سۋرەت: turkystan.kz
وتكەن جىلى قاراپايىم ازاماتتاردى الاڭداتقان باستى ماسەلە ينفلياتسيانىڭ ۇدەپ, باعانىڭ اسپانعا شارىقتاۋى بولعانى انىق. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى «جاۋىردى جابا توقىماي», ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر ءالى دە از ەمەستىگىن جاسىرعان جوق. «بۇل – ەڭ الدىمەن, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەڭبەكتىڭ ءبارى تەككە كەتىپ جاتىر. بيىل ۇكىمەت پەن اكىمدەر مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇعىرىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك», دەي كەلىپ, كەلەڭسىز جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان شارالارعا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە قىس مەزگىلىندە تاريفتەردى ءوسىرۋ اكىمشىلىك تاسىلدەر ارقىلى ۋاقىتشا توقتاتىلعانىن, ۇكىمەتكە بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ مىندەتى جۇكتەلگەنىن, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە باعىتتالعان ءۇش جىلدىق باعدارلاما قابىلدانعانىن ەسكە سالدى. قولدانىلىپ جاتقان شارالار وڭ ناتيجەسىن بەرە باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز. مىسالى, استانا قالاسىنداعى جەكە سەكتورعا ارنالعان گاز باعاسى تەكشە مەترىنە 49 تەڭگەدەن 43 تەڭگەگە دەيىن ارزانداتىلدى.
بىلتىر سيىر ەتىنىڭ باعاسى ەكى ەسەگە جۋىق قىمباتتاپ كەتتى. سول سەبەپتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ شەتەلگە سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋدى شەكتەپ, ارنايى كۆوتا ەنگىزۋىنە تۋرا كەلدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ەگىنشىلىكتەگى ناتيجەلەر وتە جاقسى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ەندى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى شاعىن شارۋاشىلىقتار جەتكىلىكتى كولەمدە سۋبسيديا الا الماي وتىرعانىن ەسكەرىپ, ۇكىمەتكە وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. سونداي-اق قازىر ۇكىمەت كووپەراتيۆتەرگە, ياعني شارۋالار بىرلەستىگىن قۇرۋعا قايتا ورالۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتقانىن قۇپتايتىنىن ءبىلدىردى. سەبەبى كووپەراتيۆتەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, تۇتىنۋشىلارمەن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان قارىم-قاتىناس ورناتۋعا جول اشپاق.
پرەزيدەنت دامىعان ەلدەردە كووپەراتسيا جاقسى قىرىنان كورىنگەنىن, ءتىپتى ءىرى كورپوراتسيا دەڭگەيىنە جەتكەن بىرلەستىكتەر بار ەكەنىن ايتا كەلىپ: «قازاقستاننىڭ بارلىق اۋىلىندا تابىستى كووپەراتسيا قۇرۋعا نەگىز بولاتىن العىشارتتار جەتكىلىكتى. شارۋالار جازدا مالىن باعىپ, ءسۇت, ەت, تەرى, ءجۇن جيناپ, ونى وڭدەۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرە الادى. سولاي ەتۋگە ءتيىس تە. كۇنكورىستەن ءوسىپ-وركەندەۋگە باستايتىن جول وسى. كووپەراتسيانى بىرلىك پەن جاسامپازدىق يدەولوگياسى دەپ تە قاراستىرعان دۇرىس», دەدى. البەتتە, وسى ءسوز اۋىلداعى «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى ارتىق» ساناپ كەلگەن اعايىندى ويلاندىرسا, قۇبا-قۇپ. ولار ەسكەرەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىنداعى ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگىدەي كووپەراتيۆ قۇرۋ ءىسىن ناۋقانعا اينالدىرىپ, شارۋالارعا قىسىم كورسەتىپ, ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەيدى. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ دە باسىن اشىپ ايتتى.
پرەزيدەنت 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ءبىر كەزدە ات توبەلىندەي ازعانتاي توپ زاڭسىز يەمدەنگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ماقساتىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋعا ۇيىتقى بولعانى ءمالىم. ال بىلتىرعى جولداۋدا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس اتالعان ۆەدومستۆونىڭ اتاۋى باس پروكۋراتۋرانىڭ ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەتى دەپ وزگەرتىلدى. جۇرتشىلىق اراسىندا مۇنى زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ تاقىرىبى وسىمەن جابىلدى دەپ تۇسىنگەندەر بار. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي تۇسىنىكتىڭ ورىنسىز ەكەنىن, اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىسى جالعاسا بەرەتىنىن مالىمدەدى. بىراق زاڭسىز يەمدەلىنگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىسى ءبىر قالىپقا تۇسكەندىكتەن, ونى ەندى ءبىر ورتالىقتان ۇيلەستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرەتىن كەز كەلدى. ال اكتيۆتەرى كۇمان تۋدىرىپ, كۇدىككە ىلىنگەن ادامداردىڭ كوبى قارجىسىن ەلگە ينۆەستيتسيا رەتىندە سالۋعا نيەت بىلدىرگەن. ولارمەن جالپى سوماسى 5 ترلن تەڭگەدەن اساتىن كەلىسىمدەر جاسالعان. وسىنشا قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە تۋريستىك, كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا سەكتورلارىنا قاتىستى جوبالار بار. سونىمەن قاتار ءبىلىم, دەنساۋلىق, مادەنيەت, سپورت سالالارىنا, سونداي-اق مۇقتاج جانداردى وڭالتۋ جانە الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى.
«باس پروكۋراتۋرا مەن ۇكىمەتتىڭ الدىندا بارلىق جوسپاردى جانە ۋاعدالاستىقتى ورىنداۋ مىندەتى تۇر. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس. زاڭسىز اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ ارقىلى الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ – كونيۋنكتۋرا نە بولماسا جۇرتقا جاعۋ ءۇشىن جاسالعان ساياسي ناۋقان ەمەس, بۇل – مەملەكەتتىڭ مىزعىماس ۇستانىمى», دەدى ق.توقاەۆ. بۇعان تاعى ءبىر ايعاق رەتىندە مەملەكەت باسشىسى بيىلعى 3 قاڭتاردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ جانە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعانىن ايتقان ءجون. وندا قولدانىستاعى زاڭناماعا زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. الداعى ۋاقىتتا زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى شارالاردىڭ ناتيجەلەرى, ولاردىڭ مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە پايدالانىلۋى تۋرالى اقپاراتتى جاريالاۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. سونداي-اق كەلىسىمدەر جاساۋ ناتيجەسىندە ەرىكتى تۇردە قايتارىلعان نەمەسە مەملەكەت كىرىسىنە بەرىلگەن اكتيۆتەردى زاڭسىز دەپ تانىماۋ تۋرالى جاڭا نورما دا بار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اتالعان زاڭ اكتيۆتەردى ەرىكتى تۇردە قايتارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋى مۇمكىن.
بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قايتا ۇيىمداستىرىلىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە قوسىلعان ەدى. كەيبىرەۋلەر مۇنى جەمقورلىقپەن كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولۋدان قالدى دەپ جورامالداعان ەدى. پرەزيدەنت مۇنداي پىكىر دۇرىس تۇسىنبەۋشىلىك نەمەسە كەيبىر «ارام ويلى» ادامداردىڭ بوس اڭگىمەسى دەپ سانايتىنىن, شىنتۋايتىندا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءبىر مىندەتتى قاباتتاسا اتقارۋى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار جۇمىسقا كەسىرىن تيگىزە باستاعانىن جايىپ سالىپ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن بارلىق دەڭگەيدە كۇرەسۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەتىنىن جانە قابىلدانعان شەشىم قاتارداعى جەمقورلاردى عانا ەمەس, قىلمىستىق ارەكەتتىڭ يدەولوگتەرى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىن دا جاۋاپقا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن مالىمدەدى. مۇندايدا قازەكەم «ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايدى» دەپ ءبىلىپ ايتقان عوي.
مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا جاريا ەتكەن ءبىرپالاتالى پارلامەنت قۇرۋ باستاماسىن دا سان ساققا جۇگىرتىپ, ونىڭ باستى ماقساتى – پارلامەنت توراعاسى لاۋازىمىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەڭ باستى لاۋازىمعا اينالدىرۋ جانە ونى قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى يەمدەنەتىن بولادى دەپ جۇرگەن «ساۋەگەيلەر» دە بار. وسى تۋرالى ساۋالعا وراي ق.توقاەۆ: «بۇل – بوس اڭگىمە. مۇنداي پىكىر مەنىڭ ساياسي قاعيداتتارىما قايشى كەلەدى. مەن قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىندەگى مەملەكەت ەكەنىن بىرنەشە رەت ايتتىم. جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەپ, مەملەكەتتىك جۇيەنى تۇتاستاي وزگەرتە سالۋ بارىپ تۇرعان جاۋاپسىزدىق, ءتىپتى ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ارەكەت بولار ەدى», دەدى. بۇل جاۋاپ كىمنىڭ بولسىن كوكەيىندە ەش كۇمان قالدىرماسا كەرەك.
