كوشكە قامشى باسار كەز كەلدى!

قيلى زاماندا قازاق جەرىنە كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان باسقا ەتنوس وكىلدەرى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تاريحي وتانىنا جاپپاي قونىس اۋدارىپ, حالقىمىزدىڭ سانى ەداۋىر ازايىپ قالعاندا شەتەل­دەن اتامەكەنگە بەت تۇزەگەن اعايىن­نىڭ ۇلى كوشى ناشارلاپ كەتكەن دەموگرافيالىق احۋالدى ايتار­لىقتاي جاقسارت­قان ەدى. سول قان­داستاردىڭ ءبىرى – وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى تامدى اۋدانىنان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا ات باسىن تىرەگەن كاسىپكەر جاڭاباي ءپىرمانوۆ.

«قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العانىنا بوركىمدى اسپانعا اتا قۋانىپ, اتا­جۇرتقا ورالۋعا بەكىندىم دە, باياعى اسانقايعى بابامىزشا, جەر تاڭداۋ ماقساتىمەن جولعا شىقتىم. اتاقونىسىمىز قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدا­نى بول­عانىمەن, تالاي ءوڭىردى ارالاپ, اقىرى اقان سەرى بابامىز اسەم انىمەن الديلەگەن, تابيعاتى عاجاپ ايىرتاۋ باۋ­رايىنا تابان تىرەۋدى ۇيعاردىم. ءسويتىپ, 1996 جىلى تۋريست اتاۋلىنىڭ تاڭدايىن قاقتىراتىن اتاقتى شالقار كولىنىڭ جاعاسىنداعى ايىرتاۋ اۋىلىنا وتباسىممەن بىرگە كوشىپ كەلدىم. ول ۋاقىت مەملەكەتتىك كوشى-قون باعدارلاماسى ءالى قابىل­دانباعان, قانداستارعا ەشقانداي قارجىلىق كومەك كورسەتىلمەي­تىن كەز ەدى. بىراق مەن ەشكىمنەن جار­دەم كۇتپەي, ادال ەڭبەگىم­مەن تىر­نەكتەپ جيناعان ازىن-اۋ­لاق قارا­جاتىما ءۇي مەن مال ساتىپ الىپ, ءوز تىرلىگىمدى جا­ساۋعا كىرىستىم. ەڭ قيىنعا سوققانى – ازاماتتىق الۋ جولىندا ءتورت جىلداي سەرگەلدەڭگە تۇسكەنىم. ونسىز باستاعان ءىسىمدى ورگە باستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ازاماتتىق الىسىمەن ويىمدا جۇرگەن فەرمەر­لىك شارۋاشىلىعىمدى تەزدەتىپ راسىمدەپ, وعان ءوزىم تۋىپ-وسكەن جەرىم تامدىنىڭ اتىن بەردىم. مەنىڭ سوڭىمنان وسى ايىرتاۋ اۋىلىنا اعايىن-تۋعانىمنان 32 وتباسى تۇگەل كوشىپ كەلدى. ءار ۇيدە كەمىندە ءتورت-بەس بالا بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى ورىس مەكتەبىندە قازاق سىنىپ­تارىن اشتىردىق. ءبىزدىڭ وسى جاق­تاعى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز تۇزەلگەنىن ەستى­گەننەن كەيىن تامدىداعى قازاقتاردىڭ تاعى 70-تەن استام وتباسىسى لەك-لەگىمەن وسى ايىرتاۋ اۋدانىنا قونىس اۋداردى», دەپ ەسكە الادى ج.ءپىرمانوۆ.

وسىلايشا, ول جۇزدەن استام وتباسى­نىڭ قىزىلجار وڭىرىنە قونىس اۋدارۋىنا ۇيىتقى بولىپ, ءبارىنىڭ ارقاسۇيەر تىرەگىنە اينالعان.

ەلىمىز وتپەلى كەزەڭدەگى ەكونو­ميكا­لىق داعدارىستى ەڭسەرگەن سوڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن كۆوتامەن اتا­جۇرتقا ورالعان قانداستارعا, 2017 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قو­نىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا قاتى­سۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى كوشىپ كەلۋگە – وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) سوماسىندا (302 750 تەڭگەدەن), تۇرعىن ءۇيدى جال­عا الۋعا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە – 12 اي بويى وتباسى قۇرامى مەن ورنالاسقان ەلدى مەكەنگە بايلانىستى 15–30 اەك ارالىعىندا (64 875 تەڭگەدەن 129 750 تەڭگەگە دەيىن) قاراجات تولەنەدى. ال تۇر­عىن­جاي ساتىپ الۋعا ارنالعان ەكونو­مي­كالىق موبيلدىك سەرتيفيكاتى ارقى­لى 1 625 اەك (7 ملن 29 مىڭ تەڭگە) بولىنە­دى. بۇل سوما باسپانا قۇنىنىڭ 50%-ىن جا­بادى, قالعان بولىگىن قانداستار مەن قونىس اۋدا­رۋشىلاردىڭ وزدەرى تولەۋگە ءتيىس.

بۇعان قوسا, كەيىنگى جىلدارى ۇكىمەتتىك كۆوتا دا ءبىرشاما كوبەيتىلدى. ونىڭ سانى 2022 جىلى – 8 086 ادام, 2023 جىلى – 8 929 ادام, 2024 جىلى – 9 483 ادام, 2025 جىلى 9 653 ادام بولدى. بيىل 8 278 قان­داس پەن قونىس اۋدارۋشىنى قابىلداۋ كوز­دەلىپ وتىر. ارينە, بۇل دەموگرافيا سالاسىنداعى «جىرتىقتى جاماۋعا» جەت­پەي­دى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, قونىس اۋدارۋ باع­دار­ل­اماسى جۇزەگە اسىرىلعان 8 جىل ىشىن­دە تۇرعىندار سانى اباي وبلىسىندا – 48 946 ادامعا (2017 جىلعى 651 778-دەن 2025 جىلدىڭ باسىندا 602 832-گە دەيىن), قوستاناي وبلىسىندا – 52 746 ادامعا (878 415-تەن 825 669-عا دەيىن), پاۆ­لو­دار وبلىسىندا – 5 581 ادامعا (756 599-دان 751 018-گە دەيىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا –  40 412 ادامعا (562 583-تەن 522 171-گە دەيىن), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 12 842 ادامعا (736 809-دان 723 967-گە دەيىن) ازايعان. تۇتاستاي العان­دا, سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرى تۇر­­عىندارى­نىڭ قاتارى 160 527 ادامعا كەمى­گەن. مۇنىڭ نەگىزى سەبەبى – كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى قالىپتاسقانىندا, كىسى ءولىمى كوبەيىپ, بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەگەنىندە.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپا­رىنا سۇيەن­سەك, قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باستال­­عاننان بەرى ەڭبەك رەسۋرسى جەتكى­لىك­س­ىز وڭىرلەر 66,2 مىڭ ادامدى قابىل­داعان. ولاردىڭ 3,6 مىڭى نەمەسە 6%-ى بارعان جەرلەرىندە تۇراق­تاماي, بۇرىن تۇرعان وڭىر­لەرىنە قايتىپ ورالعان. بىراق وسى اقپاراتتىڭ شىنايىلىعى كۇمان تۋدىرادى. سەبەبى كوشى-قون سالاسىندا زاڭ بۇزۋشىلىق از ەمەس. بۇرناعى جىلى باس پروكۋراتۋرا جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولىمەن 1 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تالان-تاراجعا سالىنعانىن اشكەرەلەگەن. وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە تۇرىپ جاتقان ادامدار قونىس اۋدارۋشىلار رەتىندە ەسەپكە الىنعان, ال قۇجاتتار تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان, كورىنەۋ تۇرۋعا جارامسىز نەمەسە اپاتتى تۇرعىنجايلارعا راسىمدەلگەن. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاعاز جۇزىندە «قونىس اۋدارعانىن» بىلمەگەن دە بولىپ شىققان.

وڭىرلەردىڭ دەموگرافيالىق دامۋىن­داعى ەلەۋلى الشاقتىقتى جويۋعا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار اسا ىنتا سالىپ وتىر­ماعان سياقتى. وعان ايعاق رەتىن­دە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ازىر­­لەپ, وتكەن جىلعى تامىزدا ۇكى­مەت قاۋلى­سى­مەن بەكىتىلگەن  ەلىمىز­دىڭ وڭىرلىك دا­مۋى­نىڭ 2025–2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىم­داماسىندا الداعى ۋاقىتتا تۇر­عىن­­­دار سانى اباي وبلىسىندا 581,7 مىڭعا دەيىن, قوستاناي وبلىسىندا 792 مىڭعا دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا 728,9 مىڭعا دەيىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 488,2 مىڭعا دەيىن, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 695,4 مىڭعا دەيىن ازايادى دەگەن بولجام كەلتىرىلگەنىن ايتۋعا بولادى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2021 جىلعى جول­داۋىندا: «ەل ىشىندەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ ۇتقىر­لىعى ماسەلەسىنە قاتىستى دا جاڭا ۇستا­نىمدار قاجەت. ءوز بەتىنشە بيزنەس­پەن اينا­لىسقىسى كەلەتىندەردىڭ دە كوشۋى­نە جاعداي جاساعان ءجون. كوشىپ كەل­گەن ازاماتتارعا ءۇي سالۋ عانا ەمەس, اۋىل شا­رۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن دە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ مۇمكىندىگىن پىسىق­تاۋ كەرەك», دەگەن ەدى. الايدا وسى باعىت­تا ورتالىق, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار تاراپىنان پارمەندى شارالار قابىل­دانعان جوق. بۇل رەتتە جوعارىدا ءسوز بول­عان جاڭا­باي ءپىرمانوۆ سىندى ەلجان­دى ازامات­تاردىڭ باستاماسىن جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. اسىرەسە, قازىر وڭتۇستىك وڭىرلەردە جايىلىمدىق جەر جەتىسپەۋشىلىگىنە, كەيىنگى جىلدارداعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى تەرىسكەيگە قونىس اۋدارۋدى ويلاپ جۇرگەن كاسىپكەر­لەر بارىن ەسكەرگەن ءجون.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وتكەن جىلدىڭ اياعىندا قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون سايا­ساتى تۇجىرىم­داماسىندا ىشكى قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قولداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. وڭىرلىك دامۋ تۇجىرىمداماسىندا كوز­دەل­گەن شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتار­دى دامىتۋ شارالارى دا تەرىسكەي وڭىرلەردەگى كوپتەگەن اۋىلدى قايتا وركەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىز­بەكشى. ناقتى ايتساق, اتالعان اۋماقتارداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ بيزنەس-باستامالارىن قولداۋعا گرانتتار بەرۋ, جالاقىسىنا ۇستەمەاقى ەنگى­زۋ ماسەلەسى, توتەنشە تابي­عي-كليمات­تىق جاعداي­لارى بار شال­عاي شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ تۇرعىن­دارىنىڭ ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋدىڭ ەرەكشە نورمالارى قاراستىرىلماقشى. پرەمەر-مينيستر شەكارا ماڭىنداعى اۋىل­داردى دامىتۋ ماقساتىندا ولار­دىڭ ارقايسىنا بيزنەس سۋبەك­تىلەرىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلاردى بەكى­تۋ تۋرا­لى تاپسىرما دا بەرگەن.

تۇيىندەي ايتقاندا, ۇكىمەت «بوس جات­قان جەر جاۋ شاقىراتىنىن» ەسكەرىپ, بۇدان بىلاي سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە جەتە ءمان بەرەدى دەپ ويلايمىز.