«ەلىمىز بىلتىر ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتوردا رەفورما جاساۋعا كىرىستى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ اۋقىمدى رەفورما. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ابدەن توزعان ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن شەشە الا ما؟ شىنىمەن دە ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق نىسانداردى جاپپاي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. ۇزىندىعى جۇزدەگەن شاقىرىم بولاتىن ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن جەلىلەر سالۋىمىز كەرەك. بۇگىندە وسى اۋقىمدى جوبانىڭ ەسەپ-قيسابى ازىرلەنىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە قاۋىپتى «قىزىل» ايماقتا تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى مەن جەلىلەر انىقتالدى», دەدى پرەزيدەنت.
بۇل سوزدەردەن پروبلەما تەك تەحنيكالىق توزۋدا ەمەس, ماسەلەگە ۇزاق جىل بويى جۇيەلى نازار اۋدارىلماعانىندا ەكەنىن كورۋگە بولادى. ءتارتىپ بويىنشا, ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم 25-30 جىل سايىن جاڭعىرتىلۋعا ءتيىس. بىراق ەلىمىزدە كوپتەگەن نىسان مۇنداي كەزەڭنەن ەكى ەسە ارتىق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان جىلۋ ماۋسىمىندا اپاتتار جيىلەيدى, ەلەكتر جۇيەسىندە جۇكتەمە كوتەرىلمەيدى, قۋات تاپشىلىعى تۋىندايدى, ءوندىرىس نىساندارى رەزەرۆتىك ەنەرگيا ساتىپ الادى, تۇتىنۋشىلار ءجيى اقاۋلاردان زارداپ شەگەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ونداعان جىل بويى ينفراقۇرىلىمعا جۇيەلى ينۆەستيتسيا سالىنباعان. بۇل تەك تەحنيكالىق پروبلەما ەمەس, رەفورمانى كەيىنگە ىسىرىپ كەلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق مودەلدىڭ سالدارى. سوندىقتان «قىزىل ايماقتاعى» جەو-لاردىڭ ازايۋى شۇعىل شارالاردىڭ العاشقى تەحنيكالىق ناتيجەسى, بىراق باستى مىندەت – جۇيەنى جاڭاشا قۇرۋ.
«ارزان تاريف» – الەۋمەتتىك ساياسات ەمەس, جاسىرىن سۋبسيديا. پرەزيدەنت ءتاريفتىڭ تومەن بولۋى – كەدەيلەردى قورعاۋ ەمەس, بايلارعا سۋبسيديا بەرۋ ەكەنىن ايتتى. بۇل ەلدەگى «ادىلەتسىز سۋبسيديا» مودەلىن ءدال سيپاتتايدى. ارزان ەلەكتر – ونەركاسىپكە ءتيىمدى, ارزان جانارماي – ترانزيت پەن ەكسپورتقا كەتەدى, ارزان تاريف – دەلدال مەن وليگوپولياعا پايدا. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسى ينفراقۇرىلىمدىق داعدارىس پەن الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك ءبىر پروبلەما ەكەنىن اشىپ وتىر», دەيدى ەكونوميكالىق ساراپشى الپامىس سەگىزباي ۇلى.
راسىندا سۇحباتتاعى نەگىزگى ساياسي قادام – «تاڭداۋلى توپقا ەمەس, مۇقتاج ادامعا كومەك» قاعيداتى. تاريف كوتەرۋ تۋرالى اشىق ايتۋ – پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە سيرەك كەزدەسەتىن ءادىس. «رەفورما بەلگىلى ءبىر ساياسي تاۋەكەلى بار باتىل شەشىم رەتىندە سيپاتتالعان. پرەزيدەنت, «جەكە ابىرويدى ويلاسام, بۇل جۇمىستى ىسىرار ەدىم» دەدى. بۇل جەردە بىرنەشە مەسسەدج بار. رەفورما – پوپۋليستىك ەمەس, كەشەندى ءارى ۇزاق مەرزىمگە جاسالادى. مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن «جالعان جەتىستىك» ارقىلى رەيتينگ جاساۋ باسىم بولعانىن دا سىنايدى. ونىڭ سالدارى بۇگىنگى ەنەرگەتيكالىق سالاداعى احۋال», دەيدى ساراپشى ساپارباي جوباەۆ.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ونىڭ پىكىرىنشە, رەفورما ۇكىمەت جۇمىسىنا «تەحنيكالىق ەمەس, قۇرىلىمدىق مىندەت» جۇكتەيدى. پرەزيدەنت ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ – ماسەلەنىڭ جارتىسى عانا ەكەنىن ايتادى. ناقتى تاپسىرما – نارىقتىق تەتىك قۇرۋ, ينۆەستيتسيانى ىنتالاندىرۋ, تاريف ارقىلى جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ. بۇل – پوستكەڭەستىك «كوممۋنالدىق سوتسياليزمنەن» نارىقتىق مودەلگە كوشۋ دەگەن ءسوز.
ەگەر رەفورما تولىق جۇزەگە اسسا, وندا ءۇش ناتيجە كۇتىلەدى: كوممۋنالدىق جەلىلەر جاڭعىرادى, الەۋمەتتىك سۋبسيديا شىن مۇقتاج جانعا بەرىلەدى, ەنەرگەتيكادا ينۆەستيتسيا, باسەكەلەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىك پايدا بولادى. وسى جاۋاپ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى «ارزان تاريف – الەۋمەتتىك ادىلەت» دەگەن ەسكى ستەرەوتيپتى بۇزىپ, رەفورمانى قوعامعا ءتۇسىندىرۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرگەن. بۇل – ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنىڭ الداعى جىلدارداعى باعىتىن ايقىندايتىن باستى ديسكۋرس.
ەلىمىزدەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى 1960–1980 جىلدارى سالىنعان. قوندىرعىلار مورالدىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن, ال جابدىقتىڭ ىستەن شىعۋ قاۋپى جىل سايىن ارتىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان ءۇي جىلۋسىز قالىپ, كاسىپورىنداردىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى بار.
ۇكىمەت قازىر بىرقاتار ستراتەگيالىق باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. سونىڭ قاتارىندا گەنەراتسيالىق قۋاتتى ارتتىرۋ, ترانسفورماتسيالىق قوسالقى ستانسالاردى جاڭارتۋ, جىلۋ جەلىلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىستىرۋ, تسيفرلاندىرۋ مەن ديسپەتچەرلىك باسقارۋدى جاقسارتۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سىندى مىندەتتەرى بار.
«ينفراقۇرىلىم نىساندارىن جاپپاي قىسقا مەرزىمدە سالۋ مەن جاڭارتۋ پايدالى بولعانىمەن, بۇل ءتاسىل بولاشاقتا بىرقاتار تاۋەكەلدى تۋىنداتادى. نەگىزگى ماسەلە – شىعىنداردىڭ كوپ بولىگى ءبىر مەزگىلدە پايدا بولىپ, بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمە بىردەن ۇلعايادى. مۇنداي جاعدايدا شىعىنداردى بىرنەشە جىلعا تەڭ دارەجەدە ءبولۋ مۇمكىندىگى جوعالادى», دەيدى ەconomyKZ-ءتىڭ تاۋەلسىز ساراپشىسى داۋلەت جامبايبەكوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 50 جىل وتكەندە وسى نىسانداردىڭ بارلىعى ءبىر ۋاقىتتا توزىپ, جاپپاي جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن كەزەڭگە كەلەدى. وسىلايشا, ينفراقۇرىلىمدى جاپپاي ءبىر مەزەتتە جاڭارتۋ بولاشاقتا دا قازىرگىدەي ءىرى شىعىندارعا اكەلەدى. سونداي-اق بۇل كەزەڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە تاپشىلىق جوعارى بولعان ۋاقىتقا تاپ بولۋى مۇمكىن.
«وسى ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الدىمەن قۇرىلىس پەن جاڭارتۋ باعدارلامالارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرعان دۇرىس. نىسانداردى ءبىر ۋاقىتتا ەمەس, ءار جىلداردا نەمەسە بەسجىلدىقتارعا ءبولىپ, پايدالانۋعا بەرۋ – ولاردىڭ توزۋ مەرزىمىن دە ءار كەزەڭگە بولەدى. ەكىنشى, ءار نىسانعا تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزگەن ءجون. ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىمنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن جەكە باعالاپ, شۇعىل جوندەۋدى شىنىمەن قاجەت ەتەتىنىن الدىڭعى قاتارعا شىعارۋ كەرەك. ءۇشىنشى, ءار وبەكت بويىنشا اقپارات اشىق بولۋ قاجەت. ساراپتاما قورىتىندىسى, جوندەۋ قۇنى, جاڭارتۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن مەرزىمى بارلىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. ءتورتىنشى, سىندارلى ينفراقۇرىلىمنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق بازاسىن قۇرۋ ءلازىم. ءار نىساننىڭ پاسپورتى بولۋى كەرەك. وندا تەحنيكالىق جاعدايى مەن توزۋ يندەكسى, سوڭعى جوندەۋ ۋاقىتى, كونسترۋكتسيالاردىڭ ەسەپتى قىزمەت ەتۋ مەرزىمى, جاقىن جىلدارعا ارنالعان اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جوسپارى, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ەنگىزۋدىڭ نەگىزدەمەسى كورسەتىلۋگە ءتيىس. بەسىنشى, ينفراقۇرىلىمدىق تسيكلدەردى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ شارت. ءىرى جوبالاردى 10–20 جىلعا ءبولىپ, ولاردىڭ باسىمدىقتارى مەن توزۋ مەرزىمدەرىن انىقتاپ, بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە قاراي كەزەڭ-كەزەڭگە بولۋگە بولادى. بۇل بيۋدجەتكە سالماق تۇسىرمەي, جۇكتەمەسىن تەڭ بولەدى», دەيدى د.جامبايبەكوۆ.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ قازىرگى رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ەكەنىن ايتتى. بۇل تەك ىشكى قاجەتتىلىك قانا ەمەس, حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرمەن دە بايلانىستى. سەبەبى ەلىمىز بۇگىندە رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىمەن سينحروندى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ءوزارا تاۋەلدىلىكتى ارتتىرادى ءارى جاۋاپكەرشىلىك تالاپتارىن كۇشەيتەدى.
قازىر يندۋستريانىڭ جاڭا تولقىنى پايدا بولىپ جاتىر. زاماناۋي ءوندىرىس, جاساندى ينتەللەكت, ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ كوبەيۋى, كولىك-لوگيستيكالىق حابتاردىڭ دامۋى – ءبارى دە قۋات تۇتىنۋىن ەسەلەپ ارتتىرادى. ەگەر ەنەرگەتيكا سالاسى وسى ءوسىمدى ىلەستىرە الماسا, ەكونوميكالىق جوسپارلار دا تەجەلۋى مۇمكىن.
ساراپشىلار ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا كەمىندە 10–15 جىلدىق ۇزاقمەرزىمدى باعدارلاما قاجەت ەكەنىن ايتادى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ەندى جۇيەلى ءتاسىل قالىپتاسىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, بۇرىن جاسىرىن بولعان پروبلەما «كۇن تارتىبىنە» شىعىپ, ول مەملەكەتتىڭ ءمان بەرەتىن ماڭىزدى ماسەلەسىنە اينالدى.
جالپى العاندا, ەنەرگەتيكا تەك ينفراقۇرىلىم سالاسى ەمەس. ول – ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, يندۋستريالىق دامۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن ەكسپورتتىق الەۋەتتىڭ نەگىزى. سوندىقتان ەسكى جۇيەلەردى جاڭارتۋ, جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ, ادام رەسۋرستارىن دايارلاۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزۋ – كەلەر ونجىلدىقتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
