كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ جالپى سانى 9,2–9,3 ملن ادامدى قۇراسا, سونىڭ شامامەن 2,2 ميلليونى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. بۇل دەگەنىمىز – ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىعى (شامامەن 23–24%) – رەسمي جالدامالى جۇمىسشى ەمەس, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن جاندار.
ستاتيستيكاعا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, بىرقاتار قىزىقتى ءۇردىستى بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ دەنى الماتى, استانا سياقتى مەگاپوليستەردە شوعىرلانسا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى جونىنەن تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىستارى كوش باستاپ تۇر. تۇركىستان وبلىسىنىڭ وزىندە عانا 370 مىڭنان استام ادام وسى ساناتقا جاتادى. بۇل احۋال وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ەرەكشەلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ورىن الىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋلارىندا ەڭبەك نارىعىن ءارتاراپتاندىرۋ, ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىمەن تولىق قامتۋ ماسەلەسىن ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. وسى ورايدا 2023 جىلى قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكس ۇلكەن بەتبۇرىس بولدى. بۇرىنعى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ توقتاتىلعانى بەلگىلى. بۇل قادام العاشىندا قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋدىرعانىمەن, ۇكىمەتتىڭ ماقساتى ايقىن – ازاماتتاردى «ۋاقىتشا» تولەمدەردەن تۇراقتى, زاڭدى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە اينالدىرۋ بولدى. قازىردە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا بىرنەشە ءتيىمدى رەجىم ۇسىنىلىپ وتىر. ايتالىق, ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا (E-Salyq Business) رەجىمى ارقىلى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋ وڭايلاتىلعان, تابىستىڭ 1%-ى عانا سالىق رەتىندە تولەنەدى. ياندەكس, Glovo, Wolt سەكىلدى پلاتفورمالاردا جۇمىس ىستەيتىندەرگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلعان. وندا سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى (زەينەتاقى, ءمامس) وپەراتورلار اۆتوماتتى تۇردە ۇستاپ قالادى.
بۇگىندە تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى مەن كۋرەرلەر – قالا تىرشىلىگىنىڭ اجىراماس بولىگى. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, ەلىمىزدە پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 500 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. ەكونوميست-ساراپشى ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىنشە, بۇل سالانىڭ ەكى ۇشى بار.
ء«بىر جاعىنان, پلاتفورمالىق جۇمىس جاستار مەن ۋاقىتشا جۇمىسسىز جۇرگەندەرگە تاپتىرماس تابىس كوزى. يكەمدى كەستە, كۇندەلىكتى تولەم – ۇلكەن ارتىقشىلىق. ەكىنشى جاعىنان, ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى تولىق قورعالماعان. ەڭبەك دەمالىسى, اۋرۋحانا پاراعى دەگەن ۇعىمدار جوق. ۇكىمەتتىڭ قازىرگى ساياساتى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا, ولاردى ءمامس پەن زەينەتاقى جۇيەسىنە تارتۋعا باعىتتالعان, بۇل وتە دۇرىس قادام», دەيدى مامان.
جالپى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى شارتتى تۇردە ءونىمدى, ءونىمسىز دەپ, ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان ءجون. ءونىمدى توپقا تابىسى تۇراقتى, كاسىبى دامىپ كەلە جاتقان فريلانسەرلەر, تاكسيستەر, شاعىن تسەح يەلەرى جاتادى. ءونىمسىز توپقا كوبىنە اۋىلدىق جەردەگى, ءوز وتباسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن عانا مال ۇستاپ, باقشا ەگەتىن تۇرعىندار كىرەدى. الەۋمەتتانۋشى ايگۇل سادۋاقاسوۆا بۇل ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك استارىنا تەرەڭىرەك دەن قويادى.
ء«بىز ستاتيستيكا قۋالاپ, ساندارعا الدانباۋىمىز كەرەك. ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىلعاندار – شىن مانىندە جاسىرىن جۇمىسسىزدار. ولاردىڭ تابىسى كۇنكورىستەن اسپايدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان «باستاۋ بيزنەس» سەكىلدى گرانتتار, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر وسى توپتى ناعىز كاسىپكەرلەر قاتارىنا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بۇل جەردە قارجىلىق ساۋاتتىلىق ماسەلەسى الدىمىزدان شىعادى», دەيدى ساراپشى.
ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون, مەملەكەت «كولەڭكەدەن شىعۋدى» قۇرعاق تالاپ ەتىپ قانا قويماي, ونىڭ قارىمتاسىنا اۋقىمدى قولداۋ شارالارىن ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار جەڭىلدەتىلگەن جارنا تولەۋ ارقىلى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ تولىق پاكەتىنە قول جەتكىزە الادى. بۇل اسىرەسە قىمبات وپەراتسيالار مەن سكرينينگتەر قاجەت بولعاندا ماڭىزدى. ەڭ تومەنگى جارنالاردى تولەۋ ارقىلى بولاشاقتا بازالىق زەينەتاقىدان بولەك, جيناقتاۋشى زەينەتاقى الۋ قۇقىعىنا دا يە بولادى. سونداي-اق جاڭادان تىركەلگەن شاعىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن تەكسەرىستەرگە موراتوري, جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجىمى (بولشەك سالىق) قاراستىرىلعان. Enbek.kz پورتالى ارقىلى تەگىن كاسىبي كۋرستار وقىتىلىپ, سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا جاعداي جاسالعان.
جاڭا سالىق كودەكسىنە سايكەس, بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە تەك ءۇش سالىق رەجىمى قالادى. سونىڭ ءبىرى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا ارنالعان سالىق رەجىمى. ۇكىمەت بىلتىرعى 21 قاراشاداعى قاۋلىسىمەن وسى, جاڭا ارناۋلى سالىق رەجىمىن (اسر) قولدانۋعا رۇقسات ەتىلەتىن 46 قىزمەت ءتۇرىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتتى. تىزىمگە كۇندەلىكتى تۇرمىستا سۇرانىسقا يە, شاعىن كاسىپ يەلەرى ءجيى اتقاراتىن قىزمەت تۇرلەرى ەنگەن. ايتالىق, قۇرىلىس, جوندەۋ جۇمىستارى: سىلاق, اعاش شەبەرلىگى, ەدەن جابۋ, سىرلاۋ, تۇرمىستىق تەحنيكا, جيھاز, كومپيۋتەر, ساعات پەن زەرگەرلىك بۇيىم جوندەۋمەن اينالىساتىندار. سونداي-اق كولىك سالاسىندا تاكسي جۇرگىزۋ, جۇك تاسىمالداۋ, جەڭىل, جۇك كولىكتەرىن جالعا بەرەتىندەر دە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار قاتارىنا جاتادى. ءتۇرلى م ۇلىكتى باسقارۋ باعىتىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن, كەڭسە جابدىقتارىن, سپورت قۇرالدارىن جالعا بەرەتىندەر دە, كلينينگ, كىر جۋ, شاشتاراز, سۇلۋلىق سالوندارى, ءتۇرلى تۇرمىستىق زاتتاردى جوندەۋمەن اينالىساتىندار دا وسى سالىق رەجىمىن قولدانا الادى. تىزىمدە شىعارماشىلىق, مادەنيەت سالاسىنداعى سۋرەتشىلەر مەن جازۋشىلاردىڭ ەڭبەگى, فوتوسۋرەت قىزمەتى, مۋزىكالىق اسپاپ جاساۋ, جوندەۋ دە بار. بۇدان بولەك, سپورت, مادەنيەت, قوسىمشا ءبىلىم سالالارىنداعى قىزمەتتەر دە جاڭا رەجىم اياسىندا جۇزەگە اسادى. سونىمەن قاتار ۆەتەرينارلىق قىزمەت, اۋدارما ءىسى, ءۇي جۇمىسكەرلەرى دە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇل شەشىم – ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋعا, سالىقتىق ەسەپتىلىكتى جەڭىلدەتۋگە, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ سەكتورىنداعى كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى رەفورمانىڭ ءبىر بولىگى. جاڭا اسر جەكە كاسىپكەر مارتەبەسى جوق, جالدامالى قىزمەتكەرى جوق ازاماتتاردىڭ زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىنە بارىنشا قاراپايىم ءارى قولجەتىمدى تەتىك رەتىندە ازىرلەنگەن.
ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋدىڭ قاجەتى جوق. تابىس سالىعىنان تولىق بوساتىلادى, تەك تابىسىنىڭ 4%-ىن الەۋمەتتىك تولەمدەر رەتىندە اۋدارىپ وتىرادى. بۇكىل سالىقتى ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەۋگە بولادى. ال ينتەرنەت-پلاتفورمالاردان تابىس تاپقان جاعدايدا تولەمدەردى ۇستاۋ مەن اۋدارۋدى پلاتفورما وپەراتورلارىنىڭ وزدەرى جۇرگىزەدى.
الەۋمەتتىك تولەمدەردى 4%-دىق بىرىڭعاي مولشەرلەمەگە ەنگىزۋ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋعا, زەينەتاقى جيناقتارىنا, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ارقىلى ولار بۇعان دەيىن نەگىزىنەن رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا عانا قولجەتىمدى بولعان الەۋمەتتىك قورعاۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
جاڭا اسر-ءدى ەنگىزۋ – ەكونوميكانىڭ ەداۋىر بولىگىن كولەڭكەدەن شىعارۋ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردى تولىققاندى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ولاردى رەسمي ەڭبەك نارىعىنا ينتەگراتسيالاۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام. بۇل جەڭىلدىك اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتىپ قانا قويماي, زاڭدى ەكونوميكالىق ستاتيستيكانىڭ قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتەدى. مەملەكەتكە دە, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ءاربىر ازاماتقا دا بارىنشا ءتيىمدى شەشىم.
جىلدىڭ ەندى باستالعانىنا قاراماستان, جاڭا جۇيە جەمىسىن بەرە باستادى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى رەسمي حابارلاعانداي, قاڭتاردىڭ العاشقى 10 كۇنىندە جاڭا سالىق كودەكسى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى 66 مىڭ جەكە تۇلعا قىزمەتىن زاڭداستىرىپ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مارتەبەسىندە جۇمىس ىستەي باستاعان. «مۇنداي ناتيجە جاڭا جىلدان كۇشىنە ەنگەن ارناۋلى سالىق رەجىمىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. بۇل – ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەيتىن, تابىس تاباتىن جەكە تۇلعالار ءۇشىن بارىنشا قاراپايىم, ىڭعايلى سالىق رەجىمى», دەپ جازىلعان حابارلامادا.
تۇپتەپ كەلگەندە, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ – ەندىگى جەردە «امالسىزدىڭ كۇنى» ەمەس, الەمدىك ەكونوميكالىق ترەندتىڭ ءبىر بولىگى. مەملەكەتتىڭ مىندەتى – وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى قىسىپ, سالىققا ماجبۇرلەۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردى زاڭدى ورىسكە شىعارىپ, الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
بۇگىندە ۇكىمەت تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بيۋروكراتيانى جويىپ, «سمارتفونداعى سالىق» قاعيداسىنا كوشىپ جاتىر. بۇل – قۇپتارلىق ءىس. دەگەنمەن, ساراپشىلار ايتقانداي, باستى ماسەلە – حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ. ەگەر ازاماتتىڭ تاپقانى شاي-پ ۇلىنان ارتىلسا, ول سالىق تولەۋدەن دە, بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا سالۋدان دا قاشپايدى. سول تۇرعىدا ەڭبەك نارىعىنىڭ ەرەكشە بۋىنى سانالاتىن وسى ۇلكەن شوعىردىڭ الەۋەتىن دۇرىس پايدالانۋ جاڭا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋدىڭ قالاۋلى ءبىر باعىتى بولىپ قالا بەرەدى.
