ابزال نارىمبەتوۆ: مۇناي ەكسپورتتايتىن بالاما باعىتتاردى دامىتپاعانىمىز تاريحي قاتەلىك بولدى

بۇل شابۋىل كىمگە قارسى باعىتتالعان؟

ۋكراينا تاراپىنان كاسپي قۇبىر كاسىپورنىنا جاسالعان درون شابۋىلى ەل ينفراقۇرىلىمىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ, مۇناي ءوندىرىسى مەن ەكسپورتقا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. بۇل – ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ ىشكى ەپيزودى ەمەس.

ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان بۇل جاعدايعا بايلانىستى رەسمي تۇردە نوتا جولداندى. الايدا ماسەلەنى تەك ديپلوماتيالىق دەڭگەيدە شەشۋگە بولادى دەۋ – شىنايى احۋالدى تولىق باعالاماۋ بولار ەدى.

«بۇل ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى ماسەلە ەمەس. سەبەبى كقك ارقىلى وتەتىن مۇنايدىڭ 90%-ى قازاقستاندىكى, 10%-ى عانا رەسەيدىكى. سوندىقتان ونداي شابۋىلداردى تەك ديپلوماتيالىق جولمەن توقتاتپاي, جاعداي جاقسارمايدى. بىراق ديپلوماتيالىق جولمەن بولمايتىن بولسا, باسقا قانداي جولمەن توقتاتۋعا بولادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. كقك ارقىلى وتەتىن مۇنايدىڭ كوپ بولىگى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ەۋروپا ۋكرايناعا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. الايدا ۋكراينا كقك-عا شابۋىل جاساپ, ەۋروپانىڭ مۇناي ۇلەسىنە زاقىم كەلتىرىپ وتىر. بالكىم, باتىس ەلدەرىنە شابۋىلدىڭ سالدارىن توقتاتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزۋ قاجەت شىعار. سەبەبى, كقك-داعى شابۋىلدىڭ سالدارىن رەسەيدەن گورى ءبىز جانە باتىس ەلدەرىندەگى, ياعني اقش پەن ەۋروپا مۇناي-گاز كومپانيالارى كوبىرەك تارتىپ وتىر», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, بۇل ماسەلەنى كۇشتەپ پە الدە جۇمساق جولمەن بە – ايتەۋىر, باتىس ەلدەرىنە اشىق جەتكىزۋ قاجەت. ابزال نارىمبەتوۆ رەسەيدىڭ بۇل ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋعا اسا مۇددەلى بولماۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

«رەسەي بۇنى قاتتى توقتاتۋعا تىرىسپاۋى مۇمكىن. سەبەبى ينفراقۇرىلىم كوبىنە قازاقستان مەن باتىس ەلدەرىنە تيەسىلى. مۇندا رەسەيدىڭ ۇلەسى تومەن. سول سەبەپتى, قورعاۋعا قاتتى قىزىعۋشىلىق بولماۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.

بۇل جاعداي قازاقستان ءۇشىن تاۋەكەلدى ودان ءارى ارتتىرا تۇسەدى. ويتكەنى نەگىزگى ەكسپورتتىق ارنا ءبىر مەزەتتە گەوساياسي ويىنداردىڭ الاڭىنا اينالىپ وتىر.

قازاقستاننىڭ مۇنايىن تاسىمالدايتىن تانكەرلەر شابۋىلعا ۇشىرادى

درون شابۋىلى قازاقستاننىڭ مۇناي نارىعىنا اسەر ەتتى مە؟

ساراپشىنىڭ باعالاۋىنشا, كقك-نىڭ تولىق جۇمىس ىستەمەۋى ەلىمىزدىڭ مۇناي نارىعىنا وراسان سوققى بولدى. 2026 جىلدىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە-اق مۇناي ءوندىرىسى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. ال بۇل قازاقستان مەن باتىس كومپانيالارى ءۇشىن زيان.

«قازىر ءتۇرلى ەسەپتەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. كۇنىنە 800 مىڭ باررەل مۇنايدى تاسىمالداي الماي وتىر. ەكسپورتتالماعان مۇناي بالكىم 1 ملرد دوللارعا جەتەدى. ورتاشا ەسەپپەن – 1 ملرد دوللار قارجىدان قاعىلىپ وتىرمىز. بۇل – جالپى كىرىس. ونىڭ سالىعى, ءوز قۇنى ت.ب. بار. قازاقستان قۇنى 1 ملرد دوللارعا جۋىق مۇنايدى ەكسپورتتاي المادى», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.

بالاما باعىت نەگە جوق؟

قازاقستان مۇنايدى ەكسپورتتاۋدىڭ باسقا بالامالى جولدارىن ازىرگە تولىق پايدالانا الماي وتىر. بار بولعان كۇننىڭ وزىندە ولاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتى كقك-مەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى.

«كقك-نىڭ وتكىزۋ قابىلەتى وراسان. كقك ارقىلى 2024 جىلى 55 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتالسا, 2025 جىلى بالكىم 60 ملن توننا شىعار. قازاقستاندا 60 ملن توننا مۇنايدى شەتەلگە جىبەرە الاتىنداي باسقا باعىت جوق», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.

ساراپشى مىسال رەتىندە باكۋ – دجەيحان باعىتىن اتادى. ونىڭ مۇمكىندىگى – ءنابارى 1,5 ملن توننا.

«60 ملن پەن 1,5 ملن توننانى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. قىتايعا 1 ملن توننا عانا جىبەرە الامىز. 1 ملن توننا قايدا, 60 ملن توننا قايدا؟ كورىپ وتىرعانىڭىزداي, 60 ملن توننانىڭ وننان ءبىر بولىگىن دە جىبەرەتىندەي بالامالى جول جوق», دەدى ول.

قازاقستان مۇنايى تەڭىزگە نەگە جەتە الماي جاتىر؟

ءبىر باعىتقا تاۋەلدىلىك نەلىكتەن قاۋىپتى؟

ابزال نارىمبەتوۆ بۇل ماسەلەنى 2022 جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىن جاسىرمادى. ونىڭ سوزىنشە, مۇناي تاسىمالى ءبىر باعىتقا تاۋەلدى بولماۋى كەرەك.

«بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىزگە مينۋس. ءبىز تاۋەلسىز ەل بولساق تا, ءبىر باعىتقا ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز. مىسالى, قازاقستان بيۋدجەتىنىڭ 40-50%-ى مۇناي-گازدان كەلەدى, سونىڭ 40%-ى كقك ارقىلى تاسىمالداناتىن مۇنايدان تۇسكەن كىرىس. ءبىزدىڭ 80% مۇنايىمىز كقك ارقىلى ەكسپورتتالاتىندىقتان بۇل باعىت وتە ماڭىزدى», دەيدى ساراپشى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى: جەلتوقسان ايىندا كقك ارقىلى مۇناي جونەلتۋ كولەمى تومەندەدى

2026 جىل مۇناي-گاز سالاسىنا قانداي تالاپ قويادى؟

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2026 جىل EMIA وڭىرىندەگى مۇنايدى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ ءۇشىن ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسۋىنەن گورى كاپيتال تارتىبىنە باسىمدىق بەرىلەتىن كەزەڭ بولادى. ءىرى كومپانيالار بارلاۋ مەن وندىرۋدەن بۇرىن قولدانىستاعى كەن ورىندارىن جەتىلدىرۋ مەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتۋگە نازار اۋدارادى.

«بۇل ءتاسىل جاڭا وڭىرلەردەگى جوبالارعا دا اسەر ەتەدى. گايانا قۇنى تومەندىگىنىڭ ارقاسىندا تارتىمدىلىعىن ساقتايدى. ال ناميبياداعى جوبالار شىعىنداردى باقىلاۋ جانە سەنىمدى ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلۋى قاجەت. ءۇندىستان سەكىلدى رەتتەۋدە قيىندىقتارى بار ەلدەردە كەن ورىندارىن يگەرۋ – ءىرى ءبىر جولعى ينۆەستيتسيالاردان گورى كەزەڭدىك جوبالار مەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار ارقىلى جۇزەگە اسادى.

كاپيتال تارتىبىنە باسىمدىق بەرۋ ارقىلى جوبالاردى باقىلاۋ مەن تاۋەكەلدەردى باسقارۋدى كۇشەيتەتىن قۇرالدار مەن ادىستەردى كەڭىنەن قولدانۋعا بولادى. جۇمىس كولەمى, شىعىن جانە كەستەنى بىرىكتىرەتىن Enterprise Project Performance (EPP) پلاتفورمالارى, سونداي-اق نارىقتىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قۇرىلىس توقتاپ قالۋ تاۋەكەلىن ازايتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ كەڭىنەن تارالادى», دەدى ساراپشى.

قازاقستاننىڭ ءىرى كەن ورىندارىندا مۇناي ءوندىرىسى كۇرت تومەندەدى

جاساندى ينتەللەكت وپەراتسيالىق شىعىنداردى قالاي قىسقارتادى؟

كاپيتال تارتىبىمەن قاتار وپەراتسيالىق شىعىنداردى قىسقارتۋ دا نەگىزگى باعىتقا اينالىپ وتىر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى كەيبىر كومپانيالار قىزمەتكەرلەر سانىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر. Chevron كومپانياسىن باس ديرەكتورى مايك ءۋيردىڭ «جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ» دەگەن ءسوزى وسى احۋالدى ايقىن سيپاتتايدى.

 «ەكونوميكانىڭ ەڭ ۇلكەن پوتەنتسيالى – اكتيۆتەردى باسقارۋدا. ءواب (وندىرىستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ) جۇيەسىن زاۋىت دەڭگەيىندەگى تسيفرلىق ەگىزبەن بىرىكتىرۋ جابدىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى دەرەكتەردى ەڭبەك شىعىندارىن, قوسالقى بولشەكتەردى جانە ەنەرگيا تۇتىنۋدى ازايتاتىن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ شەشىمدەرىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بريتاندىق جانە اۆستراليالىق عالىمداردىڭ جاريالانعان زەرتتەۋلەرىنە سايكەس, مۇنداي كومبيناتسيا پايدالانۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارىن 20%-عا دەيىن تومەندەتە الادى. بۇل جەتىلگەن اكتيۆتى ۇتىمدى پايدالانۋدى جالعاستىرۋ مەن ونى جابۋ اراسىنداعى شەشۋشى فاكتور بولۋى ىقتيمال», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.

كتك-عا جاسالعان شابۋىل نە سەبەپتى ەل ازاماتتارىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى؟

ابزال نارىمبەتوۆ بۇل اسىرەسە كومپرەسسورلىق قوندىرعىلار, گاز تۋربينالارى, كاتاليتيكالىق كرەكينگ جانە گيدروكرەكينگ سەكىلدى كريتيكالىق جابدىقتاردا ايقىن بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

«اقاۋلاردى ەرتە كەزەڭدە بولجاۋ ارقىلى شىعىنداردى قىسقارتىپ قانا قويماي, Scope 1 جانە Scope 2 اياسىنداعى شىعارىندىلاردى دا ازايتادى. كومپانيالار جاساندى ينتەللەكتىنى تەك بەك-ءوفيستى اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن ەمەس, سونىمەن قاتار اسا ماڭىزدى اكتيۆتەردى باسقارۋ ءۇشىن دە كەڭىنەن قولدانا باستايدى. 2024 جىل جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بولدى. قىزمەتكەرلەردىڭ تەك تورتتەن ءبىرى عانا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيادا جاساندى ينتەللەكت قولدانىلاتىنىن ايتقان. سول كەزدە جي-ءدى قولدانۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جۇمىس پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جاقسارتۋ (30%), دەرەكتەر اناليتيكاسى ارقىلى ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋ (28%) جانە قاشىقتان مونيتورينگ بولدى», دەيدى ساراپشى.

مەتان مەن كومىرتەك ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟

ساراپشى ابزال نارىمبەتوۆ 2026 جىل مەتان شىعارىندىلارىن قىسقارتۋ مەن كومىرتەكتى ۇستاۋ تەحنولوگيالارىنىڭ وپەراتسيالىق مودەلدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالاتىن كەزەڭ بولۋى ىقتيمال دەپ سيپاتتايدى.

«شىعارىندىلاردى قىسقارتۋ – وپەراتسيالىق قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى باعىتى. 2025 جىل سالا ءۇشىن تابىستىلىعى تومەن نەمەسە نەگىزگى بيزنەس-مودەلگە سايكەس كەلمەيتىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىندەگى جاناما جوبالاردان باس تارتۋ كەزەڭى بولدى. 2026 جىل ءبىر مەزگىلدە شىعارىندىلاردى ازايتىپ, ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىن ەكى ستراتەگيانىڭ ۋاقىتى بولۋى مۇمكىن: مەتان شىعارىندىلارىن قىسقارتۋ جانە كومىرتەكتى ۇستاۋ, پايدالانۋ جانە ساقتاۋ (CCUS)», دەيدى ول.

حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى مەتان شىعارىندىلارى جىلىنا 120 ملن توننادان اسادى, ال ولاردىڭ شامامەن 70%-ى قولدانىستاعى تەحنولوگيالار ارقىلى ازايتىلۋى مۇمكىن.

«بۇل شارالاردىڭ كوپشىلىگى ءبىر جىلدان از ۋاقىتتا ءوزىن-ءوزى اقتايدى, ويتكەنى ۇستالعان گازدى نارىققا شىعارۋعا بولادى. بۇعان قوسا, مەتان شىعارىندىلارىن ءتيىستى تۇردە قىسقارتۋ ارقىلى 2024 جىلى 100 ملرد تەكشە مەتر گاز نارىققا جەتكىزىلۋى مۇمكىن ەدى, ال الەم بويىنشا جىل سايىن شامامەن 150 ملرد تەكشە مەتر گاز فاكەلدەردە جاعىلادى.

2026 جىل EMIA وڭىرىندەگى وپەراتورلار ءۇشىن مەتان شىعارىندىلارى مەن گازدى الاۋلاتىپ جاعۋدى بەدەلدىك ماسەلە ەمەس, ناقتى وندىرىستىك شىعىن رەتىندە قاراستىرا باستايتىن بەتبۇرىس كەزەڭى بولۋى ىقتيمال. كومپانيالار مەتان شىعارىندىلارىنىڭ قارقىندىلىعىن تومەندەتىپ, جەكەلەگەن اكتيۆتەردە تۇراقتى فاكەلدىك جاعۋدى بىرتىندەپ توقتاتادى. سپۋتنيكتەر ارقىلى انىقتالعان «سۋپەرەميتتەرلەر» جەدەل جويىلادى, ال تاۋەكەلى جوعارى وبەكتىلەردە ۇزدىكسىز مونيتورينگ جۇيەلەرى ەنگىزىلەدى. قازىرگى تاڭدا الەمدىك مۇناي مەن گاز ءوندىرىسىنىڭ تەك 5%-ى مەتاننىڭ دەرلىك نولدىك شىعارىندىلارى ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى, ال الداعى جىلدارى بۇل ۇلەس ءوسۋى ءتيىس.

جاساندى ينتەللەكت ستاتسيونارلىق داتچيكتەردەن, درونداردان جانە سپۋتنيكتەردەن الىنعان دەرەكتەردى بىرىكتىرە وتىرىپ, اعىپ كەتۋلەردى انىقتاۋدى جەدەلدەتەدى. قىسقاسى, دەكاربونيزاتسيا وپەراتسيالىق قۇرالدار ارقىلى شەشىلەتىن ناقتى وندىرىستىك مىندەتكە اينالىپ وتىر», دەيدى ساراپشى.

ەۋروپالىق مۇناي وڭدەۋ قۇلدىراپ بارا ما؟

ەۋروپاداعى مۇناي وڭدەۋ سالاسى قۇرىلىمدىق قىسقارۋ كەزەڭىن باستان كەشىرىپ وتىر. بىرقاتار زاۋىتتار جابىلىپ, كەيبىرى بيوجانارماي نەمەسە تۇراقتى اۆياوتىن وندىرىسىنە كوشىپ جاتىر. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سالا تولىق توقىراۋعا ۇشىراعان جوق.

«Shell ۆەسسەلينگتەگى (گەرمانيا) زاۋىتىن جاپتى, Petroineos گرەندجمۋتتاعى ءوندىرىستى توقتاتتى, تاعى بىرنەشە نىسان قايتا قاراۋ ساتىسىندا تۇر. سالالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, ەگەر تومەن مارجالار مەن ساياسي شەكتەۋلەر ساقتالسا, 2030 جىلعا قاراي ەۋروپا باستاپقى وڭدەۋ (CDU) قۋاتتارىنىڭ تاۋلىگىنە 2,1 ملن باررەلگە دەيىنىن جوعالتۋى مۇمكىن.

2027 جىلعا قاراي ەۋروپا شيكى مۇناي وڭدەۋ قۋاتتارى از, بىراق ورتاشا جۇكتەمەسى جوعارى جانە تومەن كومىرتەكتى ينتەگراتسيالانعان قوندىرعىلارى كوپ جاڭا كەزەڭگە قادام باسادى. قۇندىلىق تەك وڭدەۋ كولەمىمەن ەمەس, ەنەرگيا تيىمدىلىگىمەن, سەنىمدىلىكپەن جانە يكەمدىلىكپەن انىقتالادى.

سەنىمدىلىك شەشۋشى فاكتورعا اينالۋدا. ورتاشا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى ء(موز) جوسپاردان تىس توقتاۋلار جىل سايىن ونداعان ميلليون دوللار شىعىن اكەلەدى. زاۋىتتار كاسىپورىن دەڭگەيىندەگى اكتيۆتەردى باسقارۋ (EAM) اياسىندا APM جۇيەلەرىن ەنگىزىپ, پروتسەستەردى باسقارۋدىڭ وزىق جۇيەلەرى مەن بولجامدىق اناليتيكانى پايدالانا وتىرىپ, جىلۋ تاسىعىش قوندىرعىلار مەن سۋتەك جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدا. ەۋروپاداعى بىرقاتار الاڭدار «تسيفرلىق جوندەۋ» جۇرگىزىپ, وزگەرىستەردى باسقارۋ جانە جۇمىسقا رۇقساتتاردى باقىلاۋ ءۇشىن بۇكىل زاۋىت دەڭگەيىندەگى تسيفرلىق ەگىزدەردى قۇرۋدا. باسقا سالالاردان الىنعان تاجىريبە, مىسالى جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ جانە «قاعازسىز» وپەراتسيالىق مودەلدەر, ءموز-دەردىڭ الەۋمەتتىك ليتسەنزياسىن نىعايتا وتىرىپ, وتىن تۇتىنۋدى قالاي قىسقارتۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى», دەيدى ساراپشى.

ابزال نارىمبەتوۆتىڭ پايىمىنشا, مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءاربىر قۇلدىراۋ كەزەڭى – باسەكەلىك ارتىقشىلىق قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك.

«بۇل ينۆەستيتسيالار ءبىر قاراپايىم مىندەتتى شەشەدى: 2026 جىل مۇناي-گاز كومپانيالارى ءۇشىن كەزەكتى تسيكلدىڭ اياقتالۋى بولۋى ءتيىس. مۇنداي كەزەڭدەر مارجاعا, شىعىندارعا جانە كاپيتالدىق سالىمدارعا قىسىمنىڭ كۇشەيۋىمەن سيپاتتالادى. بۇرىنعىداي «مۇناي-گاز ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋى» تۋرالى مالىمدەمەلەر ايتىلادى. الايدا مۇنداي بولجامدار 1920 جىلدان بەرى جاسالىپ كەلەدى جانە ءاردايىم قاتە بولىپ شىقتى. شىندىق مىنادا: سالاعا ءتان «بۋم – قۇلدىراۋ» تسيكلدارىندا ءدال وسى قۇلدىراۋ كەزەڭى باسەكەلىك ارتىقشىلىق قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل كەزەڭنەن ءساتتى وتكەن كومپانيالار العا شىعادى», دەپ تۇيىندەدى ابزال نارىمبەتوۆ.