سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆالەري بۋگاەۆ
ەلىمىزدە ءسابىز ەكسپورتىنا ءۇش ايلىق ۋاقىتشا شەكتەۋ ەنگىزىلۋى مۇمكىن. جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇل قادامنىڭ ماقساتى – ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن تۋدىرماي, باعانى تۇراقتى ۇستاۋ. الايدا پاۆلودار وبلىسىنىڭ فەرمەرلەرى سابىزگە سۇرانىس قازىردىڭ وزىندە تومەندەپ كەتكەنىن العا تارتىپ وتىر. ال قويما تولى توننا-توننا ءونىم. ەكسپورت شەكتەلسە, ونسىز دا ارزان ءونىمدى وتكىزۋ ءبىر باسقا, قويمالاردا ءشىرىتىپ الۋ ماسەلەسى شىعىپ تۇر. ەرتىس-بايان وڭىرىندە ءسابىز وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار وتە كوپ. اسىرەسە, چەرنوياركا القابى مەن اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماعىندا كارتوپ پەن سابىزگە دەن قويىپ, ناپاقاسىن سودان ايىرىپ وتىرعان فەرمەرلەر جۇزدەپ سانالادى. جوعارىداعى ءىس-شارا جۇزەگە اسسا, شارۋالاردىڭ قولدارى بايلانىپ, ولار وراسان زور شىعىنعا باتۋى ىقتيمال.
«چەرنوياركا» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى نيكولاي نادەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, شارۋاشىلىقتىڭ قويماسىندا جينالعان توننا-تونا ءسابىز ءۇيىلىپ جاتىر. ال جەرگىلىكتى نارىقتا الۋشى جوقتىڭ قاسى.
ء«بىزدىڭ وبلىستىڭ شارۋالارى كارتوپتى دا, ءسابىزدى دە وتە كوپ ەگەدى, ايماعىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىنەن اناعۇرلىم كوپ. كووپەراتيۆىمىزدىڭ ونىمدەرىن جەرگىلىكتى نارىقتان ساتىپ الىپ جاتقاندار وتە از. ەسەسىنە كورشىلەس ەلدىڭ بىرنەشە ايماعىنان تۇراقتى سۇرانىس بار. ەرتەڭ شەكتەۋ ەنگىزىلسە, ءبىزدىڭ الا جازداي ءوسىرىپ, جيىپ العان كول-كوسىر ءونىمىمىز وتپەي, قويمالاردا ءشىرىپ كەتەتىنى انىق. ەندى ءبىر ايدان كەيىن قويمالارداعى ءسابىز ب ۇلىنە باستايدى, سەبەبى ءونىمنىڭ ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. ەندەشە ءبىز مىڭداعان توننا ءسابىزدى كۇرەسىنگە لاقتىرامىز دەگەن ءسوز. ال فەرمەرلەردىڭ موينىندا ميلليونداعان تەڭگە نەسيە, ليزينگ بار. بىزگە سوندىقتان ءوز ءونىمىمىزدى وتكىزەتىن ءدالىز كەرەك. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك نارىعىنا تەرىسكەيدەگى كورشىمىزدەن 300 مىڭ توننا ءسابىز كىرگەنى تۋرالى اقپارات الىپ وتىرمىز. نەگە ءبىزدىڭ كارتوپتى المايدى؟ بۇل جاعى بىزگە بەيمالىم. سايىپ كەلگەندە تۇسىنىكسىز, شارۋالار ءۇشىن وتە ءتيىمسىز جاعداي قالىپتاسىپ وتىر», دەپ قىنجىلادى ول.
«انداس» شق باسشىسى زەينوللا سالمەنباەۆ مۇنداي شەكتەۋدى جيىلەتسە, ەرتەڭگى كۇنى كوكونىس وسىرەتىن شارۋا تاپپاي قالامىز دەپ دابىل قاعىپ وتىر.
«كەز كەلگەن مەملەكەت تاۋار وندىرۋشىلەرىن, نارىعىن قورعايدى. ال بىزگە كەرىسىنشە كەدەرگى كەلتىرىلمەكشى. ەگەر ءسابىز ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويىلسا, قازىرگى كۇندە تاۋارىمىزدى وتكىزىپ وتىرعان نارىعىمىزدان ايىرىلامىز. وزبەكستان, قىرعىزستان ەلدەرى بىرەسە ساتىپ, بىرەسە شەكتەۋمەن جۇرسەك, سەنىمسىز سەرىكتەس رەتىندە ءبىزدىڭ تاۋاردان باس تارتادى. ودان كەيىن ەشكىم وسىرگىسى دە كەلمەيدى. مىسالى,چەرنوياركادا تەك ءسابىز عانا ەگەتىن شارۋاشىلىقتار بار. ولاردىڭ كۇيى نە بولادى؟», دەپ كۇيىنەدى تاجىريبەلى فەرمەر.
رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى قويمالار ءسابىزدىڭ كيلوگرامىن نەبارى 70-80 تەڭگەدەن بوساتىپ جاتىر. ياعني باعا ارزان, ونىمگە تاپشىلىق جوق. ەندەشە قويما تولى ءسابىز وتاندىق نارىقتاعى سۇرانىستى جاۋىپ تۇرسا شەكتەۋ ەنگىزۋدىڭ قانداي پايداسى بار؟ فەرمەرلەر مۇنداي شەكتەۋدىڭ سالدارى الداعى ۋاقىتتا ءسابىز القاپتارىن قىسقارتۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن, سالدارىنان ءونىمنىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى.
جەلتوقسان ايىندا ءسابىز, قانت جانە جۇمىرتقا باعاسى تومەندەدى
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وبلىستا 5 مىڭ گەكتارعا ءسابىز ەگىلىپ, 165 مىڭ توننا ءونىم الىنعان. وتكەن جىل سوڭىنا دەيىن 8,9 مىڭ تونناسى وزبەكستان مەن رەسەيگە ەكسپورتتالسا, جىل باسىنان بەرى ءبىراز بولىگى ساتىلعان. قازىرگى تاڭدا قويمالاردا 64 مىڭ توننا ءسابىز بار. ونىڭ تەڭ جارتىسى توڭازىتقىش جابدىقتارى جوق قويمالاردا ساقتاۋلى. ول ارى كەتسە 1-1,5 اي ساقتالادى. كۇن جىلىنا, بىردەن بۇزىلا باستايدى. ال ناۋرىز ايىنان باستاپ ەلىمىزگە وزبەكستاننان جاڭا ءوسىپ شىققان يمپورت ءسابىز اعىلا باستايتىنىن ەسكەرسەك, جەرگىلىكتى قويمالاردا ساقتالىپ تۇرعان مىڭداعان توننا ءسابىزدى كۇرەسىنگە تاستاۋعا تۋرا كەلەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ ماسەلەگە ەل پارلامەنتى نازار اۋدارىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, ەل قويمالارىندا, سونىڭ ىشىندە پاۆلودار جەرىندە ءونىمنىڭ جەتكىلىكتى كولەمى ساقتاۋلى. ادەتتە ارتىق ءونىم ەكسپورتقا شىعارىلاتىن. بىراق بيىل ونىمگە سۇرانىس بولماي تۇر.
«بۇعان دەيىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى كارتوپقا دا شەكتەۋ ەنگىزگىسى كەلگەن. ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرىپ, ابىروي بولعاندا ول شەشىم جۇزەگە اسپادى. ەندىگى كەزەك سابىزگە تىرەلىپ وتىر. نەگىزى بۇل جەردەگى ماسەلە جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ «باعا ءوسىپ كەتسە, ونى قالاي تەجەيمىز» دەگەن نيەتىنەن تۋىنداپ وتىر. ياعني مينيسترلىك باعانىڭ ودان ءارى ءوسىپ كەتۋىنەن قورقادى, بىراق ونى تەجەيتىن تەتىك ويلاپ تاپپاعان. ولار فەرمەرلەردە قانداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعانىنان بەيحابار. ەكسپورتتى شەكتەسەك, باعا وسپەيدى دەگەن ۇسىنىس ويعا سىيمايدى. الايدا تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سياقتى, ەرتەڭ ءبىزدىڭ حالىقارالىق ەكسپورت نارىعىنداعى ورنىمىزدى كورشى ەلدەردىڭ جەتكىزۋشىلەرى تارتىپ الاتىنى ءسوزسىز. ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە شىن مانىندە قاۋىپ تونسە عانا شەكتەۋ جاسالسىن دەگەن تالاپ قويىپ وتىر. ال ونداي قاۋىپ قازىر بايقالمايدى», دەيدى دەپۋتات.
نۇرجان اشىمبەتوۆ وڭىرلەردە باعانى ىرىقتاندىرۋ, فەرمەرلەر مەن دۇكەندەر اراسىندا ءونىمدى تىكەلەي جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ناشار دەگەن پىكىردە. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى, الايدا وبلىستاردا ىستەلگەن شارۋا ماردىمسىز. ونىڭ ويىنشا, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءىرى جەتكىزۋشىلەر ءىرى قالالاردا ازىق ونىمدەرىنىڭ حابتارىن, اتاپ ايتقاندا, «كوتەرمە-بولشەك ساۋدا ورتالىقتارىن» تۇرعىزۋى, ال ونىڭ قۇرىلىسىنا ۇكىمەت جەڭىلدەتىلگەن پايىزبەن قاراجات ءبولۋى كەرەك. ەسەسىنە وڭىرلەر اراسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا ءىرى جەتكىزۋ جۇيەلەرى ۇيىمداستىرىلادى. نارىقتى جاۋلاپ العان يمپورت ونىمنەن بىرتىندەپ ارىلامىز.
«ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمبات بولۋىنا وڭىرلەر اراسىنداعى لوگيستيكانىڭ دامىماي وتىرعانى سەبەپ. ءوزىڭىز قاراڭىز, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە تەك كورشى مەملەكەتتەن يمپورت كوكونىس ونىمدەرى كەلەدى. ال باعاسى پاۆلوداردىكىنەن قىمبات. ەگەر وبلىستار اراسىندا بايلانىس ورناسا, بۇل تۇتىنۋشىلارعا دا, فەرمەرلەرگە دە اسا ءتيىمدى بولار ەدى عوي. فەرمەرلەردىڭ ارزان ءونىمىن الاتىن الىپساتارلار قازىر ويىنا كەلگەن باعاسىن قوياتىن بولدى. تۇتىنۋشى سورەسىنە دەيىن ول 3 رەت قىمباتتايدى. ماسەلەن ءىرى جەتكىزۋشى قويمادان ءسابىزدى 80 تەڭگەگە الىپ, ونى ۇساق جەتكىزۋشىلەرگە قىمباتقا ساتادى دەلىك. ال ۇساق كومپانيالار وعان تاعى ۇستەمە قوسىپ, دۇكەندەرگە جونەلتەدى. دۇكەندەر ءوز كەزەگىندە پايداسىز قالماۋى ءۇشىن باعاعا ءوز مارجاسىن قوسىپ جىبەرەدى. 80 تەڭگەنىڭ ءسابىزى دۇكەندەردە 200 تەڭگەگە ساۋدالانىپ جاتىر. كارتوپ تا سولاي, فەرمەردەن 120 تەڭگەگە الىنىپ, 250 تەڭگەگە ساتىلادى. بۇل – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي اينالىساتىن جۇمىسى. ساۋدا جۇيەسىن رەتتەمەي, باعا ماسەلەسى شەشىلمەيدى. ءبىز ءونىم وندىرۋشىلەرمەن ەمەس, الىپساتارلارمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. بىرەسە, ەتكە, بىرەسە تىرىدەي مالعا, بىرەسە كارتوپ پەن ءسابىز ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويامىز. مۇنداي ورىنسىز ارەكەتتەر ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن وراسان زور شىعىنعا باتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعانىمىزدى ۇعۋىمىز كەرەك», دەپ قوستى ول.
قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەگە سەنات دەپۋتاتى ەرنۇر ايتكەنوۆ كىرىسىپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال ازىرلەپ جاتىر. ال نۇرجان اشىمبەتوۆ الداعى كۇندەرى ۇكىمەتتە وتەتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسىنا قاتىسىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جانايقايىن جەتكىزەمىن دەپ ۋادە ەتتى. ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى مينيسترلىكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى شەشىمدەرىنە ءوز كەلىسىمىن بەرۋى كەرەك. ەگەر كەلىسپەسە, شەشىم قابىلدانبايدى.
اتاپ وتەرلىگى, پاۆلودار وبلىسىنداعى تۇراقتاندىرۋ قورى دا ءسابىز بويىنشا الداعى كەزەڭگە جەتەتىن قوردى قامداپ العان.
«تۇراقتاندىرۋ قورىندا 6,6 مىڭ توننا كارتوپ پەن 1,5 مىڭ توننا ءسابىز بار. ول ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ الداعى قاجەتتىلىگىنىڭ كەمى 50 پايىزىن جابادى. ماۋسىمارالىق كەزەڭدە نەمەسە نارىقتا باعانىڭ ءوسۋى كەزىندە باعانى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا كوكونىس ونىمدەرى ساتىلا باستايدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇراقتاندىرۋ قورىنان كارتوپتىڭ كيلوگرامى 100 تەڭگەدەن, ءسابىز 110 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر», دەپ حابارلادى «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى داۋرەن جامبايبەك.
كوكونىس وسىرۋشىلەر بۇعان دەيىنگى جىلدارى بولعان جاعدايلاردان مينيسترلىكتەگىلەر ساباق السا دەپ وتىر. سەبەبى, شەكتەۋ قويىلعان ونىمگە كەلەسى جىلى تاپشىلىق بايقالعان كەزدەر بولعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت وڭ شەشىم شىعارادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
