسىنا سۇيەنە وتىرىپ, اتالعان تەحنولوگيا مارقۇمداردى قورلاپ, قۇرمەتسىزدىك كورسەتسە, ونى قولدانۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى مارقۇمنىڭ ارتىنان ورىنسىز سويلەۋ, ونىڭ بەينەسىن انيماتسيالاپ وزگەرتۋ قۇرمەتسىزدىك سانالادى. سونداي-اق تەحنولوگيا ارقىلى مارقۇمنىڭ ك ۇلىپ نەمەسە قاباعىن ءتۇيىپ تۇرعان بەينەسىن كورسەتۋ عايىپتى بولجاۋعا سايادى. بۇعان قوسا مارقۇمنىڭ بەينەسىن وزگەرتۋ ەتيكالىق ءارى ءدىني تۇرعىدان دۇرىس ەمەس.
ديپنوستالگيا تەحنولوگياسىن ەگەر بەينە مارقۇمدى كەمسىتۋ, مازاق ەتۋ نەمەسە قورلاۋ ماقساتىن كوزدەمەسە, قولدانۋعا بولادى. بىرەۋگە زيان كەلتىرمەي جاسالعان بەينە تۋىستارىنىڭ قايعىسىن ارتتىرماۋى كەرەك. بەينە تۋىستارىنىڭ رۇقساتىمەن جاسالۋى قاجەت. جالپى, قايتىس بولعانداردىڭ فوتوسۋرەتىن پايدالانباس بۇرىن تۋىستارىنان رۇقسات العان ءجون.
«الدامشىلىق بولماۋعا ءتيىس. مۇنداي بەينەلەردى رەسمي قۇجاتتاردا نەمەسە شىن ۆيدەو رەتىندە قوعامعا تاراتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. پسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, ديپنوستالگيا تەحنولوگياسى باستاپقىدا جۇبانىش سەزىمىن بەرسە دە, ۋاقىت وتە كەلە ەموتسيونالدىق جانە پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس تۋعىزۋى مۇمكىن. بۇل ادامدى دەپرەسسياعا, ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا, پسيحولوگيالىق تاۋەلدىلىك, قوعامنان وقشاۋلانۋ سەكىلدى كەرى اسەرلەرگە الىپ كەلۋى ىقتيمال», دەپ مالىمدەدى ءمۇفتيات.
ەلىمىزدە ديپفەيك جاساعانداردى جازالاۋعا قاتىستى جەكە زاڭناما جوق, مۇنداي ارەكەتتەر كوبىنە قك 190-بابى (الاياقتىق, ايىپپۇل نەمەسە 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ), قك 274-بابى (جالعان اقپارات تاراتۋ: 3 000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل نەمەسە 3 جىلعا دەيىن بوستاندىعىن شەكتەۋ), قك 147-بابى (جەكە ومىرگە قول سۇعۋ) بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
وسى ورايدا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ديپفەيك جاسايتىنداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسى پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى.
«الەۋمەتتىك جەلىلەردە ديپفەيكتەردىڭ كوبەيىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بەلگىسىز ادامدار ءتۇرلى جالعان مالىمدەمەلەر جاساپ, شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات تاراتىپ جاتىر. اراسىندا قانداي دا ءبىر قورعا اقشا اۋدارۋعا شاقىرادى. بۇل – العاشقى دابىل بەلگىلەرى. الداعى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى دامي تۇسكەن سايىن مۇنداي جاعدايلار وتە ۇلكەن ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا قازىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن پىسىقتاۋىمىز قاجەت», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى مۇنداي كونتەنتتى جاساندى ينتەللەكت ەمەس, ادامدار جاسايتىنىن ايتىپ, ساقتىق شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتكەن ەدى.
«وسىنداي جالعان اقپارات پەن الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ ارتىندا ادامدار تۇر. سوندىقتان ولاردى الاياقتىق, بوپسالاۋ نەمەسە زاڭسىز اقشا جيناۋ باپتارى بويىنشا جاۋاپقا تارتۋ كەرەك. ارينە, بۇل وڭاي ماسەلە ەمەس. بىراق ەگەر بولاشاقتا قوعامدا ءتارتىپ ورناعانىن, ءبارى زاڭعا ساي بولعانىن قالاساق, وندا وسىنداي ارەكەتتەر ءۇشىن ناقتى جاۋاپكەرشىلىكتى دە قاراستىرۋىمىز قاجەت», دەدى سەنات توراعاسى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشاعا وقىرمان تارتۋ ماقساتىندا اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-ارەكەتتەرگە دە نازار اۋداردى. ويتكەنى جالعان اقپارات ارقىلى اۋديتوريا سانىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىندەر كوپ. قمدب تۇسىندىرمەسىنە سايكەس, فوللوۆەر (follower) – الەۋمەتتىك جەلىدەگى پايدالانۋشى, ول بەلگىلى ءبىر پاراقشانى قاداعالاپ, وندا جاريالاناتىن پوستتار, فوتو جانە ۆيدەولاردى باقىلايدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن ادام مەن كومپانيا ءوز پاراقشالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى قىزمەتتەرگە جۇگىنەدى. بۇل قىزمەتتەر فوللوۆەرلەر, لايكتار, كوممەنتاريلەر مەن باسقا كورسەتكىشتەردىڭ سانىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. پاراقشانىڭ فوللوۆەرلەر سانىن كوبەيتۋگە ونىڭ يەلەرى ارنايى قىزمەتتەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ولارعا بەلگىلى ءبىر سومانى تولەيدى», دەلىنگەن ءمۇفتيات حابارلاماسىندا.
قمدب الەۋمەتتىك جەلىدەگى فوللوۆەرلەر سانىن كوبەيتۋ ناعىز (شىنايى) جازىلۋشىلار ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن ايتادى. قىزمەت ناقتى اككاۋنتتى, پاراقشانى نەمەسە پوستتى ناسيحاتتاپ, اقپاراتتى پايدالانۋشىلار اراسىندا تاراتادى, وسىلايشا كەڭ اۋديتوريانى قامتىپ, لايك جيناۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ءمۇفتياتتىڭ اقپاراتىنا سايكەس, بۇل جاعدايدا قىزمەت اقىسى باسقا ادامعا كورسەتكەن ەڭبەگىنە تولەنەتىن تولەمگە ۇقساس. دىندە باسقا ادامنىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋگە رۇقسات بەرىلەدى.
سونداي-اق وقىرمان سانىن ارتتىرۋعا جالعان اككاۋنتتار (بوت) پايدالانىلادى. بۇل – ناقتى ادامداردىڭ تىركەلىپ, لايك باسۋى ەمەس, قولدان جاسالعان شىندىققا جاناسپايتىن ارەكەت. شاريعاتتا بۇعان تىيىم سالىنادى. سەبەبى ول ءىس-ارەكەت الدامشىلىق ءارى وعان تولەماقى الۋ كىسى اقىسىن جەۋ بولىپ سانالادى.
«ەگەر تاپسىرىس بەرۋشى فوللوۆەرلەر سانىن جاساندى ارەكەتتەر ارقىلى ارتتىرۋدى بىلسە وعان ءوزى تاپسىرىس بەرسە, كۇنانىڭ اۋىرلىعى ارتادى. بۇل ارەكەتتەر «جالعانداۋشى, بۇرمالايتىن, وتىرىكشى» ارەكەتتەرگە تەڭەستىرىلەدى, جانە شاريعاتقا قارسى. مۇسىلمان ادال بولۋعا جانە ادال ەڭبەكپەن تابىس تابۋعا مىندەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى قمدب.
جاساندى ينتەللەكت ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. الايدا ونى ەلدىڭ دامۋىنا ەمەس, تەرىس ماقساتقا پايدالانۋ وپا بەرمەيتىنى بەلگىلى. اسىرەسە باقيعا وزعانداردىڭ رۋحىن مازالاپ, مارقۇمدار بەينەسىن كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە جەكە مۇددەگە قولدانۋ ناعىز يمانسىزدىق دەر ەدىك.
