حالىقارالىق ساراپشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جىل ەلىمىز ءۇشىن سىرتقى ساياساتتا جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن مۇمكىندىكتەر توعىساتىن كەزەڭ بولماق. ول گەوساياسي تۇراقسىزدىق كۇشەيگەن, ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە ۋشىعىپ تۇرعان قازىرگى جاعدايدا ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى, پراگماتيكالىق باعىتى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسەتىنىن ايتادى. ياعني حالىقارالىق قاتىناستاردا تەڭگەرىمدى ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋعا ءارى ايماقتىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىلمەك.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى وزگەرمەيتىن ۇستانىمى – كوپۆەكتورلى تەپە-تەڭدىك پەن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك. 2026 جىلى دا ەلىمىز رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپا وداعى جانە تۇركى-يسلام الەمى ەلدەرىمەن قاتىناستى ءبىر باعىتقا تاۋەلدى بولماي, تەڭ تۇردە دامىتۋعا ۇمتىلادى. بۇل – ەلدىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتۋدىڭ ءارى حالىقارالىق ارەناداعى مانەۆر جاساۋ قابىلەتىن ساقتاۋدىڭ باستى شارتى», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق دامۋى كەمىندە 5%-عا ءوسىپ, الەمدەگى ەڭ جىلدام كورسەتكىشكە جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن, دەمەك ايماقتىڭ C5+ فورماتى اياسىنداعى ورتاق مۇددەلەرىنىڭ ماڭىزى ارتاتىنىن ايتادى.
«كەيىنگى كەزدە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءوزارا سەنىمى مەن ىقپالداستىعى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن باسەكەلى ىقپالداستىعى وسى ءۇردىستىڭ وزەگى بولماق. ايماق ەلدەرىنىڭ ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرۋى سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىن تەڭگەرۋدىڭ دە ماڭىزدى تەتىگى بولماق. وسى تۇرعىدا ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردە ءبىر داۋىسپەن سويلەۋ قابىلەتى مەن بىرلىگىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى», دەيدى ول.
ج.مومىنقۇلوۆ ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك وتكەل مەن لوگيستيكالىق ورتالىق بولۋى ءۇشىن ترانس-كاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى ارتاتىنىن, بيىل بۇل باعىت «ورتا ءدالىز» اياسىندا ودان ءارى دامىپ, ازەربايجان ارقىلى ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن بالاما مارشرۋتتىڭ پراكتيكالىق الەۋەتى نىعايا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تەك شيكىزات جەتكىزۋشى ەمەس, تولىققاندى ترانزيتتىك حابقا اينالۋىنا جول اشپاق. ونىڭ ايتۋىنشا, كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى بۇل بەتبۇرىس ەلدىڭ گەوەكونوميكالىق سالماعىن ارتتىرىپ, سىرتقى ساياساتتاعى دەربەستىگىن كۇشەيتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. سونداي-اق پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جىل باسىندا پاكىستانعا ساپار جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ساراپشىلار سوزىنە سۇيەنە وتىرىپ, اۋعانستان بويىنشا ديپلوماتيامىز جاڭا دەڭگەيگە شىعاتىنىن, وسىعان وراي شىعىستانۋشى رەتىندە ديپلوماتتاردى بيىل وڭتۇستىك ازيا ايماعىنا كوبىرەك كوڭىل اۋدارۋعا شاقىردى.
«استانا كەلەسى جىلى دا قىتاي, رەسەي جانە باتىس اراسىنداعى نازىك بالانستى ساقتاۋعا كۇش سالادى. قىتاي ەلىمىزدىڭ ءىرى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى رەتىندە ينفراقۇرىلىم, ونەركاسىپ جانە لوگيستيكا سالالارىندا ماڭىزدى ءرول اتقارا بەرەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىز قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتا ۇلتتىق مۇددە مەن ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك فاكتورلارعا ەرەكشە ءمان بەرۋگە تىرىسادى. رەسەيمەن قارىم-قاتىناس وداقتاستىق جانە ەكونوميكالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىندە ساقتالادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى بايلانىستار جالعاسقانىمەن, ەلىمىز ءوز دەربەس ەكونوميكالىق ساياساتىن قورعاۋعا, تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا باسىمدىق بەرەدى. ال باتىسپەن, اسىرەسە اقش, ەۋروپا وداعىمەن بايلانىس ينۆەستيتسيا, تەحنولوگيا, جاسىل ەنەرگەتيكا مەن تسيفرلاندىرۋ باعىتتارىنداعى كەلىسىمدەر اياسىندا دامۋى جالعاسۋى مۇمكىن. ق.توقاەۆتىڭ G20 سامميتىنە شاقىرىلۋى ەلىمىزدىڭ اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن رەسۋرستىق ءارى ديپلوماتيالىق ماڭىزىن, ال ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ورنىن ارتتىرا تۇسكەنىن كورسەتەدى», دەدى حالىقارالىق ساراپشى.
سونىمەن قاتار ول تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىنداعى ىقپالداستىق بيىل دا سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولاتىنىن, ەكونوميكالىق, مادەني جانە كولىك جوبالارى ارقىلى تۇركى كەڭىستىگىندەگى بايلانىستار نىعايا ءتۇسۋى ىقتيمال ەكەنىن جەتكىزىپ, تۇركيادا وتەتىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سامميتىندە بۇل باعىت پراگماتيكالىق مازمۇنعا يە بولا باستايدى دەگەن بولجامىن ايتتى.
«بۇعان قوسا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەلسەندىلىگى ارتقان سايىن سىرتتان باسەكە مەن اقپاراتتىق قىسىم دا كۇشەيۋى مۇمكىن. ءارتۇرلى گەوساياسي ورتالىقتار ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ءوز مۇددەسىنە ساي تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ءۇشىن باستى مىندەت – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قوعام ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى باقىلاۋ. بيىل ەلىمىز سىرتقى ساياساتتا كۇردەلى, مۇمكىندىگى مول كەزەڭگە قادام باسادى دەپ سەنەمىن. ەلدىڭ باستى ماقساتى – وزگەلەردىڭ گەوساياسي داۋ-دامايىنا ارالاسپاي, بەيبىتشىلىكتىڭ جارشىسى, كەلىسىم مەن ديالوگتىڭ سۋبەكتىسى بولۋ. كوپۆەكتورلى ساياسات, ورتالىق ازيا بىرلىگى, ازەربايجان مەن تۇرىكمەنستان ارقىلى ورتا ءدالىز بەن وڭتۇستىك ترانزيت دالىزدەردى دامىتۋ جانە كورشىلەرمەن پراگماتيكالىق سەرىكتەستىك پەن سەنىمدى ارتتىرۋ ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتىپ, حالىقارالىق بەدەلىمىزدىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتپەك. بىلتىرعى ديپلوماتيالىق بەلسەندىلىكتىڭ جەمىسىن ەل كورەتىن جىل بولاتىن شىعار دەپ ءۇمىت ەتەمىز», دەدى ساراپشى.
ال ساياساتتانۋشى امان مامبەتالى بيىل ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىندا ورىن الۋى مۇمكىن وزگەرىستەرگە كوبىرەك توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل ىشىندە بولاتىن جالپى ەلەۋلى وزگەرىستەردى ەكى بلوكقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرى – ساياسي, ەكىنشىسى – ەكونوميكا سالاسىنداعى وزگەرىستەر. سونىڭ ىشىندە ساياساتتانۋشى ءوز سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر جايىندا كەڭىنەن مالىمەت بەردى.
«بۇل جىل پرەزيدەنتىمىز جولداۋدا ايتقان پارلامەنتتىك رەفورما بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىستارىمەن ەرەكشەلەنەدى دەپ ويلايمىن. راسىندا, اتالعان رەفورما – ەلىمىزدىڭ ساياسي مودەلىنىڭ, جۇيەلى ترانسفورماتسياسىنىڭ جالعاسى. الداعى ۋاقىتتا ول پارلامەنتتىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال مۇنداي وزگەرىس, ياعني پارلامەنت قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ ساياسي مادەنيەتىمىزدىڭ وسكەندىگىنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان تاعدىرشەشتى ءىستىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ ەمەس, قوعامداعى بارلىق ادامنىڭ قاتىسۋىمەن, داۋىس بەرۋىمەن جۇزەگە اسۋى – ۋاقىت تالابى», دەيدى ول.
ساياساتتانۋشى 2019 جىلدان باستالعان ەل ىشىندەگى ساياسي رەفورمالار, ونىڭ قاتارىندا پارلامەنت پەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىس قوعامنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ قۇرىلۋى ءادىل شەشىم, ويتكەنى بۇل – ۋنيتارلى مەملەكەتتەردىڭ بارىنە ءتان نارسە.
«مەنىڭ ويىمشا, وسى رەفورما اياسىندا سەنات تاراتىلىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى ارتۋى, ونىڭ قۇرامىنا قوعامداعى ءتۇرلى سالانىڭ بەلسەندىلەرى ەنۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە پارلامەنتتىك رەفورما ءماجىلىستىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ونىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق بەلسەندىلىگىن دە جوعارىلاتادى دەگەن سەنىمىمىز مول», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار ا.مامبەتالى بيىل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەردىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەت پلاتفورماسىنان تىس اقپاراتتاندىرۋ نىساندارىن قۇرۋعا موراتوري ەنگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. بۇل جاقسى جاڭالىق ەكەنىن, ويتكەنى ول جۇمىستىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ەلەكتورالدى جۇيەنىڭ دامۋى دا جالعاسىن تابادى. رەفەرەندۋمنىڭ ءوزى ءاربىر ازاماتتىڭ داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتىن تەتىك ەكەنىن العا تارتتى.
«تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – 18 قاڭتاردا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنەدى. بۇل قۇجات وسى قىزمەتتى پايدالاناتىن بارلىق ينستيتۋتتار مەن ۇدەرىستەرگە زاڭدى الاڭ قالىپتاستىرادى. سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ زاڭدى ۆەكتورىن, سالاداعى دامۋ باعىتىن بەكىتەدى. بۇعان قوسا وسى جىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە باقىلاۋ كۇشەيە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى پرەزيدەنت بۇل تۋرالى دا ايتقانى بەلگىلى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تالاي رەت سىنعا العان سالىق كودەكسى دە رەتكە كەلتىرىلىپ, سالاداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن بەكىتەدى, سالىق ۆەدومستۆوسىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەيدى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىلىم مەن مەديتسينا سالاسىنداعى مەكەمەلەر ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ساقتالادى. ەڭ باستىسى, بۇعان دەيىن سالىقتان جالتارىپ كەلگەن كوپتەگەن قارجىلىق جانە وزگە دە كومپانيالاردى كولەڭكەدەن شىعارۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ءبىز – قۇقىقتىق مەملەكەتپىز. سوندىقتان بارلىق ۆەدومستۆو, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ايقىن كورسەتەتىن ورتاق كودەكس بولعانى ءجون», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
